Скачать fb2
Diamentowa karoca 1: Łowca ważek

Diamentowa karoca 1: Łowca ważek

Аннотация

    Rosja, maj roku 1905. Trwa na wpół przegrana wojna z Japonią. Wybuchła już, ale nie rozhulała się jeszcze rewolucja. Losy wojny i rewolucji przechylić chce nieuchwytny japoński dywersant, zwany Akrobatą. Ten istny geniusz zagłady ma tylko jednego godnego siebie wroga. Nieubłaganie tropi go cywilny doradca rządowy do spraw bezpieczeństwa kolei, Erast Pietrowicz Fandorin…


Boris Akunin Diamentowa karoca 1: Łowca ważek

    Алмазная колесница 1
    Z rosyjskiego przełożył Jan Gondowicz

    Autor dziękuje za pomoc K.N. i L.E.

Kami-no-ku

Zgłoska pierwsza, mająca pewien związek ze Wschodem

    Tego dnia, w którym zbliżał się do końca straszliwy pogrom floty rosyjskiej pod Cuszimą i ledwie zaczęły przelatywać nad Europą pierwsze głuche, niepokojące wieści o krwawym tryumfie Japończyków – tego właśnie dnia sztabskapitan Rybnikow, zamieszkały w zaułku bez nazwy na Piaskach, otrzymał z Irkucka taką depeszę:
    „Arkusze wysłać natychmiast, uważać na chorego, wydatki zapłacić”.
    Dzień Wasyla Aleksandrowicza upływał od rana jak najzwyklejszym trybem, czyli na koszmarnej krzątaninie. Dojechawszy dorożką do centrum miasta, dalej przemieszczał się już wyłącznie pieszo i nie bacząc na ułomność (wyraźnie kulał na prawą nogę), zdołał odwiedzić niewiarygodną ilość miejsc.
    Zaczął od komendantury, gdzie odszukał sekretarza referatu transportowo-obrachunkowego i z tryumfalną miną zwrócił pożyczonego onegdaj rubla. Potem skierował się na plac Simeonowskl do kwatery głównej wojsk kozackich, by wywiedzieć się o złożone przed dwoma z górą miesiącami podanie, które utknęło w kolejnej instancji. Stamtąd udał się do wojskowego zarządu kolejnictwa – od dawna ubiegał się o stanowisko archiwisty tamtejszego wydziału planów. Owego dnia jego drobną, zabieganą postać widziano i w generalnym inspektoracie artylerii na Zachariewskiej, i w intendenturze służb remontowych na Morskiej, i nawet w komitecie pomocy rannym na Kirocznej (Rybnikow ani rusz nie mógł się doprosić zaświadczenia o kontuzji głowy pod Laojanem).
    Wszędzie tam wścibski wojak zdołał już spowszednieć. Biuraliści poufałym gestem pozdrawiali starego znajomka i czym prędzej robili zwrot, by z widocznym zaaferowaniem dać nura w papiery i służbowe rozmowy. Z doświadczenia wiedziano, że gdy sztabskapitan raz się przyssie, już nie popuści.
    Wasyl Aleksandrowicz zwykł czas jakiś kręcić strzyżoną makówką, węszyć śliwkowatym nosem – typował ofiarę. Wybrawszy, bez ceremonii rozsiadał się wprost na biurku, puszczał w ruch nogę w sfatygowanej cholewie, gestykulując i plotąc, co popadnie: o rychłym pogromie japońskich makaków, swoich wyczynach na froncie, stołecznej drożyźnie. Posłać go w diabły było niesporo – bądź co bądź, oficer, ranny pod Mukdenem. Pojono więc intruza herbatą, częstowano papierosami, odpowiadano na bzdurne pytania i co prędzej spławiano go do innego wydziału, gdzie wszystko powtarzało się od nowa.
    O trzeciej po południu sztabskapitan, zajrzawszy w sprawach zaopatrzeniowych do biur sanktpetersburskiego arsenału, zerknął raptem na ręczny zegarek o lśniącym niby lustro szkiełku (wszyscy po tysiąc razy słyszeli historię tego chronometru, jakoby daru od pojmanego w niewolę japońskiego markiza) i jął się okropnie śpieszyć. Łypnąwszy żółtobrązowym okiem, rzekł do dwóch spedytorów, umęczonych do cna jego trajkotem:
    – Pogadało się setnie. Ale darujcie, czas na mnie. Entre nous - schadzka z uroczą damą. Katusze żądz i te rzeczy. Jak mawiają japciuchy, kuj żelazny, póki golący.
    Parsknął na pożegnanie śmiechem.
    – Niezły okaz – westchnął pierwszy spedytor, młodziutki podchorążak. – I proszę, znalazł sobie jakąś.
    – Łgarstwo, podpuszcza – osadził go drugi, w tymże stopniu, lecz sporo starszy. – Kto na taką tryumfujarę poleci?

* * *

    Bogatszy w doświadczenie życiowe spedytor miał rację. W mieszkaniu na Nadieżdińskiej, dokąd Rybnikow długo przemykał z Litiejnego przechodnimi bramami, oczekiwała nie urocza dama, lecz młodzian w marynarce w pepitkę.
    – A cóż tak późno? – zakrzyknął nerwowo młodzieniec, otwarłszy na umówione pukanie (dwa, trzy, po czym znów dwa razy). – Pan jest Rybnikow, tak? Czterdzieści minut czekam!
    – Musiałem trochę pokluczyć. Coś mi się wydawało, że… – odparł Wasyl Aleksandrowicz, penetrując ciasny lokal, przy czym zajrzał nawet do wychodka i na kuchenne schody. – Przywiózł pan? Proszę dać.
    – A jakże, z Paryża. Mnie, wie pan, zlecili, żeby nie wpierw do Petersburga, tylko przedtem zajechać do Moskwy, bo…
    – Wiem – nie pozwolił mu skończyć sztabskapitan, biorąc dwie koperty: jedną wypchaną, drugą cieniutką.
    – Granicę przekroczyłem, aż dziw, całkiem gładko. Na walizkę ani spojrzeli, żadnych opukiwań. A w Moskwie powitali dziwnie. Ten Drozd był jakiś sztywny – oznajmił galant w pepitce, którego widać wielce świerzbił język. – Bądź co bądź, nadstawiam głowy i mam prawo liczyć na…
    – Żegnam pana – znów przerwał mu Wasyl Aleksandrowicz, nie tylko obejrzawszy, ale i obmacawszy wzdłuż zaklejeń obie koperty. – Tuż po mnie proszę nie wychodzić. Odczekać jakąś godzinę – potem może pan wyjść.
    Wynurzywszy się z bramy, sztabskapitan zwrócił głowę w obie strony, przypalił papierosa i dawnym krokiem – podrygującym, ale nad podziw szparkim – ruszył ulicą. Obok zabrzęczał elektryczny tramwaj. Rybnikow porzucił nagle chodnik na rzecz jezdni, puścił się biegiem i zręcznie wskoczył na stopień.
    – Pa-anie wielmożny – z wyrzutem pokręcił głową konduktor – tak ino łobuziaki robią. A jakby tak, odpukać, poślizg? Bo to i nóżka chroma…
    – E tam – odparł dziarsko Rybnikow. – Ruski wojak jak mawia? Raz krzyż ze srebra, raz bagnet w żebra. Zginę – krótki żal. Sam jak palec, łzy nikt nie uroni… Nie, bracie, ja tylko tak, na minutkę – odżegnał się od biletu i w istocie za moment w tenże łobuzerski sposób dał susa na jezdnię.
    Uskoczywszy przed dorożką, smyrgnął tuż koło maski auta, które zaniosło się histerycznym porykiem klaksonu, i żwawo pokuśtykał w zaułek.
    Tu było całkiem pusto – ani pojazdów, ani przechodniów. Sztabskapitan otwarł obie koperty. Rzucił wzrokiem w głąb grubszej, dostrzegł ceremonialne powitanie, i równe rządki ideogramów i odłożył lekturę – schował kopertę do kieszeni. Za to drugi list, nakreślony energiczną katakaną, zawładnął bez reszty uwagą idącego.
    Oto treść listu:

    Drogi synu! Rad jestem z Ciebie, lecz nadszedł czas, by wymierzyć cios decydujący – teraz już nie w rosyjskie tyły, a nawet nie w armię, lecz w Rosję samą. Nasze wojska zdziałały, co mogły, ale spłynęły krwią; moce naszego przemysłu są na wyczerpaniu. Czas, niestety, działa na naszą niekorzyść. A Twoje zadanie – to uczynić, by czas przestał być sojusznikiem Rosjan. Trzeba, żeby tron zadrżał pod carem i odeszła go chęć do wojny. Całą przygotowawczą pracę wykonał nasz przyjaciel, pułkownik A. Wysłany przezeń ładunek dostarcz do Moskwy, do znanego Ci adresata. Ponagli] go. Dłużej niż trzy-cztery miesiące się nie utrzymamy.
    Jeszcze jedno. Istnieje wielka potrzeba poważnej dywersji na magistrali. Każda przerwa w zaopatrzeniu armii Liniewicza odroczy nieuniknioną katastrofę. Pisałeś, że o tym pamiętasz i masz pomysły. Wprowadź je w życie, przyszła pora.
    Wiem, że żądam od Ciebie nieomal niemożliwego. Ale przecież uczono Cię: „Co prawie niemożliwe – możliwe”.
    Mamusia prosiła przekazać, że się za Ciebie modli.

    Na zdobnym wydatnymi kośćmi policzkowymi obliczu Rybnikowa nie odbiły się żadne uczucia. Sztabskapitan potarł zapałkę, podpalił kopertę i kartkę, popiół strząsnął na ziemię i roztarł obcasem. Ruszył dalej.
    Druga przesyłka była od attache wojskowego w Europie, pułkownika Akashi, i cała niemal składała się z liczb i dat. Sztabskapitan przebiegł ją wzrokiem, studiować nie musiał: pamięć miał Wasyl Aleksandrowicz wyborną.
    Znów zapalił zapałkę, i podczas gdy kartka płonęła, spojrzał na zegarek, podniósłszy go prawie pod sam nos.
    I tu czekała Rybnikowa niemiła niespodzianka. W zwierciadlanym szkiełku japońskiego chronometru odbił się człowiek w meloniku, z laseczką. Jegomość ów siedział w kucki, oglądając coś na chodniku – w tym właśnie miejscu, gdzie sztabskapitan spalił przed minutą list ojca.
    List – głupstwo, spalony był do cna; Wasyla Aleksandrowicza zaniepokoiła bardziej rzecz inna. Nie pierwszy już raz spoglądał w swe sprytne szkiełko i wcześniej nikogo poza sobą nie widział. Skąd wziął się człowiek w meloniku: oto co było ciekawe.
    Jak gdyby nigdy nic, Rybnikow ruszył dalej, częściej niż dotąd popatrując na zegarek. Lecz z tyłu znów nie było nikogo. Czarne brwi sztabskapitana wygięły się niespokojnie. Zniknięcie ciekawskiego jegomościa zafrasowało go bardziej niż to, że się zjawił.
    Ziewając, Rybnikow skręcił w przejezdną bramę, skąd trafił na bezludne, kamienne podwórze. Obrzucił wzrokiem okna (martwe, niezamieszkane) i naraz, przestawszy kuleć, podbiegł do parkanu dzielącego podwórko. Ogrodzenie było bardzo wysokie, lecz Wasyl Aleksandrowicz przejawił bajeczną sprężystość – podskoczył niemal na sążeń, złapał się rękoma za szczyt płotu i podciągnął ciało. Nic nie stało na przeszkodzie, by przerzucił się na drugą stronę, lecz sztabskapitan poprzestał na tym, że zajrzał tam przez krawędź.
    Sąsiednie podwórze okazało się zaludnione – na pokreślonym kredą asfalcie skakała na jednej nodze chuda dziewczynka. Druga, mniejsza, stała obok i patrzyła.
    Rybnikow poniechał przełażenia. Zeskoczył, szybko ruszył na powrót ku bramie, rozpiął rozporek i zaczął sikać.
    Przy tej intymnej czynności zastał go człowiek w meloniku i z laseczką, wbiegłszy kłusem do bramy.
    Stanął jak wryty i zamarł.
    Wasyl Aleksandrowicz speszył się.
    – Pardon, przypiliło mnie – wyjaśnił, otrząsając krople i gestykulując wolną ręką. – Nasze rosyjskie niechlujstwo, za mało publicznych latryn. A w Japonii, jak mówią, co krok wychodek. I dlatego to nie sposób przeklętych małpiszonów pobić.
    Widząc uśmiech sztabskapitana, skłonny do pośpiechu jegomość, choć nasrożony, także rozchylił pod wąsem wargi.
    – Samuraj – jak taki wojuje? – bajdurzył dalej Rybnikow, zapinając spodnie i podchodząc bliżej. – Nasz okop żołnierzyk z czubem ugnoi, a samuraj skośnooki opcha się ryżu – i, rzecz jasna, go zatka. Tak z tydzień można na stronę nie chodzić. Za to zluzowany z pierwszej linii na tyły dwa dni z kibla nie złazi.
    Wielce rad ze swej błyskotliwości, sztabskapitan zaniósł się piskliwym śmiechem i, zapraszając jakby do podzielenia tej wesołości rozmówcę, szturchnął go leciutko palcem w bok.
    Wąsaty nie zaśmiał się, lecz jakoś dziwnie czknął, złapał się za lewą stronę piersi i siadł na ziemi.
    – Mamuniu – powiedział niespodzianie cienkim głosem. I jeszcze raz, cicho: – Mamuniu…
    – Co z panem? – spłoszył się Rybnikow, oglądając się. – Serduszko złapało? Aj, aj, kiepsko! Ja zaraz, po doktora! Migiem!
    Wybiegł w zaułek, lecz tam raptem przestał się śpieszyć.
    Jego twarz przybrała wyraz obojętności. Sztabskapitan zakołysał się na obcasach, rozważając coś czy postanawiając, i ruszył z powrotem w stronę Nadiezdinskiej.

Zgłoska druga, w której dobiegają kresu dwie ludzkie perci

    Eustracjusz Pawłowicz Mylnikow, naczelnik sekcji inwigilacji zewnętrznej Oddziału Specjalnego Departamentu Policji, wrysował w kartusz sierp i młot, dodając po bokach dwie pszczółki, powyżej – mundurową czapkę, a na wstędze u spodu łacińską dewizę: „Gorliwość i służba”. Schyliwszy łysawą głowę, napawał się swoim dziełem.
    Herb rodu Mylnikowów radca dworu zaprojektował osobiście i nie bez głębszych intencji. Że, niby, do arystokracji się nie pchając, gminnego pochodzenia nie wstydząc – ojciec był zwykłym kowalem (młot), dziad włościaninem (sierp) – dzięki gorliwości (pszczółki) tudzież cesarskiej służbie (czapka) dostąpiło się stosownego do zasług wywyższenia.
    Szlachectwo dziedziczne Eustracjusz Pawłowicz zyskał już w zeszłym roku, wraz z orderem Włodzimierza trzeciej klasy, lecz Heroldia zwłóczyła wciąż z akceptacją herbu, wciąż się czepiała. Zatwierdziła, owszem, sierp, młot oraz pszczółki, lecz przy czapce stanęła okoniem: nazbyt jakoby podobna do przysługującej tylko utytułowanym korony.
    Od niejakiego czasu Mylnikowem owładnął pewien nawyk: gdy zdarzyło mu się popaść w zadumę, kreślił na kartce drogi sercu emblemat. Na początku, co prawda, nie wychodziły mu pszczoły, lecz z czasem Eustracjusz Pawłowicz nabrał wprawy, aż miło było spojrzeć. Teraz właśnie starannie kreskował ciemne paseczki odwłoków niestrudzonych pracownic – wyszło jak złoto – popatrując na plik papierów, leżący obok jego lewego łokcia. Dokument, który wprawił w zadumę radcę dworu, nosił tytuł „Dziennik inwigilacji w m. Sankt Petersburgu obywatela honorowego Androna Siemionowa Komarowskiego (ps.»Spięty«) w dn. 15 maja 1905 r.” *. Osobnika nazwiskiem „Komarowski” (wedle wszelkich podejrzeń – na fałszywych papierach) przejęto z ręki do ręki od moskiewskiej Ochrany w celu ustalenia kontaktów i powiązań.
    No i masz tobie.

    Obiekt przejęty od filera moskiewskiego Lotnego Oddziału na dworcu o godz. 7 min 25. Przekazujący (filer Hnatiuk) powiadomił, że po drodze Spięty z nikim nie rozmawiał, a z przedziału wychodził tylko za własną potrzebą.
    Przejęty obiekt śledzono w dwóch dorożkach do domu Buntinga przy ul. Nadieżdińskiej. Tam Spięty wszedł na trzecie piętro, do lokalu nr 7 i więcej stamtąd nie wychodził. Lokal nr 7 podnajmuje niejaki Zwilling, mieszkaniec Helsingforsu, który jednak pojawia się w mieszkaniu nadzwyczaj rzadko (ostatni raz, jak zaświadcza stróż, był w początkach zimy).
    O godz. 12 min 38 obiekt zawezwał dzwonkiem elektrycznym stróża. W charakterze stróża udał się do niego filer Maksymienko. Spięty dał rubla, kazał kupić bułki, kiełbasę i parę piw. Poza nim, jak się zdaje, w lokalu nie było nikogo.
    Przyniósłszy zakupy, Maksymienko otrzymał jako napiwek resztę (17 kop.). Zwrócił uwagę, że obiekt bardzo się denerwuje. Całkiem jakby na kogoś czy na coś czekał.
    O godz. 3 min 15 do bramy wszedł oficer, któremu nadano ps. „Kałmuk”. (Sztabskapitan, odznaki intendentury na kołnierzu, kuleje na prawą nogę, wzrostu niedużego, kości policzkowe wydatne, włosy czarne.)
    Wszedł do lokalu nr 7, ale po czterech minutach wyszedł i poszedł w stronę ul. Bassiejnej. Skierował się za nim filer Maksymienko.
    Spięty z bramy nie wyszedł. O godz. 3 min 31 podszedł do okna, postał, popatrzył na zewnątrz, potem się cofnął.
    Maksymienko nie wrócił do tej pory.
    Obecnie (8 wieczór) inwigilację zewnętrzną przekazuję zmianie starszego filera Ziablikowa.
    St. filer Smurow

    Na pozór krótko i jasno.
    Krótko, bo krótko, ale ni diabła nie jasno.
    Półtorej godziny temu, ledwie Eustracjusz Pawłowicz otrzymał przytoczony meldunek, zatelefonowano doń z cyrkułu na Bassiejnej. Powiadomiono, że na podwórzu domu w zaułku Mitawskim znaleziony został martwy mężczyzna z legitymacją na nazwisko filera Lotnego Oddziału Wasyla Maksymienki. Nie minęło dziesięć minut, a radca dworu był już na miejscu i upewnił się naocznie: ano tak, Maksymienko. Oznak gwałtownej śmierci, jak też śladów walki czy nieładu odzieży, nie stwierdzono. I bez przeprowadzania sekcji doświadczony jak mało kto medyk sądowy Karł Stiepanycz stwierdził ustanie akcji serca.
    Cóż: Mylnikow, rzecz jasna, nie pozostał nieczuły, puścił nawet łezkę po starym druhu, z którym przeżyło się ramię w ramię dziesięć latek w nielichych, bywało, opałach. Skądinąd i ów Włodzimierz, dzięki któremu wziął początek nowy ród szlachecki, osiągnięty został nie bez udziału Wasyla.
    Eustracjusz Pawłowicz zabrał ze sobą sześciu najlepszych agentów, starych wygów (w tej liczbie i nieboszczyka Maksymienkę), pognał do Adenu i tam, na bazarze, odgrywając schlanych marynarzy, urządzili nożową rozprawę – porżnęli Japońców na dzwonka, a ich bagaż utopili w zatoce. Krążowniki przeszły jak po maśle. Co prawda, makaki i tak wkrótce posłały je na dno, ale tu już, jak to mówią, nasza chata z kraja.
    Proszę, jakiego współpracownika utracił radca dworu. I żeby tak jeszcze z jakiej godnej przyczyny – a tymczasem: „ustanie akcji serca”!
    Wydawszy rozporządzenia w sprawie doczesnych szczątków Maksymienki, Mylnikow powrócił do siebie, na Fontankę, odczytał meldunek w sprawie Spiętego i zdjął go jakiś niepokój. Polecił, by Lońka Ziablikow, chłopak z głową na karku, przeszukał lokal nr 7.
    No i cóż? Węch nie zawiódł starego wilczarza.
    Przed dziesięcioma minutami zameldował się telefonicznie Ziablikow. Że – relacjonował – jak należy, za hydraulika się podawszy, dzwoni i puka pod siódemkę, odpowiedzi żadnej. Więc otwiera drzwi wytrychem.
    Spięty wisi w pętli przed oknem, na karniszu do zasłon. Wedle wszelkich oznak, samobójstwo: siniaków, zadrapań brak, na stole kartka, ołówek – widać człowiek zbierał się pisać list pożegnalny, lecz się rozmyślił.
    Eustracjusz Pawłowicz wysłuchał zdyszanej relacji agenta, kazał mu czekać na ekipę śledczą, a sam siadł przy biurku i jął kreślić herb: dla rozjaśnienia umysłu, a jeszcze bardziej dla uspokojenia nerwów.
    Bo nerwy miał radca dworu ostatnio do luftu. W orzeczeniu lekarskim widniało: „Neurastenia ogólna w wyniku przemęczenia; rozszerzenie osierdzia, rozedma płuc i częściowe porażenie rdzenia kręgowego, zagrażające paraliżem”. Paraliżem! Za wszystko w życiu się płaci, i to zwykle dużo drożej, niż się sądziło.
    Ale, bądź co bądź: szlachcic dziedziczny i naczelnik najważniejszego oddziału, uposażenie sześć tysięcy srebrem, co tam uposażenie – trzydzieści tysięcy na fundusz bezosobowy, marzenie każdego urzędnika. A tu zdrowia nie staje, i czymże wobec tego całe złoto ziemi? Dopadła Eustracjusza Pawłowicza conocna bezsenność, a gdy się zaśnie – jeszcze gorzej: sny paskudne, z siłą nieczystą, koszmary. Ocyka się człek w zimnych potach, ząb na ząb nie trafia. Cały czas zwiduje się, że po kątach coś się rusza, i rzekłbyś, chichocze, w kułak, ale szyderczo, a nieraz i zawyje. Dźwigając szósty krzyżyk Mylnikow, postrach terrorystów i zagranicznych szpiegów, sypiać zaczął przy zapalonej przed ikoną lampce. Bo to i świątobliwiej, i łatwiej mrok z zakamarków przepłoszyć. Umordowały siwka strome wzgórza…
    Podał się w zeszłym roku do dymisji – chwalić Pana, i grosik uzbierany, i mająteczek nabyty w dobrym, grzybnym miejscu, nad Zatoką Fińską. A tu wojna. Naczelnik Oddziału Specjalnego, dyrektor departamentu, sam minister upraszali: nie opuszczaj nas pan, Eustracjuszu Pawłowiczu, nie porzucaj w ciężkich czasach. Jakże odmówić?
    Radca dworu zmusił się do powrotu myślą ku wypadkom. Szarpnął długiego zaporoskiego wąsa, potem narysował na kartce dwa kółka, połączył je falistą linią ze znakiem zapytania u góry.
    Dwa fakciki: każdy sam w sobie mniej więcej zrozumiały.
    Cóż, zmarło się Wasylowi Maksymience, nie wytrzymało nadszarpnięte brzemieniem służby serce. Bywa.
    Obywatel honorowy Komarowski, czort go wie, kto on taki (przez moskwian podczepiony przedwczoraj do siatki konspiracyjnej eserowców), wziął i się powiesił. I to się czasem rewolucjonistom neurastenikom przytrafia.
    Lecz żeby tak szast-prast jednocześnie dobiegły kresu dwa w pewnej mierze powiązane żywoty, dwie, by tak rzec, ludzkie perci? Bez cudów. Co to takiego „perć”, Eustacjusz Pawłowicz uświadamiał sobie niejasno, lecz podobało mu się słowo – nierzadko wyobrażał sobie, jak brnie przez życie ową percią, wąziutką i krętą, zdławioną przez nagie skały.
    Co to za Kałmuk? Po co zachodził do Spiętego – za interesem może, przez pomyłkę (był raptem cztery minuty)? I co też Maksymienkę poniosło w ślepe podwórze?
    Uch, nie podobał się radcy dworu ów Kałmuk. Nie sztabskapitan, lecz istny anioł śmierci (tu radca przeżegnał się spiesznie): wyszedł od jednego – ten dawaj się wieszać; idzie za nim drugi i kitę jak pies odwala w zaplutej bramie.
    Mylnikow spróbował narysować koło herbu skośnooką kałmucką gębę, lecz wyszła niepodobna – zabrakło mu wprawy.
    Ech, Kałmuku, Kałmuku, gdzieżeś ty teraz?

* * *

    Sztabskapitan Rybnikow zaś, tak trafnie ochrzczony przez filerów (twarz miał istotnie cokolwieczek kałmucką), wieczór tego uciążliwego dnia spędzał na jeszcze gorliwszej krzątaninie.
    Po wydarzeniach w zaułku Mitawskim wpadł do telegrafu i pchnął dwie depesze: jedną lokalną, do stacji Kołpino, drugą transkontynentalną, do Irkucka, przy czym poprztykał się z pocztowcem o taryfę – wściekło go, że do Irkucka biorą dziesięć kopiejek za słowo. Przyjmujący wyjaśnił, że połączenie telegraficzne z azjatycką częścią cesarstwa wycenia się wedle podwójnej taksy, i nawet pokazał cennik, lecz sztabskapitan nawet słuchać go nie chciał.
    – Jakaż to Azja? – zawodził Rybnikow, rozglądając się wokół żałośnie. – Słyszeliście, ludziska, co on mówi o Irkucku? Toż to wspaniałe miasto, prawdziwa Europa! A jak! Kto nie był, niech nie gada, ale ja tam służyłem, trzy niezapomniane lata! Więc cóż to takiego, pszepaństwa? Rozbój w biały dzień!
    Poszalawszy, Wasyl Aleksandrowicz przeniósł się do kolejki przed okienkiem na zagranicę, skąd wysłał telegram do Paryża, i to błyskawicę, czyli aż po trzydzieści kopiejek za słowo, ale tu był cichutki jak trusia, nie gderał.
    Następnie niestrudzony sztabskapitan dokuśtykał na dworzec Nikołajewski, gdzie zdążył akurat przed odejściem ekspresu o dziewiątej.
    Chciał kupić bilet drugiej klasy – nie było.
    – Cóż, nie moja wina – z widomą satysfakcją oznajmił Rybnikow kolejce. – Trzeba będzie jechać trzecią, choć jest się oficerem. Mus jechać, konieczność służbowa. Oto sześć rubelków i proszę bilecik.
    – W trzeciej tym bardziej nie ma – odparł kasjer. – Jest coś w pierwszej, za piętnaście rubli.
    – Za ile? – żachnął się Wasyl Aleksandrowicz. – Czy ja wyglądam na syna Rotszylda? Ja, za pozwoleniem pańskim, w ogóle jestem sierota!
    Zaczęto mu tłumaczyć, że niedostatek miejsc, że ilość przejazdów pasażerskich do Moskwy ograniczono z uwagi na transporty wojskowe. A i ten właśnie bilet pierwszej klasy zwolnił się czystym przypadkiem, dwie minuty temu. Jakaś dama chciała jechać sama w przedziale, a to z polecenia naczelnika linii zabronione, i zmuszono pasażerkę do oddania drugiego biletu.
    – Więc jak, bierze pan czy nie? – spytał niecierpliwie kasjer.
    Sobacząc z cicha, sztabskapitan nabył przepłacony bilet, lecz zażądał „papierka z pieczątką”, iż żadnych tańszych do dyspozycji nie było. Ledwo dał się spławić – posłano go po „papierek” do dyżurnego ruchu, sztabskapitan jednak doń nie poszedł, odwiedził za to przechowalnię bagażu.
    Zabrał stamtąd tandetną walizkę i długi, wąski tubus, w jakich nosi się zwykle rysunki techniczne.
    A stamtąd pośpieszył już wprost na peron – rozległ się właśnie pierwszy dzwonek.

Zgłoska trzecia, w której Wasyl Aleksandrowicz odwiedza klozet

    W przedziale pierwszej klasy siedziała pasażerka – najpewniej ta właśnie, której rozporządzenie dyrekcji kolei wzbroniło podróżować samotnie.
    Sztabskapitan przywitał się chmurnie, wciąż widać przetrawiając swój piętnastorublowy wydatek. Na sąsiadkę ledwo spojrzał, aczkolwiek dama była znacznej urody – nawet nie „znacznej”, ale wręcz wyjątkowej: akwarelowo przejrzysta karnacja, wilgotny blask ogromnych oczu zza popielatej woalki, elegancki, w odcieniu perłowym, podróżny kostium.
    Pięknej nieznajomej Rybnikow także nie zaciekawił. Na „brywieczór” skinęła chłodno głową, jednym jedynym spojrzeniem omiotła pospolitą fizjonomię towarzysza podróży, jego workowaty mundur, zrudziałe cholewy, po czym odwróciła się do okna.
    Rozległ się drugi dzwonek.
    Wytwornie zarysowane nozdrza pasażerki rozdęły się, usteczka wyszeptały:
    – Ach, żeby to już szybciej! – jawnie jednak nie kierując tych słów do sąsiada.
    Korytarzem, z tupotem, przebiegli gazeciarze: jeden z dystyngowanej „Wieczornej Rosji”, drugi z bulwarowego „Ruskiego Wiecu”. Obaj wrzeszczeli co sił, starając się przekrzyczeć wzajem.
    – Hiobowe wieści o tragedii na Morzu Japońskim! – darł się pierwszy. – Spalenie i zatopienie rosyjskiej floty!
    – Sławetna szajka Moskiewskich Filutów uderza w Petersburgu! Dama z najwyższych sfer w negliżu!
    – Pierwsze listy poległych! Masa nieodżałowanych mężów i synów! Cały kraj szlocha!
    – Hrabina N*** wypchnięta z karety w stroju Ewy! Rabusie wiedzieli o ukrytych pod suknią klejnotach!
    Sztabskapitan kupił „Wieczorną Rosję” w szerokiej żałobnej ramce, dama – „Ruski Wiec”, lecz przystąpić do lektury nie zdołali.
    Drzwi otwarły się nagle i wtargnął kolosalny, niemal szerszy niż przejście bukiet róż, natychmiast napełniając przedział dusznym aromatem.
    Zza kwiatów wystawała urodziwa męska głowa z nieskazitelną hiszpańską bródką i podkręconym wąsem. Tęczowo błysnął brylant w szpilce krawata.
    – A któż to zacz?! – Przybysz wpił wzrok w Rybnikowa, czarne brwi groźnie podjechały w górę, lecz w tej samej chwili, oceniwszy niepokaźną powierzchowność oficera, piękniś uspokoił się co do niego całkowicie i już nie zaszczycał go uwagą.
    – Lika! – wykrzyknął, padając na kolana i rzucając bukiet pod nogi damy. – Ciebie tylko jedną kocham całym sercem! Przebacz, błagam! Znasz wszak mój temperament! Jam człowiek namiętny, artysta!
    Jakoż widać było, że artysta. Właściciela hiszpanki nie peszyła bynajmniej publiczność – a oprócz zerkającego zza „Wieczornej Rosji” sztabskapitana ciekawą scenę obserwowali też widzowie z korytarza, zwabieni rozgłośnymi wykrzykami i oszałamiającą wonią róż.
    Audytorium nie stropiło także uroczej damy.
    – Wszystko skończone, Astrapow! – oznajmiła gniewnie, błysnąwszy oczyma spod odrzuconej woalki. – I nie śmiej pokazać się w Moskwie! – Odsunęła się gwałtownie od wyciągniętych błagalnie dłoni. – Nie i nie, nie chcę nawet tego słuchać!
    Pokutnik zareagował osobliwie: nie wstając z kolan, złożył ręce na piersi i głębokim, cudownym tenorem zaśpiewał:
    Dama pobladła, zatkała dłońmi uszy, lecz boski głos wypełnił przedział – co tam przedział: cały wagon ucichł zasłuchany.
    Urzekającą kantylenę Donizettiego przerwał trzeci dzwonek, szczególnie przeciągły i natrętny.
    W drzwi zajrzał konduktor.
    – Osoby odprowadzające uprasza się o bezzwłoczne opuszczenie wagonu, ruszamy. Czas najwyższy, łaskawy panie! – Dotknął łokcia czarodziejskiego śpiewaka.
    Ów rzucił się do Rybnikowa.
    – Odstąp mi pan bilet! Daję sto rubli! Dramat zdruzgotanego serca! Pięćset!
    – Nie waż się pan tego robić! – krzyknęła dama.
    – Pan wybaczy – twardo odrzekł artyście sztabskapitan. – Osobiście najchętniej, lecz nie cierpiąca zwłoki służbowa konieczność…
    Konduktor wyciągnął zalanego łzami Astrapowa na korytarz.
    Pociąg drgnął. Z peronu dobiegł rozpaczliwy krzyk:
    – Likusza! Będziesz mnie miała na sumieniu! Przebacz!
    – Nigdy! – wykrzyknęła pokraśniała pasażerka i cisnęła przez okno wspaniały bukiet, zasypując cały stolik purpurowymi płatkami.
    Opadła bez sił na pluszowe oparcie, zakryła paluszkami twarz i zaszlochała.
    – Szlachetny z pana człowiek – oznajmiła, pochlipując. – Odmówił pan pieniędzy! Taka jestem panu wdzięczna! Wyskoczyłabym przez okno, daję słowo!
    – Pięćset rubli to nielicha sumka – burknął Rybnikow. – Nie dostaję tyle kwartalnie, nawet ze zwrotem diet i kosztów podróży. Ale służba to służba. Zwierzchnictwo nie toleruje opóźnień…
    – Pięćset rubli dawał, błazen! – nie słuchając go, powtarzała dama. – Przed publiką się popisywał! A w życiu taki małostkowy, gospodarny! – Ostatnie słowo wymówiła z bezgraniczną pogardą, nawet chlipać przestała. – Nie potrafi żyć zgodnie z dochodami!
    Zaintrygowany zawartą w tej wypowiedzi logiczną sprzecznością, Wasyl Aleksandrowicz spytał:
    – Proszę wybaczyć, nie do końca pojmuję. Jest gospodarny, czy nie potrafi żyć zgodnie z dochodami?
    – Dochody ma ogromne, ale nie umie z nich korzystać! – wyjaśniła towarzyszka, nie płacząc już, lecz troskliwie badając w lusterku zaczerwieniony nosek. Przetarła go puszkiem, poprawiła na czole złocisty kosmyk. – W zeszłym roku zebrał prawie sto tysięcy, a wydaliśmy ledwie połowę. Wszystko odkłada na czarną godzinę!
    Tu uspokoiła się do reszty, zwróciła spojrzenie na sąsiada i przedstawiła się ceremonialnie:
    – Glikeria Romanowna Lidina.
    Swoje nazwisko wymienił i sztabskapitan.
    – Bardzo mi miło – rzekła z uśmiechem dama. – Powinnam wyjaśnić, skoro już stał się pan świadkiem tej skandalicznej sceny: Żorż uwielbia urządzać widowiska, zwłaszcza przy ludziach!
    – Więc naprawdę jest artystą?
    Glikeria Romanowna zamrugała z niedowierzaniem calowymi niemal rzęsami.
    – Jakże? To nie zna pan Astrapowa? Tenor Astrapow-Lidin. Nazwisko na każdym afiszu!
    – Gdzie mi tam do teatrów! – Rybnikow obojętnie wzruszył ramionami. – Nie ma kiedy po operach się włóczyć. I środki nie pozwalają. Żołd mizerny, zapomogę dla rannych wstrzymują, a ceny w Petersburgu słone. Fiakrzy po siedemdziesiąt kopiejek za byle kurs żądają…
    Lidina nie słuchała, nie patrzyła nań nawet.
    – Jesteśmy dwa lata po ślubie – oznajmiła, zwracając się jakby nie tyle do prozaicznego sąsiada, ile do godniejszego, okazującego współczucie audytorium. – Ach, jaka ja byłam zakochana! Teraz rozumiem już, że nie w nim, lecz w jego głosie. Cóż to za głos! Dość, że zaśpiewa, a ja tak taję, że choć miskę podstaw. I on to wie, łajdak! Widział pan, jak się przed chwilą rozśpiewał, manipulator podły? Szczęściem przeszkodził mu dzwonek, bo już czułam zawrót głowy!
    – Szykowny pan – przyznał, poziewując, sztabskapitan. – I, przypuścić wypada, wielbiciel płci pięknej. To stąd ten dramat?
    – Już wcześniej mi o tym napomykano! – Glikeria Romanowna błysnęła oczyma. – W teatralnym światku życzliwych na pęczki. Ale nie wierzyłam. Aż tu widzę na własne oczy! I to gdzie! W moim własnym salonie! I z kim? Z Koturnową, tą starą kokotą! Noga moja w tym zhańbionym mieszkaniu nie postanie! I w Petersburgu także!
    – Jak z tego wynika, przenosi się pani do Moskwy – podsumował sztabskapitan. Ton zdradzał, że pilno mu zakończyć błahą pogawędkę i zagłębić się w gazetę.
    – Owszem, mamy mieszkanie i w Moskwie, na Ostożence. Zimą Żorż bierze czasem engagement w Wielkim.
    Tu Rybnikow skrył się za „Wieczorną Rosją” i dama, chcąc nie chcąc, zmuszona była zamilknąć. Rozpostarła nerwowo „Ruski Wiec”, przebiegła wzrokiem artykuł z pierwszej strony i odrzuciła gazetę, ze słowami:
    – Boże, jakież to żenujące! Do naga, na drodze – koszmar! Może nie całkiem do naga? I co to za „hrabina N***”? Wika Ołsufiewa? Nelly Woroncowa? Ach, mniejsza z tym!
    Za oknem przepływały dacze, zarośla, pokrzywione parkany. Sztabskapitan nadal szeleścił gazetą.
    Lidina westchnęła raz, drugi. Ciążyło jej milczenie.
    – I cóż pan tak zapamiętale studiuje? – nie wytrzymała w końcu.
    – No przecie spisy nazwisk oficerów poległych za cara i ojczyznę w bitwie morskiej koło wyspy Cuszima. Przekazane przez europejskie agencje telegraficzne ze źródeł japońskich. By tak rzec, panorama żałoby. Zapowiadają w następnych numerach ciąg dalszy. Sprawdzam, czy nie ma kogoś z towarzyszy broni. – I Wasyl Aleksandrowicz wyraziście, z uczuciem, jął czytać: „Na pancerniku «Książę Kutuzow-Smoleński»: zastępca dowódcy dywizjonu, kontradmirał Leontiew, dowódca okrętu, kapitan pierwszej rangi Endlung, płatnik eskadry, radca stanu Ziukin, pierwszy oficer, kapitan drugiej rangi von Schwalbe…”.
    – Ach, proszę przestać! – Glikeria Romanowna klasnęła w rączki. – Ani myślę słuchać! Kiedyż skończy się ta okropna wojna!
    – Niebawem. Prawosławne rycerstwo ukorzy podstępnego wroga – przyobiecał Rybnikow, odkładając gazetę i wyjmując jakąś książkę, w której pogrążył się z jeszcze większym zapałem.
    Dama zmrużyła krótkowzrocznie oczy, by odczytać tytuł, lecz tomik obłożony był w brunatny papier. Pociąg, zatrzymując się, zgrzytnął hamulcami.
    – Kołpino? – zdziwiła się Lidina. – Dziwne, ekspres tu nigdy nie staje.
    Rybnikow wychylił się z okna i krzyknął do zawiadowcy:
    – Czemu stoimy?
    – Ano bo, wasza łaskawość, trza przepuścić specjalny z pilnym ładunkiem wojskowym.
    Korzystając z nieuwagi sąsiada, Glikeria Romanowna zaspokoiła ciekawość: szybko odchyliła okładkę, przyłożyła do oczu wytworne face-a-main na złotym łańcuszku – i zmarszczyła nosek. Książka, którą sztabskapitan zgłębiał z taką pasją, zwała się Tunele i mosty. Krótki zarys dla służb kolejowych.
    Do zawiadowcy podbiegł telegrafista z taśmą depeszy w dłoni. Ów przeczytał, wzruszył ramionami i machnął chorągiewką.
    – I co? – spytał Rybnikow.
    – Sodoma i Gomora. Kazali odprawiać, nie czekać na specjalny.
    Pociąg ruszył.
    – Pan jest pewnie inżynierem wojskowym? – zaciekawiła się Glikeria Romanowna.
    – Czemu pani tak myśli?
    Przyznać się do podpatrzenia tytułu było Glikerii Romanownie niesporo, lecz znalazła wyjście – wskazała skórzany tubus.
    – No, to tam. Chyba do planów?
    – Owszem. – Wasyl Aleksandrowicz zniżył głos. – Tajna dokumentacja. Do Moskwy wiozę.
    – A ja myślałam, że pan na urlop. Odwiedzić żonę czy rodziców.
    – Jestem kawalerem. Z takimi dochodami rodzinę zakładać? Płótno w kieszeni. A i rodziców nie mam. Kompletny sierota. Nawet, że tak powiem, kazański, bo w pułku, przez te skośne oczy, przezwali mnie Tatarzynem.
    Postój w Kołpinie wpłynął na sztabskapitana ożywczo: stał się rozmowniejszy, nawet szerokie kości policzkowe pokrył lekki rumieniec.
    Naraz spojrzał na zegarek i wstał.
    – Przepraszam, pójdę na papierosa.
    – Proszę zapalić tutaj, przywykłam – zezwoliła łaskawie Glikeria Romanowna. – Żorż pali cygara. To znaczy, palił.
    Wasyl Aleksandrowicz uśmiechnął się, zmieszany.
    – Pani wybaczy, papieros to pretekst. Nie palę, zbędny wydatek. Tak naprawdę muszę na stronę, za potrzebą.
    Dama odwróciła się godnie.
    Tubus wziął sztabskapitan ze sobą. Podchwyciwszy oburzone spojrzenie sąsiadki, wyjaśnił przepraszającym tonem:
    – Nie wolno mi go spuścić z oka.
    Odprowadziwszy współpasażera wzrokiem, Glikeria Romanowna wymamrotała:
    – A jednak gbur z niego, i tyle.
    I jęła patrzeć przez okno.
    Sztabskapitan zaś minął szybko drugą i trzecią klasę, po czym wyjrzał na platformę hamulcową końcowego wagonu.
    Z tyłu dobiegł przeciągły, kategoryczny gwizd.
    Na platformie stali nadkonduktor i strażnik kolejowy.
    – Ki diabeł? – rzucił pierwszy. – Jak nic specjalny. A depeszowali, że odwołany!
    Nie dalej niż o pół wiorsty dwie lokomotywy ciągnęły długi skład. Buchały czarnym dymem, za nimi widniał łańcuch okrytych plandekami platform.
    Pora była już nocna, godzina jedenasta, lecz ledwie zaczęło zmierzchać – zbliżał się czas białych nocy.
    Strażnik obejrzał się na sztabskapitana i zasalutował.
    – Wielmożny panie, proszę za pozwoleniem zamknąć drzwi. Instrukcja surowo zabrania.
    – I, bracie, jak najsłuszniej – poparł go Rybnikow. – Czujność i te rzeczy. Co do mnie, zapalić tylko chciałem. Ale i w korytarzyku mogę. Albo w wygódce.
    I w rzeczy samej skierował się do ubikacji, która w trzeciej klasie była ciasna i niezbyt czysta.
    Zasunąwszy rygielek, wychylił się z okna.
    Pociąg wjeżdżał właśnie na przedpotopowy, z Kleinmichelowskich * jeszcze czasów most, przerzucony nad niewielką rzeczką.
    Rybnikow przydepnął pedał odpływu – w dnie muszli odsłonił się okrągły otwór, ukazując migocące podkłady.
    Sztabskapitan przycisnął na tubusie jakiś ledwo widoczny guziczek i wepchnął wąski skórzany futerał w dziurę; ten ledwie się zmieścił w jej świetle, wypadło więc użyć nieco siły.
    Gdy tubus znikł w otworze, Wasyl Aleksandrowicz spłukał ręce pod kranem i wyszedł na pomost, otrząsając palce z wody.
    W minutę później wchodził już do swego przedziału.
    Lidina spojrzała nań surowo – nie darowała mu jeszcze własnego zmieszania z racji „potrzeby” – i chciała się znów odwrócić, lecz nagle wykrzyknęła:
    – Pański tajny futerał! Czyżby zapomniał go pan w toalecie?
    Na twarzy Rybnikowa odmalowała się irytacja, lecz odpowiedzieć Glikerii Romanownie nie zdążył.
    Skądś doniósł się straszliwy łomot, wagonem zakołysało.
    Sztabskapitan skoczył ku oknu.
    Z innych okien także sterczały głowy. Wszyscy patrzyli wstecz.
    Plant opisywał w tym miejscu niewielki łuk i widać było jak na dłoni tory, rzeczkę i most, przez który niedawno przejechali.
    A raczej to, co zeń zostało.
    Most zarwał się dokładnie w środku, i to w tej samej chwili, gdy przejeżdżał nim ciężki wojskowy transport.
    Obraz katastrofy budził zgrozę: słup wody i pary, wzbudzony upadkiem obu lokomotyw, spiętrzone platformy, z których urywały się jakieś masywne stalowe konstrukcje, i rzecz najokropniejsza – sypiące się w dół ludzkie figurki.
    Glikeria Romanowna, przyciśnięta do ramienia Rybnikowa, krzyknęła rozdzierająco. Krzyczeli i inni pasażerowie.
    Ostatni wagon pociągu specjalnego, przeznaczony zapewne dla oficerów, chwiał się chwilę na samej krawędzi wyłomu; ktoś zdołałby może wyskoczyć przez okno, lecz podpora osunęła się nagle i wagon także runął w dół, na stos sterczącego z wody, splątanego żelastwa.
    – Boże, Boże! – zawołała histerycznie Lidina. – Czemu pan tak patrzy? Trzeba coś robić!
    I data susa na korytarz. Ułamek sekundy później Wasyl Aleksandrowicz podążył za nią.
    – Zatrzymać pociąg! – zaatakowała z egzaltacją kobieta nadkonduktora biegnącego do czołowego wagonu. – Tam są ranni! Tonący! Trzeba ich ratować!
    Wczepiła mu się w rękaw, i to tak mocno, że kolejarz musiał stanąć.
    – Jakie „ratować”? Kogo ratować? To istna kasza. – Blady jak trup kierownik pociągu próbował się wyrwać. – Co my możemy? Na stację trzeba, powiadomić.
    Nie słuchając, Glikeria Romanowna biła go pięścią w pierś.
    – Oni giną, a my odjeżdżamy? Zatrzymaj pan! Żądam tego! – wrzasnęła. – Łap się pan za ten swój, jak mu tam, hamulec!
    Krzyki wywabiły z sąsiedniego przedziału czarniawego jegomościa o farbowanych wąsikach. Widząc wahanie kierownika pociągu, zawołał z pogróżką:
    – Ja ci zatrzymam! Mam pilne sprawy w Moskwie!
    Rybnikow łagodnie wziął Lidinę pod ramię i zaczął uspokajająco:
    – Droga pani, istotnie… Oczywiście, straszliwa katastrofa, lecz jedyne, w czym możemy pomóc, to jak najszybciej zadepeszować z najbliższej…
    – A niechże was! – zakrzyknęła Glikeria Romanowna. Rzuciła się do hamulca bezpieczeństwa i szarpnęła uchwyt.
    Kto tylko stał w korytarzu, poleciał na łeb, na szyję. Pociąg, stanąwszy dęba, zazgrzytał po szynach. Ze wszystkich stron buchnęły krzyki i jęki – nikt z pasażerów nie wątpił, że ich także dosięgła zagłada.
    Pierwszy oprzytomniał czarniawy, który nie upadł, lecz rąbnął jedynie głową w futrynę.
    Z okrzykiem: „Zatłukę cię, cholero!” runął na ogłuszoną upadkiem histeryczkę i chwycił ją za gardło.
    Sądząc z ogników, które błysnęły w oczach Wasyla Aleksandrowicza, podzielał on w pewnej mierze uczucia czarniawego jegomościa. Lecz we wzroku, jakim obrzucił duszoną Glikerię Romanownę, był – obok wściekłości – jakby i cień podziwu.
    Rybnikow z westchnieniem złapał za kołnierz niepowściągliwego bruneta i odciągnął go na bok.

Zgłoska czwarta, w której na łów rusza wolny strzelec

    Aparat zadzwonił o wpół do drugiej w nocy. Nie zdjąwszy jeszcze tubki, Erast Pietrowicz już skinął na kamerdynera, który wsunął w drzwi swą strzyżoną łepetynę, by podał ubranie. Telefonować o tej porze mogli tylko z Wydziału, i to bez wątpienia w jakiejś nadzwyczajnej sprawie.
    Słuchając głosu, ze wzburzeniem brzęczącego w tubce, Fandorin coraz chmurniej ściągał czarne brwi. Zmienił rękę, by Masa mógł wsunąć ją w rękaw wykrochmalonej koszuli. Pokręcił głową na widok trzewików – kamerdyner zrozumiał i przyniósł wysokie buty.
    Erast Pietrowicz nie zadał telefonującemu ani jednego pytania, oświadczył tylko:
    – Dobrze, Leoncjuszu Karlowiczu, zaraz będę.
    Już ubrany, przystanął na moment przed lustrem. Przyczesał szpakowate (mówią na takie „sól z pieprzem”) włosy, przejechał specjalną szczotką całkiem białe skronie i kształtne wąsiki, w których nie znać było jeszcze żadnego srebrnego włoska. Skrzywił się, przeciągnąwszy dłonią po policzku, lecz na golenie brakło czasu.
    Wyszedł z mieszkania.
    Japończyk siedział już w automobilu, trzymając w ręce podróżny sakwojaż.
    W kamerdynerze Fandorina najcenniejsze było nie to nawet, że wykonywał wszystko szybko i ściśle według polecenia, lecz to, że umiał się obchodzić bez zbędnych rozmów. Istotnie, pan i służący nie zamienili dotąd ani słowa. Z wyboru obuwia Masa domyślił się, że czeka ich wyjazd gdzieś dalej, i rozporządził się w stosowny sposób.
    Dwucylindrowy oldsmobile, ryknąwszy potężnym dwudziestokonnym motorem, z wizgiem porzucił Sadową, gdzie zamieszkiwał Fandorin, i w minutę potem sunął już mostem Czernyszewskim. Z niezdecydowanej szarzyzny nocnych niebios mżył drobny deszczyk, jezdnia lśniła od kałuż. Wspaniałe, niechlapiące pneumatyki firmy Her kule s ślizgały się po asfalcie niczym po czarnym lodzie.
    Po dwóch kolejnych minutach auto zahamowało przed domem numer siedem na Kołomieńskiej, gdzie mieścił się sanktpetersburski żandarmeryjno-policyjny zarząd dróg żelaznych.
    Kiwnąwszy salutującemu wartownikowi, Fandorin wbiegł po stopniach. Kamerdyner pozostał w aucie, demonstracyjnie wręcz się odwracając.
    W pierwszych dniach konfliktu zbrojnego dwóch cesarstw Masa, jako Japończyk z urodzenia, lecz poddany rosyjski zgodnie z dowodem tożsamości, oznajmił, że zachowa neutralność, i starannie tej zasady przestrzegał. Nie zachwycał się sukcesami bohaterskich obrońców Port Arthur, lecz nie cieszył się i ze zwycięstw japońskiego oręża. A przede wszystkim – z zasady nie przestępował progu żadnej wojskowej instytucji, co od czasu do czasu i jemu, i jego panu nastręczało niemałych kłopotów.
    Moralne udręki kamerdynera pogłębiał jeszcze fakt, że po kilku zatrzymaniach domniemanych szpiegów przyszło mu ukrywać narodowość. Fandorin wykołatał dlań dowód tymczasowy na nazwisko chińskiego imigranta, więc Masa zmuszony był nosić poza domem perukę z długim warkoczem i, zgodnie z dokumentem, przedstawiać się dziwacznym nazwiskiem „Lianczan Szanchojewicz Czajunewin”. Przez to wszystko stracił apetyt i tak się zaniedbał, że przestał nawet łamać serca pokojówkom i bieliźniarkom, u których w przedwojennych czasach cieszył się zawrotnym powodzeniem.
    Czasy były ciężkie nie tylko dla rzekomego Lianczana Szanchojewicza, lecz i dla jego pryncypała.
    Gdy torpedowce japońskie atakowały bez uprzedzenia eskadrę Port Arthur, Fandorin przebywał na przeciwległym krańcu świata, w holenderskich Indiach Zachodnich, gdzie przeprowadzał pasjonujące badania w dziedzinie żeglugi podwodnej.
    Z początku Erast Pietrowicz nie zamierzał mieć nic wspólnego z wojną prowadzoną przez dwa drogie jego sercu kraje, lecz w miarę jak szala przechylała się coraz bardziej na stronę Japonii, stopniowo tracił zainteresowanie nierdzewnością aluminium, a nawet poszukiwaniami galeonu „San Felipe”, który w roku 1708 zatonął z ładunkiem złota o siedem mil na południowo-południowy zachód od wyspy Aruba. Tegoż dnia, gdy Fandorinowska submaryna zawadziła wreszcie aluminiowym dnem o sterczący z mułu kikut hiszpańskiego grotmasztu, przyszła wieść o zagładzie pancernika „Pietropawłowsk” wraz z głównodowodzącym, admirałem Makarowem, i całą załogą.
    Nazajutrz, powierzywszy wydobycie sztabek złota wspólnikom, Erast Pietrowicz ruszył do ojczyzny.
    Po przybyciu do Sankt Petersburga zaoferował swoje usługi dawnemu koledze jeszcze z Trzeciego Oddziału, zajmującemu obecnie jedno z najodpowiedzialniejszych stanowisk: specjalistów od Japonii jest, jak wiadomo, katastrofalnie mało, Erast Pietrowicz zaś w swoim czasie przemieszkał w Kraju Wschodzącego Słońca niejeden rok.
    Stary znajomy ucieszył się wielce wizytą, lecz odrzekł, że talenty Erasta Pietrowicza wolałby wykorzystać na innej niwie.
    – Znawców Japonii brak istotnie, jak i mnóstwa innych rzeczy – oświadczył generał, pomrugując czerwonymi z niewyspania oczyma – lecz istnieje jeszcze dotkliwsza luka w, pardon, najczulszym miejscu. Gdybyż pan wiedział, mój drogi, jak żałosny jest stan naszego kontrwywiadu! W armii czynnej jeszcze jako tako, lecz na tyłach – obraz nędzy i rozpaczy. Gdzie tknąć – japońscy agenci, pomysłowi, zuchwali, a chwytać ich nie umiemy. Brak doświadczenia. Nawykliśmy do szpiegów solidnych, europejskich, działających pod osłoną ambasad czy zagranicznych przedsiębiorstw. Ci Azjaci zaś łamią wszelkie reguły. A już najbardziej obawiam się – tu wielki człowiek przysunął się, zniżając głos – o nasz transport. Kiedy wojna toczy się o dziesiątki tysięcy wiorst od fabryk i centrów szkolenia, zwycięstwa i klęski zależą od linii kolejowych, systemu krwionośnego organizmu państwa. Mamy jedną jedyną arterię na całe cesarstwo – od Pitra do Arthura. Wątłą, pulsującą ospale, narażoną na zatory, a co najgorsze – prawie bezbronną. Eraście Pietrowiczu, kochany, dwóch rzeczy się tu boję: japońskiej dywersji i rosyjskiego bałaganu. Na doświadczeniu w pracy operacyjnej ci, chwalić Boga, nie zbywa. A doniesiono mi także, żeś się w Ameryce na inżyniera wyuczył. Przyłożysz się, co? Na dowolnych warunkach. Chcesz, to przywrócimy cię do służby państwowej, nie chcesz, zostawimy jako wolnego strzelca. Dopomóż, dołącz ramię.
    Tym sposobem Fandorin trafił do stołecznego żandarmeryjno-policyjnego zarządu dróg żelaznych, i to właśnie w charakterze „wolnego strzelca”, to jest konsultanta bez poborów, za to o nader szerokich kompetencjach. Stojące przed konsultantem zadanie brzmiało: opracować system bezpieczeństwa szlaków komunikacyjnych, wypróbować go w podległej strefie, po czym przekazać do zastosowania zarządom żandarmeryjnym kolei całego cesarstwa.
    Rzecz była niełatwa, odległa od wcześniejszych zajęć Erasta Pietrowicza, lecz na swój sposób pasjonująca. Zarządowi podlegało dwa tysiące wiorst szlaków, setki stacji i dworców, mostów, pasów wywłaszczenia, zajezdni, warsztatów – i wszystko to należało chronić przed możliwymi zakusami przeciwnika. O ile gubernialny zarząd żandarmerii liczył parę dziesiątków ludzi, o tyle kolejowy – ponad tysiąc. Skala i odpowiedzialność – nieporównywalne. Prócz tego instrukcja służbowa zwalniała żandarmów kolejowych z funkcji policji politycznej, co było dla Fandorina nader ważne: nie lubił rewolucjonistów, lecz z jeszcze większym wstrętem odnosił się do metod, za pomocą których Ochrana i Oddział Specjalny Departamentu Policji rugowały nihilistyczną zarazę. Z tego względu służba w żandarmeryjnym nadzorze kolei zdała się Fandorinowi sprawą czystą.
    O drogach żelaznych wiedział niewiele, lecz za kompletnego dyletanta uznać się nie mógł. Miał, bądź co bądź, dyplom inżyniera maszyn pędnych, a przed dwudziestu laty, badając pewną zagmatwaną sprawę, przesłużył w charakterze praktykanta czas jakiś na odcinku.
    W ciągu roku wolny strzelec sporo osiągnął. Umieścił dyżurnych żandarmów na wszystkich pociągach, z pasażerskimi włącznie; wdrożył ochronę specjalną mostów, tuneli, rozjazdów i zwrotnic; wprowadził lotne patrole na drezynach, i tak dalej. Nowinki zarządu stołecznego przejęły szybko inne gubernie i do tej pory (tfu-tfu!) nie doszło do żadnej poważnej katastrofy czy dywersji.
    Choć stanowisko Fandorina było dziwne, w zarządzie zdołano doń przywyknąć i tytułowano go z szacunkiem „panem inżynierem”. Naczelnik, generał lejtnant von Kassel, przywykł we wszystkim na swym konsultancie polegać i nie podejmował bez niego żadnych decyzji.
    Również teraz Leoncjusz Karłowicz oczekiwał swego pomocnika w progu gabinetu.
    Ujrzawszy w głębi korytarza wysoką, sprężystą sylwetkę inżyniera, rzucił mu się na spotkanie.
    – Że też akurat na moście Tezoimienickim! – krzyknął już z daleka. – Toż pisaliśmy do ministra, uprzedzaliśmy, że most wysłużony, niepewny! A on wsiada teraz na mnie, że niech no się okaże, że to dywersja – pod sąd! Jaka znów dywersja? Tezoimienicki nie był remontowany od 1850 roku! I masz tobie: runął pod eszelonem z ciężką artylerią. Działa poniszczone. Masa zabitych. A co najgorsze, zerwane połączenie z Moskwą!
    – Dobrze, że tam, a nie za Samarą – odrzekł Erast Pietrowicz, wchodząc za von Kasselem do gabinetu i zamykając drzwi. – Tu można puszczać objazdem, linią nowogrodzką. Czy to pewne, że chodzi o wypadek, a nie o dywersję?
    – Zlituj się pan – skrzywił się Leoncjusz Karłowicz – o jaką dywersję? Jako autor instrukcji sam mógłby pan to wiedzieć. Na moście straż, co pół godziny kontrola plantu, na platformach hamulcowych pociągów żandarmi – na moim terenie wszystko jak w zegarku. Powiedziałby pan lepiej, skąd te ciągłe dopusty, spadające na nieszczęsną ojczyznę! I tak przecie ostatkiem sił ciągniemy! Ta Cuszima! Czytał pan doniesienia? Kompletny pogrom, nawet jednego japońskiego okrętu nie zatopili. Skąd ona w ogóle wylazła, cała ta Japonia! Kiedy zaczynałem pracować, o takim kraju nie było ani słychu. I w parę lat wyrósł jak na drożdżach. Widziane to rzeczy?
    – Cz-czemuż to niewidziane? – odparł Fandorin, jak dawniej zacinając się nieco. – Zaczęła się unowocześniać w roku 1868, trzydzieści siedem lat temu. Okres krótszy niż od wstąpienia na tron Piotra do Połtawy. Wcześniej nie było mocarstwa zwanego „Rosja”, a tu nagle wylazła skądciś czy wyrosła – i też jak na d-drożdżach.
    – Zostaw pan, to historia. – Generał machnął ręką
    1 przeżegnał się zamaszyście. – A ja panu ot, co powiem. Karze nas Pan Bóg za nasze grzechy. Ciężko nas karze, jak egipskiego faraona, swoimi dopustami. Bogiem a prawdą – tu Leoncjusz Karłowicz obejrzał się na drzwi i przeszedł na szept – przegraliśmy tę wojnę.
    – Nic podobnego – zaprzeczył żywo Erast Pietrowicz. – W żadnym razie. Nic nadprzyrodzonego nie zaszło. To raz.
    Stało się tylko to, czego należało oczekiwać. Trudno się dziwić, że Rosja nie wygrała ani jednej bitwy. Istnym cudem byłoby, gdyby wygrała. Żołnierzy mamy gorszych od japońskich – ustępują im i wytrzymałością, i wyszkoleniem, i duchem bojowym. Rosyjski oficer jest, nie powiem, niezgorszy, ale japoński – po prostu wspaniały. No, a co do generałów (niech ekscelencja nie bierze tego do siebie), szkoda gadać: ci tłuści i ospali, tamci żylaści i brutalni. Trzymamy się tylko dlatego, że obrona jest łatwiejsza od ataku. Ale bez obaw, Leoncjuszu Karłowiczu, choć przegrywamy bitwy, wojnę jednak wygramy. To d-dwa. Nasza zasadnicza przewaga nad Japonią to potęga ekonomiczna, ludzkie i naturalne rezerwy. Czas pracuje dla nas. Głównodowodzący Liniewicz, odwrotnie niż Kuropatkin, działa jak najsłuszniej: przewleka kampanię, zbiera siły. Japończycy im dalej, tym słabsi. Budżet na granicy bankructwa, linie zaopatrzenia coraz dłuższe, rezerwy topnieją. Wszystko, czego nam trzeba, to unikać większych starć – i zwycięstwo w kieszeni. Szczytem głupoty było wlec tam przez pół świata flotę bałtycką – admirałowi Togo na pożarcie.
    Generał promieniał, słuchając pomocnika, lecz krzepiącą zapowiedź Fandorin zakończył, mówiąc z troską:
    – Katastrofa na moście Tezoimienickim martwi mnie bardziej od zagłady naszej eskadry. Bez floty jakoś tę wojnę wygramy, ale jeśli na magistrali kolejowej, zasilającej front, zaczną się takie sztuczki, z Rosją koniec. Niech pan każe podstawić parowóz do wagonu inspektorskiego. Pojedziemy z-zobaczyć, co się stało.

Zgłoska piąta, w której przewija się godny uwagi pasażer

    Gdy wagon inspektorski przybył na miejsce katastrofy, nad urwisty brzeg rzeki Łomży noc znużyła się już udawaniem mroku i niebo w całej pełni roztaczało jasność poranka.
    Obłomek mostu gościł nieprzebraną ciżbę oficjeli – ministra wojny jaśnie oświeconego inspektora generalnego artylerii, ministra komunikacji, szefa korpusu żandarmów, dyrektora departamentu policji i naczelnika gubernialnego wydziału żandarmerii. Samych zebranych w długi sznur salonek, każdej z własną lokomotywą, naliczyć się dało pół tuzina.
    Nad obrywem skrzyły się galony, podzwaniały ostrogi i akselbanty dudniły władcze basy, a niżej, skrajem wody, władały chaos i śmierć.
    Z nurtu Łomży wypiętrzała się nieforemna pryzma drewna i żelaza, nad nią zwisały zerwane przęsła mostu, w przeciwległy brzeg zarył się czołem strzaskany, dymiący jeszcze parowóz; drugi sterczał z wody prostokątnym niczym skrzesana turnia, czarnym tendrem. Rannych zabrano już, lecz na piasku spoczywał długi szereg nakrytych brezentem zwłok.
    Najnowsze ciężkie działa, przeznaczone dla armii mandżurskiej, urwały się z platform i po części potonęły, po części rozrzucone były na płyciźnie. Na drugim brzegu turkotał samobieżny żuraw, bezładnie szarpiąc ramieniem; ciągnął za lawetę stalowego potwora o pogiętej lufie, lecz znać było, że nie poradzi, nie wyciągnie.
    Leoncjusz Karłowicz podążył w stronę dostojnych zwierzchników, Fandorin ominął zaś bokiem kapiącą od złota wysepkę i podszedł do samej krawędzi. Postał, popatrzył i naraz sczołgał się po stromiźnie w dół. Nad samą wodą przeskoczył na dach zatopionego wagonu, a stamtąd na kolejny filar mostu, skąd sterczały pogięte szyny. Niczym po drabinie inżynier wspiął się po kratownicy podkładów i wkrótce znalazł się na przeciwległym brzegu.
    Było tam znacznie mniej ludno. Z tyłu, o pół setki kroków, stał pociąg ekspresowy – ten sam, który zdołał przeskoczyć most tuż przed zawaleniem. Obok wagonów stali grupkami pasażerowie.
    Na ocalałej części mostu i nad wodą krzątali się zaaferowani cywile, rozmaicie odziani, lecz podobni do siebie jak rodzeni bracia. W jednym z nich Fandorin rozpoznał Eustracjusza Mylnikowa, z którym służył niegdyś w dawnej stolicy.
    Przed Mylnikowem prężył się jak struna podoficer żandarmerii w mokrym, poszarpanym mundurze – jak widać, dochodzenie było już w pełnym toku. Radca dworu patrzył jednak nie na żandarma, ale na Fandorina.
    – Ejże – rozwarł ramiona, jakby zamierzał zdmuchnąć w uścisku inżyniera – Erast Pietrowicz! Góra z górą! Ach tak, mówiono mi, jest pan teraz w ŻetZetDeŻecie. Proszę wybaczyć wtargnięcie na pański teren: mam rozkaz z samej góry zbadać sprawę – piorunem, przy udziale wszystkich stosownych resortów. Zerwali mnie z puchowego łoża. Huzia, mówią, chwytaj trop, stary wyżle. No, co do łoża to zełgałem – niby to w uśmiechu wyszczerzył żółte zęby Mylnikow, lecz oczy pozostały zimne, przymrużone – jakie tam teraz u nas, gończych, piernaty. Zazdroszczę wam, kolejowym sybarytom. W gabinecie sypiam, jak zwyczaj każe, na krzesełkach. Za to, jak widać, zdążyłem tu przybyć wcześniej. No i przesłuchuję pańskich ludzi, czy to aby nie japońska mina.
    – Panie inżynierze – żarliwie zwrócił się do Fandorina podoficer – proszę powiedzieć jego ekscelencji… Pan mnie pamięta? Łoskutow, przedtem w Farforowej na przejeździe. Kontrolował mnie pan zimą bez jednej przygany. Awans polecił dać. Wszystko co do joty wykonywałem, wedle rozkazu! Wszędziem sam łaził, jeszcze na dziesięć minut przed specjalnym. Czysto było! Bo i jak miałby, gadzina, na most wleźć? Warta z obu stron!
    – Czyli czysto było? – uściślił Fandorin i pokręcił głową. – Dobrzeście patrzyli?
    – Toż ja… Ja przecie… – zatchnął się żandarm i zerwał nagle czapkę. – Jak Bóg na niebie! Ja ósmy rok… Niech pan, kogo chce, pyta, jak Łoskutow rygorów przestrzega.
    – I co pan zdołał ustalić? – zwrócił się do Mylnikowa inżynier.
    – Sytuacja typowa – wzruszył ramionami tamten – zwykłe ruskie bezhołowie. Z przodu jechał ekspres. W Kołpinie stanął, żeby przepuścić specjalny z artylerią. Nagle telegrafista dostaje depeszę: „Odprawić pasażerski, specjalny opóźniony”. Poplątało się komuś. Ledwie ekspres przemknął przez mostek, dogania go eszelon. Ciężki, jak widać. Gdyby w pełnym biegu, jak należy, przeskoczył, nic by się nie stało. A tu, jak zaczął hamować, rozsypał się filar. Zbierze cięgi nadzór kolei.
    – Kto nadał telegram o opóźnieniu specjalnego? – Fandorin wyciągnął szyję.
    – W tym rzecz. Nikt nie nadawał.
    – A gdzie telegrafista, który go ponoć przyjął?
    – Szukamy. Na razie go nie znaleźliśmy. Skończył zmianę.
    Inżynierowi drgnął kącik ust.
    – Kiepsko szukacie. Sporządźcie portret pamięciowy, znajdźcie, jeśli się da, fotografię, roześlijcie ogólnokrajowy list gończy.
    Mylnikowowi opadła szczęka.
    – Za telegrafistą? Ogólnokrajowy?
    Fandorin kiwnął palcem na radcę dworu, odprowadził go w bok i rzekł cicho:
    – To dywersja. Most wysadzono.
    – Skąd pan to wie?
    Erast Pietrowicz powiódł naczelnika filerów do wyłomu i jął złazić po wiszących szynach. Mylnikow, pojękując i żegnając się, szedł za nim.
    – Proszę spojrzeć.
    Dłoń w szarej rękawiczce wskazała zwęglony i rozdarty podkład, skręconą w korkociąg szynę.
    – Nasi eksperci zjawią się lada chwila. Z pewnością znajdą ślady m-materiału wybuchowego…
    Eustracjusz Pawłowicz gwizdnął i przesunął melonik na ciemię.
    Tropiciele wisieli nad czarną wodą, kołysząc się z lekka na improwizowanej drabinie.
    – To żandarm kłamie, że sprawdzał? Albo, co gorsza, jest w zmowie? Aresztować go?
    – Łoskutow – japońskim agentem? Bzdura. Wtedy by uciekł jak kołpiński telegrafista. Nie, nie, żadnej miny na moście nie było.
    – No to jak? Miny nie było, a wybuch był?
    – Wygląda, że tak.
    Radca dworu zasępił się złowróżbnie, popełzł po podkładach w górę.
    – Trzeba zameldować zwierzchnictwu… No, teraz się zacznie kołomyja.
    Machnął na filerów.
    – Hej, dawać tu łódkę!
    Lecz rozmyślił się i nie wsiadł.
    Popatrzył za idącym w stronę ekspresu Fandorinem, poskrobał się w ciemię i ruszył w jego ślady.
    Obejrzawszy się, słysząc za sobą tupot, inżynier wskazał na nieruchomy pociąg.
    – Składy jechały naprawdę aż tak blisko?
    – Nie, ekspres stanął dalej, na hamulcu bezpieczeństwa, potem maszynista dał kontrparę. Konduktorzy i część pasażerów pomagali wyciągać z rzeki rannych. Z tego brzegu na stację bliżej niż z tamtego. Ściągnięto stamtąd podwody, odwieziono ludzi do szpitala…
    Erast Pietrowicz władczym gestem wezwał kierownika pociągu.
    – Ilu mieliście pasażerów? – spytał.
    – Wszystkie miejsca rozprzedane, panie inżynierze. Równo trzysta dwanaście osób. Za pozwoleniem, kiedy będzie można ruszać?
    W pobliżu znajdowała się dwójka pasażerów: sztabskapitan piechoty i przystojna dama, oboje utytłani od stóp do głów. Oficer lał z czajnika wodę na chustkę swej towarzyszki, ta zaś staranie wycierała powalaną twarzyczkę. Para z ciekawością przysłuchiwała się rozmowie.
    Od strony mostu zbliżał się szybko pluton kolejowej żandarmerii. Dowódca podbiegł pierwszy i zameldował:
    – Panie inżynierze, jestem do dyspozycji. Na tamtym brzegu jeszcze dwa plutony. Eksperci przystąpili do pracy. Jakieś rozkazy?
    – Kordon po obu stronach mostu i wzdłuż brzegów. Do obwału nie puszczać nikogo, nawet w randze generała. Inaczej prowadzący śledztwo zrzeka się wszelkiej odpowiedzialności – tak mówcie. Zygmuntowi Lwowiczowi powiedzcie, żeby szukał śladów materiału wybuchowego… Zresztą nie trzeba, sam zobaczy. Mnie dajcie kancelistę i czwórkę ludzi, z tych bystrzejszych. Jeszcze jedno: wokół ekspresu także kordon. Ani pasażerów, ani pociągu bez mojego pozwolenia nie puszczać.
    – Panie inżynierze – zawołał żałośnie nadkonduktor – toż już piątą godzinę stoimy!
    – I jeszcze postoicie. Muszę spisać pełną listę pasażerów. Każdego przesłuchamy i sprawdzimy dokumenty. Zaczniemy od ostatniego wagonu. A pan, Mylnikow, zająłby się raczej zaginionym telegrafistą. Tu poradzę sobie i bez pana.
    – Oczywiście. Któż by lepiej – zgodził się Eustracjusz Pawłowicz i aż zamachał rękoma. – Znikam i do niczego się nie wtrącam.
    Ale nie odszedł.
    – Łaskawi państwo – zwrócił się markotnie kolejarz do oficera i damy – proszę uprzejmie wrócić na swoje miejsca. Będzie kontrola dokumentów.

* * *

    – Dramat, Glikerio Romanowna – szepnął Rybnikow. – Przepadłem.
    Lidina, wzdychając, oglądała splamiony krwią koronkowy mankiecik, ale podniosła wzrok.
    – Dlaczego? Co się stało?
    W nieco zaczerwienionych, lecz nadal ślicznych oczach Wasyl Aleksandrowicz wyczytał stałą gotowość do czynu i raz jeszcze, któryś już raz tej nocy, zaskoczyła go nieprzewidywalność zachowania stołecznej szczebiotki.
    Przy ratowaniu rannych i tonących Glikeria Romanowna zachowywała się niebywale: zamiast łkać, popaść w histerię czy choćby łykać łzy, w najcięższych chwilach zagryzała tylko dolną wargę, która do rana całkiem spuchła. Rybnikow aż głową kręcił, widząc, jak krucha strojnisia wyciąga z wody kontuzjowanego żołnierza i strzępem jedwabnej sukni przewiązuje krwawiącą ranę.
    Raz, nie wytrzymawszy, sztabskapitan wymruczał nawet: „Czysty Niekrasow, Rosyjskie kobiety” *. I rozejrzał się szybko, czy nie słyszy ktoś tej uwagi, tak niestosownej w ustach tuzinkowego, szarego oficerka.
    Po tym, jak Wasyl Aleksandrowicz ocalił ją z łap czarniawego narwańca, a zwłaszcza po kilku godzinach wspólnej pracy, Lidina zaczęła traktować sztabskapitana poufale, niczym starego przyjaciela – widać musiała zmienić zdanie o sąsiedzie z przedziału.
    – Cóż się takiego stało? Niech pan powie! – rzuciła, patrząc nań wystraszonymi oczyma.
    – Wpadłem na amen – wyszeptał Rybnikow, biorąc ją pod rękę i prowadząc z wolna w stronę pociągu. – Bo, prawdę mówiąc, do Pitra wyrwałem się samowolnie, bez wiedzy przełożonych. Siostra mi niedomaga. I teraz wszystko się wyda – fatalna sprawa…
    – Odwach, co? – przejęła się Lidina.
    – Żeby tam odwach, pół biedy. Gorzej z czym innym. Pamięta pani swoje pytanie o tubus? Tuż przed wybuchem? Naprawdę zostawiłem go w toalecie. To moje ciągłe roztargnienie…
    – Tajne rysunki? – spytała przenikliwym szeptem, zakrywszy usta, Glikeria Romanowna.
    – Właśnie. Bardzo ważne. Podczas tego wypadu nie wypuszczałem ich z rąk.
    – I gdzie są? Tam, znaczy do toalety, pan zaglądał?
    – Znikły – grobowym głosem oznajmił Rybnikow, zwieszając głowę. – Ktoś je zabrał… To już nie odwach! To trybunał. W trybie doraźnym.
    – Okropność! – Dama szeroko otworzyła oczy. – Co robić?
    – Mam do pani prośbę. – Rybnikow przystanął przed ostatnim wagonem. – Teraz, kiedy nikt nie patrzy, schowam się pod koła, a potem, w stosownej chwili, z nasypu dam nura w krzaki. Muszę uniknąć kontroli. Nie wyda mnie pani, prawda? Powie pani: „Skąd mam wiedzieć, gdzie się podział? Jechał, nic nie gadał, pamiętam tylko, że gbur”. A moją walizeczkę, tę z półki, proszę wziąć ze sobą, potem w Moskwie po nią wpadnę. Ostożenka, mówiła pani?
    – Tak, dom Bomsego.
    Lidina obejrzała się na ważnego petersburskiego naczelnika i żandarmów zmierzających w stronę pociągu.
    – Pomoże pani, uratuje mnie? – Rybnikow cofnął się w cień wagonu.
    – Pewnie! – Na twarzyczce Glikerii Romanowny pojawił się wyraz desperackiej stanowczości, jak wczoraj, gdy skoczyła do hamulca. – Wiem, kto ukradł pańskie plany! Ten wstrętny osobnik, co rzucił się na mnie! Dlatego tak się śpieszył! I bardzo możliwe, że most wysadził także!
    – Jak to wysadził? – nie nadążał za jej słowami ogłupiały Rybnikow. – Cóż to za pomysł? Jak mógł wysadzić?
    – A skąd mogę wiedzieć, nie jestem wojskowym. Bombę jakąś rzucił przez okno! Już ja pana uratuję! I pod wagon nie ma co się chować! – zawołała już w biegu; tak raptownie rzuciła się ku nadchodzącym żandarmom, że sztabskapitan nie zdołał jej powstrzymać.
    – Kto tu rządzi? Pan? – zaatakowała eleganta o siwych skroniach. – Mam ważną wiadomość!
    Mrużąc niespokojnie oczy, Rybnikow zerknął pod wagon, lecz na sus było za późno: zbyt wiele zwróciło się już w tę stronę oczu. Sztabskapitan zacisnął zęby i ruszył za Lidiną.
    Ta zaś trzymała siwego za rękaw letniego płaszcza, niewiarygodnie szybko trajkocząc:
    – Już ja wiem, kogo panu trzeba! Był tu jeden taki, niesympatyczny brunet, ubrany bez gustu, z diamentowym sygnetem – kamień ogromny, ale nie czystej wody. Bardzo podejrzany! Do Moskwy okropnie się śpieszył! Wszyscy jak jeden mąż zostali, mnóstwo osób pomogło ludzi z rzeki wyciągać, a on łaps za sakwojaż i pojechał! Jeszcze gorzej niż pojechał. Jak dotarła ze stacji pierwsza podwoda po rannych, podkupił furmana. Dał mu pieniądze, dużą sumę, i wio. A rannych nie zabrał!
    – A jakże! – podchwycił nadkonduktor. – Pasażer z drugiego wagonu, przedział szósty. Sam widziałem, woźnicy setkę dawał – za furmankę! I pognał na stację.
    – Siedziałbyś pan cicho, jeszcze nie skończyłam – wściekle machnęła nań Lidina. – Słyszałam, jak podpytywał tego chłopka: „Mają na stacji parowóz manewrowy?”. Czyli że chciał go wynająć, żeby szybciej uciec! Strasznie podejrzany, mówię panu!
    Rybnikow słuchał w napięciu, bojąc się że kobieta zaraz wspomni o skradzionym jakoby tubusie, ale Glikeria Romanowna, mądrala, ani wspomniała o tym śliskim fakcie, zadziwiając sztabskapitana po raz kolejny.
    – G-godny uwagi pasażer – rzekł zająkliwie jej szpakowaty słuchacz i energicznie skinął na oficera żandarmerii. – Poruczniku! Proszę posłać kogoś na tamtą stronę. W wagonie inspektorskim jest mój służący, Chińczyk, pan go zna. Galopem do mnie. Będę na stacji.
    I szybko ruszył wzdłuż ekspresu.
    – A co z pociągiem, inżynierze Fandorin? – krzyknął w ślad za nim porucznik.
    – Odprawić! – rzucił w marszu jąkała.
    Snujący się opodal typ o prostackiej fizjonomii i obwisłym wąsie strzelił palcami – podbiegły doń dwie niepozorne figury i cała trójka o czymś zaszeptała.
    Glikeria Romanowna tryumfalnie zawróciła do Rybnikowa.
    – No i proszę, wszystko się ułożyło. Obeszło się bez kicania niby zając po krzakach. I pańskie szkice się znajdą.
    Lecz sztabskapitan patrzył nie na nią, tylko w plecy tego, kogo porucznik nazwał Fandorinem. Żółtawe oblicze Wasyla Aleksandrowicza zastygło niby maska, a w jego kocich oczach migały dziwne błyski.

Naka-no-ku

Zgłoska pierwsza, w której Wasyl Aleksandrowicz bierze urlop

    Pożegnali się jak przyjaciele i, rzecz jasna, nie na zawsze: Rybnikow obiecał, że gdy wszystko załatwi, nie zaniedba wizyty.
    – Byle na pewno – przykazała surowo Lidina, ściskając mu dłoń. – Nie daje mi spokoju pański tubus.
    Sztabskapitan upewnił ją, że teraz jakoś się już wykręci, i rozstał się z czarującą damą, doświadczając pomieszanych uczuć żalu i ulgi, ze znaczną przewagą tej ostatniej.
    Potrząsnął głową, by wyzbyć się zbędnych myśli, i z miejsca udał się do dworcowego urzędu telegraficznego. Oczekiwała go tam depesza na poste restante: „Kierownictwo firmy gratuluje świetny sukces sprzeciw cofnięty można przystąpić projekt uzyskania towaru szczegóły osobno”.
    Uznanie zasług, a zwłaszcza wycofanie jakichś zastrzeżeń musiało być dla Rybnikowa nader ważne. Rozjaśnił się, a nawet zanucił o toreadorze.
    W sposobie bycia sztabskapitana coś się zmieniło. Co prawda, mundur (jeszcze bardziej sfatygowany po nocnych przygodach) nadal zwisał zeń jak worek, lecz ramiona wyprostowały się, a oczy spoglądały śmielej; przestał też utykać.
    Wbiegłszy schodami na drugie piętro, gdzie ciągnęły się pomieszczenia służbowe, Rybnikow ulokował się na parapecie, skąd mógł widzieć cały pusty, szeroki korytarz, i wydobył notes, zapisany cytatami i aforyzmami na wszelkie okoliczności życiowe. Widniało tam i sakramentalne: „Kula durna, bagnet zuch” *, i „Rosjanin wolno zaprzęga, lecz szybko jedzie”, i „Kto mądry a pijany, dwa rozumy zjadł”; a ostatnia z maksym, jakie przykuły jego uwagę, brzmiała: „«Choć jesteś Iwanow Siódmy, aleś cymbał» A. P. Czechow” *.
    Po Czechowie szły puste strony, lecz sztabskapitan wyjął płaski flakonik z bezbarwną cieczą, kapnął ją na papier, roztarł palcem, i na kartce wystąpiły dziwne znaki, podobne do splątanych wężyków. Tak samo postąpił z kilkoma kolejnymi stronami – i na nich także nie wiedzieć skąd wychynęły osobliwe gryzmoły. Czas jakiś Rybnikow wpatrywał się w nie wnikliwie. Potem podumał, poruszając wargami, zapamiętując. A po minucie czy dwóch nakreślone zygzaki same znikły.
    Wrócił do telegrafu i wysłał dwie priorytetowe depesze – do Samary i Krasnojarska. Treść była jednakowa: prośba o przybycie do Moskwy „w wiadomej sprawie” 25 maja i 1 wiadomość, że zamówiono „numer w tym samym hotelu”. Podpisał się sztabskapitan nazwiskiem „Iwan Gonczarow”.
    Na tym bodajże skończyły się sprawy pilne. Wasyl Aleksandrowicz zszedł do restauracji i posilił się z apetytem, przy czym nie skąpił – pozwolił sobie nawet na koniak. Kelnerowi dał napiwek nie ekstrawagancki może, ale suty.
    Lecz był to dopiero wstęp do czarodziejskiej metamorfozy mundurowego ciamajdy.
    Z dworca sztabskapitan pojechał na ulicę Kuźniecki Most, do sklepu z ubraniami. Subiektowi napomknął, że wylizawszy się z ran, wraca do cywila i chce się zaopatrzyć w przyzwoitą garderobę.
    Kupił dwa ładne letnie garnitury, marynarkę, kilka par spodni, sztyblety kamasze i amerykańskie pantofle, angielską cyklistówkę, słomkowego kanotiera, wreszcie pół tuzina koszul. Przebrał się od razu, schował do walizki podniszczony mundur i kazał zawinąć w papier szablę.
    I jeszcze jedno: do sklepu Rybnikow przybył ze zwyczajnym „sałatą”, oddalił się zaś lakierowanym wolantem na gumach, z tych, co to za samo wsiadane bierze się pół rubla.
    Wypakować bagaże fircykowaty klient zlecił przy biurach drukarni Fuchtela i zwolnił pojazd. Pilno mu było odebrać zamówienie, setkę cartes de visite korespondenta agencji telegraficznej Reutera, przy czym imię na wizytówkach było jego, Rybnikowowskie – Wasyl Aleksandrowicz, lecz nazwisko najzupełniej odmienne: Sten.
    Stąd świeżo upieczony pan Sten (choć, by się nie pogubić, niech może zostanie „Rybnikow”) wyruszył już pięciorublową dwukonką. Polecił zawieźć się na Czyste Prudy, do pensjonatu Saint-Saëns, lecz najpierw chciał wstąpić gdzieś po bukiet białych lilii. Zuchowaty stangret potwierdził z szacunkiem: „Tak jest, słucham jaśnie pana”.

* * *

    Wdzięczny empirowy pałacyk oddzielała od bulwaru tylko krata. Sądząc po zdobiącej bramę girlandzie z kolorowych lampionów, pensjonat szczególnie malowniczo przedstawiać się musiał pod wieczór. Ale teraz dziedziniec i podjazd były puste, wysokie okna bielały zapuszczonymi firankami. Rybnikow zapytał o hrabinę Beauvaudois i wręczył szwajcarowi wizytówkę. Nie upłynęła minuta, a z głębi domu, który wewnątrz okazał się znacznie obszerniejszy, niż zdawał się z zewnątrz, wyszła pulchna dama – niemłoda, ale też i niestara, wielce zadbana, z makijażem tak umiejętnym, iż tylko wprawny wzrok dostrzegłby ślady kosmetycznych zabiegów.
    Na widok Rybnikowa nieco drapieżne oblicze hrabiny przebiegł skurcz. Zaraz jednak zajaśniało uprzejmym uśmiechem.
    – Drogi, najdroższy przyjacielu! – zerknęła z ukosa na wizytówkę. – Najdroższy Wasylu Aleksandrowiczu! Szalenie jestem rada widzieć pana! I nie zapomniał pan, że uwielbiam białe lilie! Jak to miło!
    – Ja niczego nie zapominam, droga Beatrix – były sztabskapitan schylił się ku lśniącej pierścieniami ręce.
    Na te słowa gospodyni odruchowo dotknęła wspaniałych, upiętych wysoko popielatych włosów, patrząc z niepokojem na schyloną potylicę szarmanckiego gościa. Lecz gdy Rybnikow uniósł głowę, na pełnych wargach hrabiny znów promieniał czarowny uśmiech.
    Wystrój salonu i korytarzy cechowały pastelowe tony, ze ścian połyskiwały kopie Watteau i Fragonarda. Tym dobitniejszy kontrast przedstawiał gabinet, do którego wprowadziła gościa arystokratka: żadnych pretensjonalnych dwuznaczności, księgi buchalteryjne na biurku, pulpit, etażerka na papiery. Znać było, że hrabina to osoba rzeczowa, nienawykła tracić darmo czasu.
    – Proszę się nie niepokoić – powiedział Wasyl Aleksandrowicz, sadowiąc się w fotelu i zakładając nogę na nogę. – Wszystko w porządku. Całkiem nieźle, tu oddaje pani usługi nie mniejsze niż w Port Arthur i Władywostoku. Ja nie w interesach. Pojmuje pani, zmęczenie. Postanowiłem wziąć mały urlop, parę dni spokoju. – Uśmiechnął się wesoło. – Wiem z doświadczenia: im większy wokół burdel, tym spokojniej.
    – To nie żaden burdel, tylko najlepszy zakład w mieście! – odparła z urazą hrabina Beauvaudois. – W niespełna rok mój pensjonat zyskał sobie najlepszą reputację! Odwiedzają go najprzyzwoitsi ludzie, ceniący ciszę i obyczajność!
    – Wiem, wiem – z tym samym uśmiechem przerwał jej Rybnikow. – Dlatego właśnie wprost z pociągu pośpieszyłem, droga Beatrix, do pani. Cisza i obyczajność – tego mi właśnie trzeba. Nie deranżuję pani?
    – Nie wolno tak mówić – odrzekła jak najpoważniej gospodyni. – Jestem bez reszty do pańskich usług. – I po chwili wahania spytała delikatnie: – Miałby pan może ochotę odpocząć z którąś z panienek? Są tu wyjątkowo przyjemne. Zapewniam: wszelkie zmęczenie przejdzie jak ręką odjął.
    – Nie trzeba – zapewnił grzecznie korespondent. – Niewykluczone, że przyjdzie mi zabawić u pani ze dwa-trzy tygodnie. Gdybym wszedł w bliższe związki z którąś z pani… pensjonariuszek, mogłoby to wzbudzić zazdrość i swary. Całkiem zbyteczne.
    Beatrix przytaknęła, uznając zasadność wywodu.
    – Umieszczę pana w apartamencie trzypokojowym, z osobnym wejściem. To skrzydło dla klientów gotowych płacić za pełną dyskrecję. Tam będzie panu najwygodniej.
    – Doskonale. Wszystkie koszta, ma się rozumieć, pokryję.
    – Wielkie dzięki. Poza izolacją od głównej części domu, gdzie nocami bywa czasem dość gwarno, są też inne wygody. Pokoje łączą ukryte drzwi, co może się przydać.
    – Idę o zakład – mruknął Rybnikow – że są i fałszywe lustra, przez które tak łatwo robić sekretne fotografie. Jak w Port Arthur, nieprawdaż?
    Gospodyni uśmiechnęła się bez słowa.

* * *

    Lokum usatysfakcjonowało Rybnikowa. Poświęcił kilka godzin na zagospodarowanie się, choć w nie całkiem zwykłym sensie tego słowa. Z przytulnością i komfortem nic wspólnego te zajęcia domowe nie miały.
    Położył się o północy i zafundował sobie iście królewski odpoczynek, jakiego nie zaznał od dawna: przespał całe cztery godziny, dwie dłużej niż zwykle.

Zgłoska druga, w której Masa narusza neutralność

    Pasażer z szóstego przedziału nie sprawił Erastowi Pietrowiczowi zawodu. Przeciwnie, im dalej, tym rzecz przedstawiała się bardziej obiecująco.
    Na stacji Fandorin odszukał furmana, który zabrał niecierpliwego osobnika z brzegu Łomży. Potwierdziły się zeznania ślicznotki – chłop przyznał, że Niemiec faktycznie nie poskąpił stówki.
    – Czemu Niemiec? – zapytał inżynier.
    – Co znaczy „cudaczną”? – dopytywał się Erast Pietrowicz, ale tego już tubylec objaśnić nie potrafił.
    Dużo trudniej przyszło odkryć dalsze poczynania bruneta. Zawiadowca wymawiał się niewiedzą, dyżurny mamrotał i nie patrzył w oczy, miejscowy żandarm, wyprężony na baczność, odstawiał kompletnego durnia. I wtedy, wspomniawszy znów słowa bezcennej obserwatorki, inżynier spytał go wprost, gdzie manewrowy parowóz.
    Żandarm w jednej chwili spłynął rzęsistym potem, dyżurny zbladł, a naczelnik spiekł raka.
    Wyjaśniło się, że parowóz, wbrew wszelkim zasadom i instrukcjom, całą parą powiózł bruneta w pogoń za wcześniejszym o godzinę osobowym. Szalony brunet (co do narodowości którego mniemania świadków były rozbieżne: zawiadowca uznał go za Francuza, dyżurny za Polaka, a żandarm za „Żydka”) szastał na prawo i lewo taką forsą, że nie było siły się oprzeć.
    Nie mogło być wątpliwości: o tego człowieka szło.
    Pociąg, za którym pognał godny uwagi pasażer, przychodził do Moskwy za kwadrans dziesiąta, nie było więc chwili do stracenia.
    Inżynier pchnął dwa jednobrzmiące telegramy do szefa moskiewskiego zarządu i naczelnika cyrkułu wołokołamskiego, podpułkownika Daniłowa: przejąć podejrzanego (tu szczegółowy rysopis) na dworcu; w żadnym razie nie zatrzymywać, ale podwiązać co bystrzejszych agentów w cywilu i zorganizować inwigilację; nic więcej przed przybyciem Erasta Pietrowicza nie przedsiębrać.
    Ruch na linii mikołajewskiej w związku z katastrofą wstrzymano; po stronie petersburskiej zebrał się długi szereg składów pasażerskich i towarowych, lecz po moskiewskiej droga była wolna. Fandorin zażądał najnowszej, pięcioosiowej maszyny compound i z wiernym kamerdynerem u boku w tempie osiemdziesięciu pięciu wiorst na godzinę pomknął na wschód.

* * *

    Po raz ostatni Erast Pietrowicz był w rodzinnym mieście przed pięciu laty – w pełnej konspiracji, pod fałszywym nazwiskiem. Najwyższe moskiewskie władze nie pałały do dymisjonowanego radcy stanu sympatią, i to tak dalece, że nawet przelotny pobyt w dawnej stolicy mógł się dlań skończyć w arcyniemiły sposób. Po tym, jak Fandorin, acz w nieformalnym trybie, wrócił do służby państwowej, wytworzyła się osobliwa sytuacja: obdarzony zaufaniem rządu i najszerszymi pełnomocnictwami inżynier w guberni moskiewskiej uchodził nadal za persona non grata i w swych wypadach starał się nie wypuszczać poza stację Bołogoje.
    Lecz krótko po nowym roku zaszedł wypadek kładący kres temu długoletniemu wygnaniu, i jeśli Erast Pietrowicz nie wybrał się dotąd w ojczyste pielesze, to tylko z racji wyjątkowego nawału pracy.
    Stojąc obok maszynisty, wpatrzony z roztargnieniem w rozjarzone palenisko, Fandorin dumał o rychłym spotkaniu z miastem młodości i zdarzeniu, dzięki któremu spotkanie to dojść mogło do skutku.
    Przy całej antypatii do nieboszczyka, postaci kompromitującej i szkodliwej dla miasta, Erast Pietrowicz był wstrząśnięty.
    Rosją, ciężko chorą, spływającą krwawym potem, miotała od gorączki po zimne dreszcze febra, i szło o coś więcej niż o wojnę z Japonią. Wojna odsłoniła tylko rzecz jawną dla każdego myślącego widza: imperium zmieniło się w anachroniczny twór, w zapóźnionego na świecie dinozaura z rozrosłym cielskiem i tycią główką. Ściślej, co do rozmiarów, łeb był potężny, rozdęty mnóstwem ministerstw i komitetów, lecz krył drobny i kiepsko uzwojony mózg. Każda istotna decyzja, byle poruszenie nieruchawej tuszy wymagały decyzji jednego jedynego człowieka, który sam bynajmniej do szpakami karmionych nie należał. A choćby zresztą i był tytanem intelektu, czy można w czasach elektryczności, radia, rentgena osobiście władać ogromnym krajem, i to jeszcze w przerwach między lawn-tennisem a polowaniem?
    Toteż słaniał się biedny rosyjski dinozaur, plątały się potężne łapy, tysiącwiorstowy ogon wlókł się bez sensu po ziemi. Z boku doskakiwał, rwąc kęsy ciała, zwinny drapieżnik nowej generacji, a w trzewiach gigantycznego organizmu rozrastał się śmiercionośny guz. Czym leczyć chorego kolosa, Fandorin nie wiedział, lecz jasne było, że nie bombami – od wstrząsów gadzi móżdżek oszaleje do reszty, monstrualne cielsko wpadnie w paniczne drgawki, i Rosja skona.
    W uwolnieniu się od mrocznych, bezpłodnych myśli pomogła jak zwykle mądrość Wschodu. Inżynier wyłuskał z pamięci stosowny aforyzm: „Mąż szlachetny wie, że świat jest niedoskonały, lecz nie opuszcza rąk”. A potem przypomniał sobie jeszcze jeden, już nie teoretycznej, ale praktycznej natury: „Gdy brak spokoju ducha, określ czynnik zakłócający harmonię, i usuń go”.
    Czynnik zakłócający harmonię ducha Erasta Pietrowicza winien był lada chwila przybyć na dworzec Mikołajewski w Moskwie.
    Byleby się nie poszkapił podpułkownik Daniłow…

* * *

    Daniłow nie poszkapił się. We własnej osobie powitał petersburskiego gościa wprost na bocznicy, gdzie zajechał compound. Krągłe oblicze podpułkownika jaśniało z emocji. Ledwie podawszy przybyszowi rękę, rozpoczął raport.
    Przyzwoitych agentów na lekarstwo – wszystkich przeciągnięto do Lotnego Oddziału Ochrany, gdzie i wyższa pensja, i premie, i lżejszy rygor. Wobec czego, wiedząc, że pan inżynier nie alarmowałby po próżnicy, Daniłow wspomniał dawne czasy i wziąwszy do pomocy zastępcę, sztabs – otmistrza Lisickiego, nader łebskiego oficera, śledził obiekt osobiście.
    Tu rozgorączkowanie dzielnego Mikołaja Wasiliewicza stało się dla inżyniera jasne. Zasiedział się podpułkownik w gabinecie, wynudził bez czynnej praktyki, stąd też rzucił się tak ochoczo do gry w policjantów i złodziei. Trzeba będzie wspomnieć, by przesunęli go do operacyjnej roboty zakonotował sobie w pamięci Fandorin, słuchając entuzjastycznej relacji, jak zręcznie Daniłow z zastępcą, przebrani za przekupniów, zorganizowali obserwację na dwóch dorożkach.
    – W Pietrowsko-Razumowskoje? – zapytał tylko. – W takiej dz-dziurze?
    – Ech, Eraście Pietrowiczu, od razu widać, żeś dawno u nas nie bywał. Pietrowsko-Razumowskoje to teraz modna dzielnica willowa. Tę na przykład, do której doprowadził nas Brunet, niejaki Alfred Radzikowski wynajął za tysiąc rubli miesięcznie.
    – Tysiąc? – zdumiał się Fandorin. – A cóż to za Fontainebleau takie?
    – Faktycznie Fontainebleau. Dobra dziesięcina ogrodu *, oranżeria, własna stajnia, nawet garaż. Zostawiłem na obserwacji sztabsrotmistrza, z nim dwóch podoficerów, po cywilnemu, rzecz jasna. Ludzie pewni, ale, ma się rozumieć, nie profesjonalni filerzy.
    – Jazda – rzucił krótko inżynier.

* * *

    Lisicki, chłopak jak malowanie, z junacko podkręconym wąsem, w istocie okazał się łebski. Nie na próżno wysiadywał w krzakach, niejedno zdołał wypatrzyć.
    – Z fasonem żyją – raportował, raz po raz stawiając polskim zwyczajem akcent na przedostatniej sylabie. – Elektryka, telefon, nawet własny telegraf. Łazienka z prysznicem! Dwa powozy z rysakami pełnej krwi! W garażu auto! Sala gimnastyczna z rowerami do ćwiczeń! Służba w koronkowych fartuszkach! W ogrodzie zimowym o, takie papugi!
    – A o papugach skąd pan wie? – nie zdzierżył Fandorin.
    – Toż tam byłem – oznajmił ze sprytną miną sztabsrotmistrz. – Chodziłem za ogrodnika się nająć. Nie wzięli – już, mówią, jest. Ale do oranżerii pozwolili zerknąć, jeden to wielki miłośnik flory.
    – Jeden? – spytał szybko inżynier. – A ilu razem?
    – Nie wiem, ale kompania spora. Słyszałem z pół tuzina różnych głosów. Skądinąd – znacząco podkreślił Lisicki – między sobą mówią po polsku.
    – O czym? – zawołał podpułkownik. – Pan przecież zna język!
    Młody oficer rozłożył ręce.
    – Nic ważnego przy mnie nie gadali. Chwalili za coś Bruneta jako „cwaną sztukę”. Nazywają go zresztą Józek.
    – To polscy nacjonaliści z partii socjalistycznej, dam głowę! – gorączkował się Daniłow. – Czytałem w tajnym cyrkularzu. Zwąchali się z Japońcami, tamci obiecują im w razie zwycięstwa wynegocjować dla Polski niepodległość. Ich prowodyr tylko co jeździł do Tokio. Jakże mu tam…
    – Piłsudski – podsunął Erast Pietrowicz, wpatrując się w willę przez lornetkę.
    – Otóż to, Piłsudski. Dostał widać w Japonii pieniądze i instrukcje.
    – Tak jakby…
    W willi zaczął się jakiś ruch. Blondyn w koszuli bez kołnierzyka i szerokich szelkach, stojąc przy oknie, krzyczał coś do tubki telefonu. Raz, drugi głośno trzasnęły drzwi. Rozległo się końskie rżenie.
    – Wygląda, że się na coś szykują – szepnął na ucho inżynierowi Lisicki. – Już z pół godziny się kramarzą.
    – Specjalnie się z nami panowie szpiedzy nie certolą – burczał w drugie ucho podpułkownik. – Kontrwywiad mamy może pod psem, ale to już bezczelność: ulokować się w takim komforcie pięć minut od kolei Mikołajewskiej! Zgarnąć by ich, robaczków, w tej chwili. Szkoda, że nie nasza gestia. Ochrannicy i gubernialni zeżarliby żywcem. Żeby tak w pasie wywłaszczenia – inna sprawa.
    – Może zrobić tak – zaproponował sztabsrotmistrz – ściągnąć pluton naszych, otoczyć willę, ale samemu nie brać, tylko powiadomić policję. Wtedy się nie przyczepią.
    Fandorin nie uczestniczył w dyskusji: kręcił głową, czegoś wypatrywał. Zmierzył wzrokiem sterczący na poboczu, świeżo okorowany słup.
    – Telefoniczny… Posłuchać by, o czym radzą…
    – Tylko jak? – zdziwił się podpułkownik.
    – A przyłącze puścić – o, z tego słupa.
    – Pan wybaczy, Eraście Pietrowiczu, ani w ząb się na technice nie wyznaję. Co to takiego „przyłącze”?
    Jednak Fandorin niczego nie zaczął objaśniać: już podjął decyzję.
    – Tu przecież zaraz jest rampa naszej k-kolei Mikołajewskiej…
    – Tak jest, przystanek pietrowsko-razumowski.
    – Powinien tam być aparat. Poślijcie żandarma. Tylko migiem, na jednej nodze. Wlecieć, odciąć przewód z tubką, przy samym pudle, i duchem do mnie. Czasu na wyjaśnienia nie tracić – pokazać legitymację i tyle. Marsz!
    Parę chwil później rozbrzmiał oddalający się szybko tupot – podoficer pośpieszył wypełnić zadanie. Po jakichś dziesięciu minutach przybiegł z odciętym mikrofonem.
    – Szczęście, że sznur długi – uradował się inżynier, po czym zdumiał żandarmów: zrzucił elegancki paltot i wziąwszy w zęby składany nóż, zwinnie wdrapał się na słup.
    Wykonawszy krótkie czary-mary z przewodami, spełzł, trzymając w ręce tubkę – sznur od niej ciągnął się w górę.
    – Niech pan trzyma – oznajmił sztabsrotmistrzowi. – Pan zna polski, więc niech pan słucha.
    Lisicki wpadł w zachwyt.
    – Co za genialna idea, panie inżynierze! Wierzyć się nie chce, że nikt na to nie wpadł! Można przecież na stacji telefonicznej urządzić specjalny gabinet! Podsłuchiwać rozmowy podejrzanych osób! Co za pożytek dla ojczyzny! I jak nowocześnie, w duchu postępu technicz… – Sam przerwał sobie w pół słowa, wzniósł ostrzegawczo palec i przenikliwym szeptem oznajmił: – Wybierają! Centralę! Inżynier i podpułkownik pochylili się ku niemu.
    – Mężczyzna… Prosi numer 398… – urywanie szeptał Lisicki. – Tam też męski… Po polsku… Pierwszy wyznacza spotkanie… Nie, nie spotkanie, zbiórkę… Na Nowo-Basmannej… Pod domem Warwaryńskiego Towarzystwa Akcyjnego… Operacja! On mówi „operacja”! Koniec, rozłączył się.
    – Jaka operacja? – złapał zastępcę za ramię Daniłow.
    – Nie powiedział. Tylko „operacja” i już. O północy, a teraz prawie wpół do dziesiątej. Dlatego tak się roją.
    – Na Basmannej? Dom Towarzystwa Warwaryńskiego? – Erast Pietrowicz sam przeszedł nieświadomie na szept. – Co tam jest, nie wiecie?
    Oficerowie, spojrzawszy na siebie, wzruszyli ramionami.
    – Potrzebna książka adresowa.
    Ten sam podoficer znów dostał rozkaz pobiec na przystanek, wbiec do dyżurki, złapać z biurka informator Cała Moskwa i co tchu z powrotem.
    – Na przystanku pomyślą, że żandarmeria kolejowa to banda wariatów – podsumował, zresztą tylko pro forma, podpułkownik. – No nic, potem się odda i tubkę, i książkę.
    Kolejnych dziesięć minut upłynęło w napiętym oczekiwaniu. Niemal wyrywano sobie z rąk lornetkę. Widoczność była kiepska – zaczynało mrocznieć, ale w willi jaśniały wszystkie okna, zasłony ożywiała krzątanina cieni.
    Na spotkanie ciężko dyszącego podoficera rzucili się całą trójką. Prawem starszeństwa sfatygowane tomiszcze złapał Erast Pietrowicz. Najpierw zajrzał, co kryje się pod numerem 398. Okazało się, że Wielki Hotel Moskiewski. Potem przeszedł do działu adresowego, otwarł na Nowo-Basmannej – i krew zadudniła mu w skroniach.
    W domu należącym do Warwaryńskiego Towarzystwa Akcyjnego mieściło się kwatermistrzostwo Okręgowego Arsenału Artylerii. Zajrzawszy mu przez ramię, podpułkownik aż stęknął.
    – No jasne! Od razu czułem… Nowo-Basmanna! Są tam i składy, skąd ekspediuje się bezpośrednio na front pociski i dynamit! Nigdy nie mniej niż tygodniowe zużycie. No to, drodzy panowie… Nie do wiary! Potworne! Jeśli wysadzą – zmiecie pół Moskwy! Uch, Polaczki! Pardon, Bolesławie Stefanowiczu, ja nie w tym sensie…
    – Co tam socjaliści! – ujął się za rodakami sztabsrotmistrz. – Ledwo pionki w japońskich rękach. Ale weź pan tych Azjatów! Nowi Hunowie wcieleni! Żadnego pojęcia o cywilizowanej wojnie!
    – Panowie, panowie! – przerwał z płonącymi oczyma Daniłow. – Nie ma tego złego!… Arsenał przylega do warsztatów linii kazańskiej, a to…
    – …już nasz teren! – podchwycił Lisicki. – Brawo, Mikołaju Wasiliewiczu! Obejdziemy się bez gubernialnych!
    – I bez tych z Ochrany! – uśmiechnął się drapieżnie jego szef.

* * *

    Podpułkownik i sztabsrotmistrz dokonali istnego cudu organizacji: w dwie godziny przygotowali solidną, niezawodną zasadzkę. Śledzić dywersantów od Pietrowsko-Razumowskoje nie próbowali – zbyt ryzykowne. W nocnej porze alejki willowego osiedla były puste, a jeszcze, jak na złość, wylazł księżyc. Rozsądniej było skupić wszystkie siły w miejscu, gdzie złoczyńcy wyznaczyli sobie punkt zborny. Daniłow poprowadził do akcji cały, oprócz dyżurnych, oddział, jakim dysponował – sześćdziesięciu siedmiu ludzi. Większość żandarmów rozstawił (ściślej – rozłożył, zgodnie z rozkazem „leżeć cicho, nie wychylać się”) na obwodzie terenu składów, po wewnętrznej stronie muru. Dowodził nimi Lisicki. Sam podpułkownik z dziesiątką najlepszych ukrył się w gmachu kwatermistrzostwa.
    By żandarmeria kolejowa mogła wkroczyć na włości resortu artylerii, wypadło zerwać z łóżka komendanta arsenału, starego generała, z tych, co zdążyli jeszcze powojować z Szamilem. Ów tak się przejął, że ani mu na myśl przyszło wyciągać kompetencyjne niuanse – z miejsca zezwolił na wszystko i brał tylko co chwila nasercowe krople.
    Widząc, że Daniłow świetnie sam sobie radzi, inżynier wymówił się od dowodzenia zasadzką. Wraz z Masą ulokował się w bramie vis-à-vis wjazdu na teren. Miejsce to wybrał Fandorin nie przypadkiem. Gdyby żandarmom, niezwyczajnym tego typu działań, wymknął się jakiś dywersant, zdoła zastąpić zbiegowi drogę tak, że się nie wyśliźnie. Podpułkownik decyzję inżyniera pojął skądinąd po swojemu. Ton uskrzydlonego przygotowaniami Mikołaja Wasiliewicza zdradził niejakie lekceważenie: że niby rozumiem i nie osądzam, cywil to cywil, pchać się pod kule nie ma obowiązku.
    Ledwie rozlokowali się wszyscy, ledwie nerwowy generał, zgodnie z instrukcją, zgasiwszy w gabinecie światło, przylgnął twarzą do szyby, od placu Kałanczewskiego zaś rozbrzmiał wieżowy zegar, gdy w mroczną ulicę wjechały z obu stron bryczki: dwie od Riazańskiego Przejazdu, jedna od Je – łochowskiej. Spotkały się przed gmachem kwatermistrzostwa. Z pojazdów wysypali się ludzie (Fandorin naliczył pięciu, trójka została na kozłach) i o czymś zaszeptali.
    Inżynier wyjął z kieszeni zgrabny płaski pistolet, wykonany na zamówienie w belgijskich zakładach Browninga, odsunął bezpiecznik. Kamerdyner demonstracyjnie zrobił w tył zwrot.
    No, dalej! – pogonił w duchu Erast Pietrowicz Polaków i westchnął: nadzieje, że Daniłowowskie orły wezmą żywcem choćby jednego, były nikłe. Trudno: któryś ze złoczyńców zostanie przecież przy koniach. Szczęściarz, bo minie go żandarmska kula, a wpadnie w ręce Fandorina.
    Narada dobiegła końca. Lecz zamiast podążyć ku bramie kwatermistrzostwa czy wprost ku wrotom składów, dywersanci zawrócili do bryczek. Świsnęły baty i wszystkie trzy pojazdy pomknęły w rosnącym tempie od składów w stronę Dobrej Słobody.
    Zauważyli coś? Zmienili plany?
    Erast Pietrowicz wybiegł z bramy.
    Powoziki skryły się już za rogiem.
    Inżynier zrzucił z ramion swój wspaniały paltot i pobiegł za nimi.
    Sługa podniósł porzucone okrycie i ruszył drobnym kroczkiem w ślady Fandorina.
    Gdy podpułkownik Daniłow i jego żandarmi wybiegli na podjazd, Nowo-Basmanna ziała pustką. W dali ucichł stuk kopyt, na niebie lśnił niewzruszony księżyc.

* * *

    Wyszło na jaw, że Erast Pietrowicz Fandorin, wielce odpowiedzialny pracownik nader poważnego resortu i człowiek nie pierwszej młodości, nie tylko wspina się umiejętnie po słupach, ale i fantastycznie szybko biega – przy czym bezszelestnie i pozostając niemal niewidzialny: tuż pod samymi ścianami, w najsolenniejszym nocnym cieniu, okrążając lub przesadzając kolosalnym susem plamy księżycowej jasności. Przypominał co najwyżej widmo, we własnych prywatnych sprawach sunące chyżo wzdłuż ciemnej ulicy. Dobrze, że nie napatoczył się jakiś nocny marek: czekałby nieszczęśnika nielichy wstrząs.
    Bryczki zdołał Fandorin dogonić bez trudu. W rezultacie jął biec z rozwagą, by nie zmniejszać dystansu.
    Cała ta pogoń nie trwała zresztą długo.
    Za gimnazjum żeńskim von Derwitza powoziki zwolniły. Stanęły koło w koło, jeden ze stangretów zebrał w pęczek wodze, a pozostała siódemka skierowała się w stronę piętrowego budynku z oszkloną witryną.
    Któryś pomajstrował przy drzwiach, kiwnął ręką i całe towarzystwo znikło w środku.
    Erast Pietrowicz, zerkając zza węgła, kombinował, jak podkraść się do stangreta. Ów stał bowiem przy koźle, oglądając się czujnie na wszystkie strony. Całą okolicę jaskrawo oświetlał księżyc.
    W tym momencie zjawił się zdyszany Masa. Pojmując z twarzy Fandorina, że ten przystąpi wkrótce do działań rozstrzygających, przerzucił przez ramię fałszywy warkocz i zaszeptał gniewnie po japońsku:
    – Ja interweniuję, kiedy stronnicy jego wysokości mikado zaczną pana zabijać. A kiedy pan sam zacznie zabijać stronników jego wysokości mikado, proszę na pomoc nie liczyć.
    – Odczep się – odparł Erast Pietrowicz po rosyjsku. – Nie przeszkadzaj.
    Z budynku doszedł zgłuszony krzyk. Dłużej zwlekać było nie sposób.
    Inżynier przebiegł bezgłośnie do najbliższej latarni i skrył się za nią. Do stangreta miał jeszcze z dziesięć kroków.
    Wyjąwszy z kieszeni zdobną monogramem papierośnicę, cisnął ją w drugą stronę.
    Na ten dźwięk stangret drgnął i odwrócił się tyłem do latarni.
    O to szło. W trzech susach Fandorin pokonał pozostałą przestrzeń, wskoczył na stopień bryczki i złapał przeciwnika za szyję. Gdy ten zwiotczał, inżynier ułożył go troskliwie na bruku, wzdłuż kół w pneumatykach.
    Stąd dało się już rozpoznać szyld nad wejściem.
    JOSIF BARANOW. ZŁOTO, SREBRO, BRYLANTY – przeczytał inżynier i mruknął:
    – Nic nie rozumiem.
    Przebiegł do wystawy, zajrzał – w głębi migało kilka elektrycznych latarek.
    Wnętrze było ciemne, przemykały w nim bystre cienie. Raptem stanęło całe w nieznośnie rażącym pałaniu, na wszystkie strony bryznął ognisty deszcz, ukazując oszklone lady, krążących wzdłuż nich ludzi i drzwi sejfu, nad którymi schylał się człowiek z palnikiem acetylenowym – cudem techniki, jaki Erast Pietrowicz widział na ilustracji we francuskim przeglądzie.
    Na podłodze, oparty o ścianę, siedział ktoś związany – z wyglądu nocny stróż: usta zaklejone plastrem, krew na rozbitej głowie, zbaraniały wzrok, wlepiony w lucyferyczny płomień.
    – Proszę, jak nisko upadła japońska agentura! – syknął do podchodzącego kamerdynera Fandorin. – To już tak krucho w Japonii z groszem?
    – Obrońcy jego wysokości mikado nie rabują – odparł Masa, podziwiając malownicze widowisko. – To kryminaryści, Moskiewscy Firuci – czytarem w kurierku; przyratują autem albo parokonnym worantem, bardzo rubią wynarazki. – Twarz Japończyka rozjaśnił uśmiech. – Doskonare! Mogę pomóc mojemu panu!
    Erast Pietrowicz sam już pojął, że padł ofiarą pomyłki – zwyczajnych warszawskich bandytów na gościnnych występach w Moskwie wziął za dywersantów. Ileż zmarnowanego na darmo czasu!
    Lecz czemuż to Brunet, pasażer z szóstego przedziału, w tak podejrzany sposób umykał z miejsca katastrofy?
    Z bardzo prostej przyczyny, odpowiedział sobie inżynier. Przedwczoraj w Petersburgu dokonano nader śmiałego rabunku, o którym rozpisywały się wszystkie gazety. Ktoś w masce zatrzymał karetę hrabiny Woroncowej, złupił jaśnie wielmożność do cna i nagą, w samym kapeluszu, zostawił na drodze. Smaczku dodawał zajściu fakt, że tego akurat dnia hrabina, po kłótni z mężem przenosząc się do rodziców, w sekrecie zabrała ze sobą wszystkie klejnoty. Nie darmo, jak mówił Lisicki, lokatorzy willi zwali Bruneta „cwaną sztuką” – i w Pitrze się uwinął, i do Moskwy zdążył.
    Gdyby nie gorycz rozczarowania i złość na samego siebie, Erast Pietrowicz ani by myślał mieszać się w kryminalne sprawki, lecz irytacja żądała wyładowania, a i żal było nocnego stróża: wezmą jeszcze i go zarżną!
    – Bierz, kiedy zaczną wychodzić – szepnął słudze. – Ty jednego, ja drugiego.
    Masa, oblizując się, skinął głową. Los jednak zrządził inaczej.
    – Panowie, szucher! – rozdarł się ktoś w środku. Musiał dojrzeć za szybą dwa cienie.
    W jednej chwil acetylenowe pałanie zgasło; miast niego z egipskich ciemności buchnął szkarłatem wystrzał.
    Fandorin i Japończyk z idealną synchronizacją skoczyli w przeciwne strony. Z ogłuszającym trzaskiem sypnęła się witryna.
    Ze sklepu strzelano nadal – już na wiwat.
    – Który wyskoczy, twój – rzucił prędko inżynier. Zgięty, przeturlał się zręcznie przez osypany odłamkami parapet i rozpłynął w mrocznej głębi sklepu.
    Rozległy się tam wrzaski, rosyjskie i polskie przekleństwa, dochodziły odgłosy krótkich, dźwięcznych razów, raz i drugi wnętrze rozjaśnił błysk strzału.
    I oto z drzwi, z głową w ramionach, wyskoczył człowiek w kraciastej czapce. Masa podstawił mu nogę i obalił uciekiniera ciosem niżej potylicy. Zgrabnie związał go i odciągnął ku pojazdom, gdzie leżał już stłamszony przez inżyniera stangret.
    Za moment przez witrynę prysnął kolejny złoczyńca i dał bez oglądania się nogę. Japończyk dogonił go bez trudu, złapał za przegub i leciutko obrócił: włamywacz skręcił się z jękiem.
    – Czycho, czycho – namawiał jeńca Masa, raźno wiążąc mu rzemieniem napięstki do kostek.
    Zaciągnął go do pozostałych i wrócił na pozycję wyjściową.
    Rozróba w sklepie ustała. Dał się słyszeć głos Fandorina:
    – Jeden, drugi, trzeci, czwarty… gdzie ten piąty… a, tutaj – to pięciu. Masa, ilu u ciebie?
    – Trzech.
    – Zgadza się.
    Ze szczerzącego szklane szczerby prostokąta wysunął się Erast Pietrowicz.
    – Leć do arsenału, sprowadź żandarmów. Tylko migiem, bo mi się ockną i cześć pieśni.
    Sługa pognał w stronę Nowo-Basmannej.
    Fandorin natomiast rozwiązał stróża i poklepał go lekko w policzki, żeby przyszedł do siebie. Ale stróż przyjść do siebie nie chciał: bełkotał, mrużył oczy, szarpała go czkawka. W języku medycznym zwie się to „szok”.
    Erast Pietrowicz tak długo tarł mu skronie i naciskał splot nerwowy pod obojczykiem, że już zaczęli się ruszać ogłuszeni włamywacze.
    Jeden, byczysko, choć ledwo pięć minut temu zainkasował pierwszorzędny cios obcasem w podbródek, siadł na podłodze i potrząsnął głową. Wypadło zostawić miotanego czkawką stróża i zaoferować przytomniejącemu repetę.
    Ledwie ten zarył nosem w podłogę, wrócił do zmysłów drugi, zwinnie pełznąc na czworakach do wyjścia. Erast Pietrowicz pośpieszył za nim i ogłuszył go.
    W kącie kokosił się trzeci, a i na ulicy, gdzie swoją ikebanę ułożył Masa, zaczęły się nieporządki: znać było w świetle latarni, jak stangret usiłuje rozsupłać zębami węzeł na łokciach wspólnika.
    Fandorin pomyślał, że zaczyna przypominać cyrkowego żonglera, który podrzucił naraz za dużo piłek i nie wie teraz, jak sobie poradzić – co jedną podbije, reszta spada.
    Skoczył w kąt. Ciemnowłosy bandyta (czy aby nie ów Józek?) nie tylko się ocknął, lecz zdołał wyciągnąć nóż. Bęc go, dla pewności poprawka. Leży.
    I co sił do bryczek – póki nie rozlazła się tamta trójka.
    Do licha, gdzież się podział Masa?

* * *

    Jednakże kamerdyner Fandorina nie zdołał dotrzeć do podpułkownika Danilowa, bezradnie drepcącego ze swymi ludźmi pod gmachem Towarzystwa Warwaryńskiego.
    Na pierwszym zaraz rogu rzucił mu się pod nogi ruchliwy człowieczek, inna dwójka przygniotła z góry, wyłamując mu ręce. Masa ryczał i starał się nawet gryźć, lecz skrępowano go mocno, profesjonalnie.
    – Eustratpałyczu! Jeden jest! Te, chińczak, gadaj, żółtku, gdzie strzelanina?
    Masa szarpnął za warkocz – peruka spadła mu z głowy.
    – Przebieraniec! – zakrzyknął tryumfalnie tenże głos. – A ryj skośnooki, japoński! Eustratpałyczu, szpieg!
    Podszedł jeszcze jeden, w melonie. Pochwalił:
    – Zuchy.
    Schylił się ku Masie.
    – Zdróweczko, wasza japońska ekscelencjo. Jestem radca dworu Mylnikow, oddział specjalny departamentu policji. A twoje nazwisko, jak cię zwą?
    Zatrzymany spróbował podstępnie wierzgnąć w radcowską goleń, lecz nie zdołał. Sykliwie zaklął po cudzoziemsku.
    – I po cóż brzydkie słowa? – pouczył go Eustracjusz Pawłowicz z bezpiecznego dystansu. – Wpadłeś, to nie ćwierkaj. Jesteś przecież oficer sztabu generalnego, szlachcic? I ja jestem szlachcic. Pomówmy jak ludzie honoru. Co pan tu knuje? Co to za latanina, strzelanie? Poświeć no mi, Kasatkin.
    W żółtym kręgu elektrycznego światła zjawiła się wykrzywiona złością wąskooka fizys, lśniący jeżyk na głowie.
    – Toż to… dobry wieczór, panie Masa… – wymamrotał zdetonowany Mylnikow.
    – Co się odwrecze! – zgrzytnął w odpowiedzi kamerdyner.

Zgłoska trzecia, w której Rybnikow wpada w sidła

    W ostatnich miesiącach Wasyl Aleksandrowicz Rybnikow (obecnie Sten) żył gorączkowym, neurotycznym życiem, zaprzątnięty dzień w dzień setką spraw, na sen przeznaczając najwyżej dwie godziny (co zresztą wystarczało mu najzupełniej, budził się zawsze wesoły jak szczygieł). Lecz otrzymany nazajutrz po wybuchu na moście Tezoimienickim telegram gratulacyjny uwalniał byłego sztabskapitana od rutynowych prac, pozwalając mu skupić się bez reszty na dwóch głównych zadaniach, czy też – jak zwał je w duchu – „projektach”.
    Wszystko, co należało do stadium wstępnego, świeżo upieczony korespondent Reutera wykonał w ciągu dwóch pierwszych dni.
    Dla przygotowania głównego „projektu” (szło o przesyłkę znacznej partii jakiegoś towaru) dość było tylko wysłać odbiorcy o figlarnym imieniu Drozd pocztą miejską list, że proszę czekać na dostawę w ciągu jednego – dwóch tygodni, cała reszta zgodnie z umową.
    „Projekt” drugoplanowy, lecz również dużej wagi, też nie wymagał większych starań. Po nadaniu wspomnianych już depesz do Samary i Krasnojarska Wasyl Aleksandrowicz zamówił w zakładzie dmuchania szkła dwie cienkie spiralki według przedstawionego szkicu, szepnąwszy w zaufaniu pracownikowi kantoru, że to składniki aparatury do pędzenia spirytusu na domowy użytek.
    Siłą inercji lub, by tak rzec, jako pendant do ruchliwego petersburskiego życia, Rybnikow jeszcze dwa – trzy dzionki biegał po moskiewskich instytucjach wojskowych, gdzie wizytówka korespondenta otwierała mu dostęp do rozlicznych dobrze poinformowanych osobistości. Wiadomo przecież, jak ceni się u nas zagraniczną prasę. Samozwańczy reporter zebrał sporo ciekawych, a nawet na wpół poufnych informacji, które dzięki porównaniu i analizie zmieniały się w informacje całkiem już poufne. Wkrótce jednak Rybnikow spostrzegł się i przerwał owe wywiady. Wobec wagi powierzonych mu „projektów” były to wszystko niewarte ryzyka drobiazgi.
    Siłą woli Wasyl Aleksandrowicz stłumił wypracowaną przez długi nawyk potrzebę aktywności i zmusił się, by więcej czasu spędzać w domu. Cierpliwość i konieczność bezruchu to ciężkie doświadczenie dla kogoś, kto nawykł ani minuty nie siedzieć na miejscu, lecz Rybnikow wyszedł zwycięsko i z tej próby.
    Z człowieka energicznego przeobraził się błyskawicznie w sybarytę łażącego po mieszkaniu w szlafroku i godzinami tkwiącego w fotelu przy oknie. Nowy rytm jego życia godził się świetnie z obyczajami wesołych mieszkanek Saint-Saënsa, które wysypiały się do południa, aby do siódmej wieczór snuć się po domu w kapciach i papilotach. Wasyl Aleksandrowicz szybko nawiązał z panienkami wyborne stosunki.
    Pierwszego dnia stroniły jeszcze od nowego mieszkańca i dlatego tylko z daleka robiły doń oko, lecz nader szybko rozeszły się słuchy, że to gach madame Beatrix i liryczne zakusy natychmiast ustały. Nazajutrz „Wasieńka” stał się już powszechnym ulubieńcem. Częstował panny czekoladkami, wysłuchiwał z zajęciem ich łgarstw, a do tego bębnił na pianinie, miłym, cokolwiek przesłodzonym tenorem wyśpiewując sentymentalne romanse.
    W ten sposób herbatki przy pianinie nie tylko pomagały Wasylowi Aleksandrowiczowi zabijać czas, ale i dostarczały mu masę ciekawych informacji.
    Niestety, w pierwszym okresie dobrowolnego sztabskapitańskiego pustelnictwa wyobraźnię panien bez reszty zaprzątnęła sensacja, którą huczała cała dawna stolica. Policja nakryła wreszcie sławetną szajkę „filutów”. W Moskwie pisano i mówiono o tym więcej niż o Cuszimie. Wiadomo było, że dla schwytania bezczelnych rabusiów przysłano oddział specjalny najlepszych petersburskich agentów – wielki wstyd dla moskwian.
    O rudej Manon, zwanej Biszkopt, wiedziano, że chadzał do niej jeden z „filutów”, urodziwy Polak, istny chłopak jak malowanie. Stąd teraz Biszkopt nosiła się na czarno i stroiła zagadkowe miny. Inne dziewczęta zazdrościły jej.
    W owych dniach Wasyl Aleksandrowicz nieraz chwytał się na tym, iż wraca myślą do sąsiadki z przedziału, być może dlatego, że Lidina była całkowitym przeciwieństwem uczuciowych, lecz i prostackich mieszkanek Saint-Saënsa. Stawało mu przed oczyma, jak Glikeria Romanowna rzuca się do hamulca bezpieczeństwa lub jak blada, z zagryzioną wargą, przewiązuje skrawkiem sukni rozdartą tętnicę na nodze rannego.
    Dziwiąc się samemu sobie, pustelnik odpędzał te obrazy: nie miały żadnego związku z jego życiem i obecnymi sprawami. Dla zażycia ruchu wyprawiał się na spacery po bulwarach – do soboru Chrystusa Zbawiciela i z powrotem. Moskwę Wasyl Aleksandrowicz znał niezbyt dobrze i dlatego zdziwił się srodze, spojrzawszy na tabliczkę z nazwą ulicy, odchodzącej w skos i ku górze od sławnego soboru. Nazywała się Ostożenka. „Dom Bomsego na Ostożence” – usłyszał jakby na jawie Wasyl Aleksandrowicz miękki, z petersburska akcentujący spółgłoski tembr głosu. Przeszedł się po asfaltowanej, zabudowanej ładnymi domami ulicy, lecz wkrótce opamiętał się i zawrócił.
    A jednak odtąd weszło mu w nawyk, by doszedłszy do końca podkowy bulwarów, robić pętlę po Ostożence. Mijał też kamienicę czynszową Bomsego, szykowną, trzypiętrową. Z braku zajęcia popadł w niezwykłe dla siebie gapiostwo. Toteż zerkając na wąskie, wiedeńskie okna, pozwalał wręcz sobie nieco pomarzyć o tym, do czego nie doszło i dojść nie mogło.
    No i wymarzył swoje.
    Piątego dnia spacerów, kiedy rzekomy reporter, postukując laseczką, schodził Ostożenka w stronę Leśnego Przejazdu, zawołano z dorożki:
    – Wasylu Aleksandrowiczu! To pan? Głos był dźwięczny, radosny.
    Rybnikow zamarł, klnąc w duchu swą lekkomyślność, odwrócił się z wolna i udał zdziwienie.
    – Gdzież pan zniknął? – szczebiotała z ożywieniem Lidina. – Jak panu nie wstyd? A obietnica? Czemu pan w cywilu? Piękny garnitur! O wiele w nim panu lepiej niż w tym okropnym mundurze. Co z planami?
    To ostatnie pytanie zadała już szeptem, zeskoczywszy na chodnik. Wasyl Aleksandrowicz delikatnie uścisnął wąską dłoń w jedwabnej rękawiczce. Był zmieszany, co przytrafiało mu się nadzwyczaj rzadko, a nawet, rzec można, nigdy.
    – Kiepsko – wymruczał wreszcie. – Muszę się ukrywać. Dlatego jestem w cywilu… Z tego też powodu nie przyszedłem. Ode mnie teraz, wie pani, najlepiej trzymać się z dala.
    Dla większego efektu Rybnikow obejrzał się przez ramię i zniżył głos.
    – Proszę jechać do siebie, a ja pójdę w swoją stronę. Po co zwracać powszechną uwagę?
    Na obliczu Glikerii Romanowny odmalował się przestrach, lecz nie ruszyła z miejsca. Obejrzała się także i szepnęła mu wprost do ucha:
    – Sąd wojenny, prawda? I co? Ciężkie roboty… czy gorzej?
    – Gorzej. – Odsunął się trochę. – Lecz cóż robić? Sam jestem sobie winien. Pod każdym względem. No cóż, Glike – rio Romanowno, najdroższa, już sobie pójdę.
    – Za nic w świecie! Mam porzucić pana w nieszczęściu? Musi pan potrzebować pieniędzy! Znajdą się. Kryjówki? Coś się wymyśli. Boże, co za nieszczęście! – I w oczach damy zabłysły łzy.
    – Nie, dziękuję. Mieszkam u… ciotki, siostry nieboszczki mamy. Na niczym mi nie zbywa. Proszę, jaki jestem elegant. Doprawdy, patrzą na nas.
    Lidina wzięła go za łokieć.
    – Ma pan rację. Proszę wsiąść, pojedziemy.
    I na nic niepomna, pociągnęła go – już wiedział, że sprzeciw jest daremny. Rzecz osobliwa: żelazna wola Wasyla Aleksandrowicza nie tyle osłabła, ile jakby na moment usunęła się na bok – jego noga sama stanęła na stopniu.
    Ruszyli przez Moskwę, rozmawiając, o czym popadnie. Podniesiona buda dorożki nadawała najniewinniejszym tematom trwożącą Rybnikowa intymność. Wielokrotnie podejmował twardą decyzję, że na pierwszym skrzyżowaniu wysiądzie, lecz jakoś się nie składało. Lidiną zaś nade wszystko niepokoiło jedno: jak pomóc biednemu zbiegowi, nad którym zawisł bezlitosny miecz praw wojennych.
    Gdy Wasyl Aleksandrowicz pożegnał się wreszcie, wypadało mu obiecać, że zjawi się jutro na bulwarze Preczystieńskim. Lidina znów będzie jechać fiakrem, ujrzy go niby przypadkiem, zawoła, a on się przysiadzie. Nic podejrzanego. Zwykła uliczna scenka.
    Składając obietnicę, Rybnikow był pewien, że jej nie dotrzyma. Lecz nazajutrz z wolą żelaznego człowieka zaszedł ten sam, co poprzednio, niewyjaśniony fenomen.
    Punktualnie o piątej nogi same zaniosły korespondenta na wyznaczone miejsce i spacer się powtórzył. To samo zdarzyło się następnego dnia i jeszcze kolejnego.
    W ich stosunkach nie było nawet cienia flirtu. O to Rybnikow dbał jak najsurowiej. Żadnych aluzji, spojrzeń, czy, broń Boże, westchnień. Rozmowy po większej części były poważne, a ich ton bynajmniej nie taki, jakim mężczyźni zabawiać zwykli piękne damy.
    – Dobrze mi z panem – przyznała kiedyś Lidina. – Niepodobny pan jest do innych. Nie stara się imponować, nie mówi komplementów. Czuje się, że dla pana nie jestem istotą płci żeńskiej, lecz człowiekiem, osobą. Ani myślałam, że zdołam się zaprzyjaźnić z mężczyzną i że to aż tak miłe!
    W wyrazie jego twarzy musiała widać zajść zmiana, gdyż Glikeria Iwanowna poczerwieniała i zawołała z poczuciem winy:
    – Ach, cóż ze mnie za egoistka! Myślę tylko o sobie, a pan jest na skraju przepaści.
    – Tak. Na samym skraju – wyszeptał głucho Wasyl Aleksandrowicz, i w jego ustach zabrzmiało to tak prawdziwie, że w oczach Lidinej znów zakręciły się łzy.

* * *

    Glikeria Romanowna myślała teraz o biednym Wasi (zwąc go tak tylko w duchu) cały czas – i przed spotkaniami, i potem. Jak mu pomóc? Jak go poratować? Jest taki niepewny siebie, bezbronny. Niestworzony do służby wojskowej. Cóż to za bzdura wciskać kogoś takiego w oficerski mundur! Starczy wspomnieć, jak on w tym stroju wyglądał! No cóż, zgubił jakieś rysunki, wielka mi rzecz! Wojna rychło się skończy i nikt o tych papierzyskach nie wspomni, a życie przyzwoitego człowieka będzie złamane na zawsze.
    Na każde ze spotkań zjawiała się uskrzydlona nowym planem ratunku. To proponowała, by zatrudnić zręcznego kreślarza, który wykona kubek w kubek takie same rysunki, to rozważała zwrócenie się o pomoc do swego dobrego znajomego – wysoko postawionego generała żandarmerii, który nie ośmieli się odmówić.
    Za każdym jednak razem Rybnikow sprowadzał rozmowę na ogólniejsze tematy. O sobie mówił skąpo i niechętnie. Lidina miała wielką ochotę dowiedzieć się, gdzie i jak spędził dzieciństwo, lecz Wasyl Aleksandrowicz opowiedział tylko, że jako mały chłopiec lubił chwytać ważki, by potem puszczać je z wysokiego urwiska i patrzeć, jak kreślą ostre zygzaki nad pustką. Lubił też naśladować głosy ptaków. I rzeczywiście, tak wiernie naśladował głos kukułki, sroki i sikory, że Glikeria Romanowna zaklaskała w ręce.
    Piątego dnia spacerów Rybnikow wracał do siebie w szczególnej zadumie. Po pierwsze dlatego, że do przejścia obu „projektów” w decydującą fazę pozostała mniej niż doba. Po wtóre, bo wiedział: to rendez-vous było ostatnie.
    Glikeria Romanowna była tego dnia wyjątkowo miła. Przyszły jej do głowy dwa naraz plany ratunku. Jeden wspomniany już, z generałem żandarmerii, i drugi, który upodobała sobie szczególnie – ucieczki za granicę. Z zapałem wyliczała zalety tego pomysłu, wciąż doń wracając, choć Rybnikow od razu orzekł, że nic z tego: aresztują go na granicy.
    Zbiegły sztabskapitan kroczył bulwarem, wysunąwszy podbródek, i w zamyśleniu ani pomyślał, by spojrzeć na lustrzany zegarek.
    Co prawda, gdy w pensjonacie wszedł do swego samodzielnego lokum, z nawyku ostrożności wyjrzał zza firanki.
    I aż zazgrzytał zębami: przy chodniku naprzeciw stała dorożka, i to – mimo bezchmurnej pogody – uniesioną budą. Woźnica gapił się na okna Saint-Saënsa, pasażer był niewidoczny.
    W głowie Rybnikowa zamigotał wir urywanych myśli.
    Jak?
    Dlaczego?
    Hrabina Beauvaudois?
    Wykluczone.
    Lecz nikt więcej nie wie.
    Stare kontakty zerwane. Nowe jeszcze nienawiązane.
    Możliwość mogła być tylko jedna. Przeklęta agencja Reutera. Ten czy inny z generałów, z którymi przeprowadzał wywiad, zapragnął wnieść jakieś poprawki czy uzupełnienia, zadzwonił do moskiewskich biur agencji i odkrył, że o żadnym Stenie tam nie słyszano. Wpadł w popłoch, zawiadomił Ochranę… Lecz jeśli nawet tak – jak go znaleźli?
    Tu też nasuwała się tylko jedna możliwość: przypadkiem.
    Jakiś szczególnie bystry agent na podstawie listu gończego rozpoznał go na ulicy (ech, należało zmienić choć garderobę) i prowadzi teraz obserwację.
    No, ale jeśli przypadkiem, rzecz da się naprawić, powiedział sobie Wasyl Aleksandrowicz i od razu się uspokoił.
    Ocenił odległość do dorożki. Szesnaście, nie, siedemnaście kroków.
    Myśli skróciły się jeszcze, przyśpieszyły.
    Zacząć od pasażera, to zawodowiec… Atak serca… Ja tu mieszkam, pomóż, kochasiu, podprowadź… Beatrix będzie niezadowolona… Trudno, tkwi w tym po uszy. A dorożka? Wieczorem, można wieczorem.
    Kończył myśleć już w akcji. Niespiesznie, poziewując, wyszedł na ganek, przeciągnął się. Ręka niedbale kołysała długą fifkę. Pustą, bez papierosa. Za moment wyjął z kieszeni płaski futerał na tabletki. Coś zeń wydobył. Włożył do ust.
    Mijając dorożkarza dostrzegł, że ów na niego zerka.
    Przeszedł obok, nie zwracając uwagi. Zagryzł w zębach fifkę, ostro szarpnął fartuch budy i zamarł.
    W pojeździe siedziała Lidina.
    Zbladłszy jak trup, Rybnikow wyrwał z ust fifkę, zakaszlał, splunął w chustkę.
    Nie wyglądała bynajmniej na speszoną. Ze sprytnym uśmieszkiem rzekła:
    – Oto gdzie pan mieszka, panie konspiratorze. Niezły ma dom pańska ciocia.
    – Śledziła mnie pani? – wydusił z siebie Wasyl Aleksandrowicz, myśląc: jeszcze sekunda, jeszcze ułamek sekundy, a…
    – Chytrze, co? – zaśmiała się Glikeria Romanowna. – Zmieniłam dorożkę, kazałam jechać stępa, nie za blisko. Powiedziałam, że jest pan moim mężem i że podejrzewam pana o zdradę.
    – Ale… czemu?
    Spoważniała.
    – Pan tak na mnie popatrzył, kiedy powiedziałam: „Do jutra”… Poczułam naraz, że jutro pan nie przyjdzie. I że nie przyjdzie pan już nigdy. A ja nie wiem nawet, gdzie pana szukać… Toż widzę, że nasze spotkania obciążają pańskie sumienie. Pan sądzi, że mnie naraża. I wie pan, co wymyśliłam? – wykrzyknęła z ożywieniem. – Proszę przedstawić mnie pańskiej cioci. Ona jest pańską krewną, ja pańską przyjaciółką. Nie ma pan pojęcia, jaka to siła – dwie kobiety, co zawiązały sojusz.
    – Nie! – Rybnikow się odsunął. – W żadnym wypadku!
    – Więc wejdę sama – oświadczyła Lidina, a wyraz jej twarzy stał się taki, jak w korytarzu ekspresu.
    – Dobrze, skoro tak pani chce. Ale powinienem uprzedzić ciocię, ma chore serce i w ogóle nie lubi niespodzianek – zagalopował się w panice Wasyl Aleksandrowicz. – Ciotka prowadzi pensjonat dla szlachetnie urodzonych panien. Tam obowiązują pewne zasady… Może jednak jutro? Tak, tak, jutro. Może pod wie…
    – Dziesięć minut – ucięła. – Czekam dziesięć minut, a potem wchodzę sama.
    I demonstracyjnie ujęła w rękę wiszący na szyi, wysadzany brylancikami zegarek.

* * *

    Hrabina Beauvaudois była osobą nadzwyczaj zmyślną, co Rybnikow wiedział od dawna. Pojęła go w pół słowa, ani sekundy nie tracąc na pytania, i przeszła od razu do działania.
    Trudno orzec, czy jakakolwiek inna kobieta byłaby zdolna w dziesięć minut zmienić burdel w pensjonat dla szlachetnie urodzonych panien.
    Dokładnie dziesięć minut później (Rybnikow podpatrywał zza portiery) Glikeria Romanowna, opłaciwszy fiakra, ze zdecydowanym wyrazem twarzy wyszła z pojazdu.
    Drzwi otworzył jej solidnie wyglądający szwajcar i z ukłonem poprowadził przybyłą korytarzem ku dźwiękom fortepianu.
    Pensjonat mile zdziwił Lidiną bogactwem wystroju. Cokolwiek zdziwiło ją tylko, że tu i ówdzie ze ścian sterczą gwoździki, jakby wisiały tam – zdjęte jednak – obrazy. Wzięli je pewno do odkurzenia, pomyślała z roztargnieniem, przejęta przed ważną rozmową.
    W przytulnym salonie dwie urocze dziewuszki w gimnazjalnych mundurkach pracowicie wygrywały na cztery ręce Psią poleczkę.
    Podniósłszy się, wykonały niezgrabny dyg, mówiąc chórem: Bonjour, madame.
    Glikeria Romanowna odpowiedziała na ich zmieszanie życzliwym uśmiechem. Dorastając w cieplarni Instytutu Smolnego, sama była kiedyś taką dzikuską. Półdziecinne marzenia, sekretna lektura Flauberta, panieńskie odkrycia w ciszy dortuaru…
    A tuż obok pianina stał Wasia. Jego nieładne, lecz sympatyczne oblicze zdawało się pełne konfuzji.
    – Ciotunia oczekuje. Zaprowadzę – wymamrotał, puszczając Lidiną przodem.

* * *

    Fira Riabczyk (emploi „gimnazjalistka”) przytrzymała Rybnikowa za połę marynarki.
    – Waś, to twoja ślubna? Narowista damulka. Bez strachu, pójdzie jak trza. Resztę żeśmy zamkły w pokojach.
    Chwalić Boga, i ona, i Leontynka z uwagi na wczesną porę nie były jeszcze umalowane.
    A z drzwi na spotkanie gościa płynęła już Beatrix, majestatyczna jak cesarzowa matka, Maria Fiodorowna.
    – Hrabina Beauvaudois – przedstawiła się z łaskawym uśmiechem. – Wasiusza tyle mi o pani opowiadał!
    – Hrabina? – wyszeptała Lidina.
    – Tak. Mój mąż nieboszczyk był hiszpańskim grandem – odparła skromnie Beatrix. – Proszę łaskawie do gabinetu.
    Nim podążyła za gospodynią, Glikeria Romanowna szepnęła:
    – Więc ma pan w rodzie hiszpańskich grandów? Każdy inny by się pochwalił. Bądź co bądź jest pan niezwykły.
    W gabinecie było już łatwiej. Hrabina z niezłomną pewnością siebie nie wypuszczała inicjatywy z rąk.
    Ideę ucieczki za granicę gorąco poparła. Rzekła, że uzyska dla krewniaka dokumenty, i to jak najpewniejsze. Po czym rozmowa dam skupiła się na geografii: dokąd by to ewakuować ubóstwianego „Wasiuszę”? Okazało się przy tym, że wdowa po hiszpańskim grandzie zjeździła bodajże cały świat. Ze szczególnym uczuciem wypowiadała się o Port Saidzie i San Francisco.
    Rybnikow, nie biorąc udziału w dyspucie, nerwowo, z trzaskiem wyłamywał palce.
    Trudno, mówił sobie w duchu. Jutro dwudziesty piąty, a potem wszystko jedno.

Zgłoska czwarta, w której Fandorinowi robi się straszno

    Szewska pasja – tak można by najściślej określić nastrój, w jakim trwał Erast Pietrowicz. W długim życiu zdarzało mu się nie tylko odnosić zwycięstwa, lecz i ponosić klęski. Ale bodaj nigdy jeszcze nie czuł się tak głupio.
    Coś takiego odczuwa chyba wielorybnik, którego harpun, miast przeszyć kaszalota, rozprasza ławicę drobnych rybek. Lecz czy można było wątpić, że japońskim agentem, który dokonał dywersji, jest cholerny Brunet? Zawinił absurdalny zbieg okoliczności, lecz słaba to była dla inżyniera pociecha. Bezcenny czas stracony został na darmo, a ślad beznadziejnie zatarty.
    Gubernator moskiewski i policja śledcza zamierzały wyrazić Fandorinowi szczerą wdzięczność za rozbicie rozwydrzonej bandy, lecz Erast Pietrowicz wolał pozostać w cieniu, wszystkie laury pozostawiając Mylnikowowi i jego filerom, którzy raptem dostarczyli tylko związanych włamywaczy do najbliższego cyrkułu.
    Między inżynierem a radcą dworu doszło do wyjaśnień, przy czym Eustracjusz Pawłowicz ani myślał się wypierać. Spoglądając na Fandorina swymi wyblakłymi od rozczarowania ludzkością oczyma, Mylnikow bez cienia wstydu przyznał: owszem, podczepił mu filerów i sam wybrał się do Moskwy, gdyż z dawnych czasów pamięta, jakiego Erast Pietrowicz ma nosa, więc łacniej tak trafić na trop, niż samemu zelówki zdzierać. A choć nie złapał dywersantów, za stratnego się nie uważa. Za warszawskich rozbieraczy otrzyma pochwałę zwierzchnictwa i premię.
    – A pan, zamiast psioczyć, niech lepiej sam przyzna, że rozsądniej byłoby się ułożyć – zakończył polubownie Eustracjusz Pawłowicz. – Cóż pan beze mnie pocznie? Ta pańska żeldarmeria nie ma nawet uprawnień śledczych. A ja mam. I jeszcze zdobyłem w Pitrze najlepszych gończych. Zuchy jeden w drugiego. Proszę, Eraście Pietrowiczu, umówmy się po dobremu, po przyjaźni: głowa będzie pańska, a ręce, nogi – nasze.
    W tym, co proponował ów niezbyt godny szacunku jegomość, istotnie kryła się racja.
    – Po dobremu, to po dobremu. Tylko niech pan pamięta, Mylnikow – uprzedził Fandorin – spróbuj pan kombinować i działać za moimi plecami, a rozprawię się bez ceremonii, skarg do zwierzchności pisać nie będę, zrobię prościej. Nacisnę panu na brzuchu tajemny punkt bakajaro, będzie z panem koniec, i nikt się nie domyśli.
    Żadnego punktu bakajaro anatomia nie zna, lecz Eustracjusz Pawłowicz, wiedząc, jak zgrabnie operuje Fandorin wszelkimi japońskimi sztuczkami, zmienił się na twarzy.
    – Proszę nie straszyć. I tak mi zdrowie szwankuje. Czemu miałbym przed panem kręcić? Działamy w jednej sprawie. Stawiam na to, że bez pańskich japońskich diabelstw tego biesa, co most wysadził, złowić się nie da. Tu trzeba klin klinem, czary – czarami.
    Erast Pietrowicz uniósł nieco brwi, niepewny, czy aby rozmówca nie szydzi, lecz mina radcy dworu była jak najpoważniejsza, w jego oczach zaś zapłonęły ogniki.
    – A cóż pan myśli, że Mylnikow mózgu i serca nie ma? Że nic nie widzę? Niczego się nie domyślam? – Eustracjusz Pawłowicz obejrzał się, zniżył głos. – Kim jest nasz cesarz? Pomazańcem bożym, nieprawdaż? Czyli, że Pan winien go od bezbożnego Japończyka obronić, prawda? A co się dzieje? Zgarnia cięgi prawosławne rycerstwo, aż się kurzy. A któż grzmoci? Malutki, słabowity narodek. A to dlatego, że za Japończykiem stoi szatan, on to sił żółtomordym dodaje. A naszego cesarza porzucił Pan zastępów i ani myśli pomóc. Ja tu w departamencie przeczytałem sekretny raport z guberni archangielskiej. Starzec tam pewien, raskolnik, tak wieszczy, że niby Romanowom dane było rządzić lat trzysta, lecz nie dłużej. Taki im wyznaczono termin. I tych trzysta lat właśnie się kończy. No i przy tym całą Ruś kara czeka. A nuż to prawda?
    Inżyniera zirytowało słuchanie bzdur. Skrzywiwszy się, odpowiedział:
    – Zostaw pan swoje policyjne sztuczki. Gdyby mi się zechciało porozmawiać o łosie carskiej dynastii, znajdę sobie rozmówcę nie w Oddziale Specjalnym. Będzie pan pracował, czy uskuteczniał d-durne prowokacje?
    – Ależ pracował, pracował. – Mylnikow zaniósł się drewnianym śmiechem, lecz iskierki w jego oczach nie zgasły.

* * *

    Tymczasem eksperci zakończyli oględziny miejsca katastrofy i przedstawili wnioski w pełni potwierdzające wersję Fandorina. Wybuch umiarkowanej siły, przyczynę zawalenia, wywołał ładunek melinitu o masie dwunastu do czternastu funtów, innymi słowy, mniej więcej równej sześciocalowemu pociskowi artyleryjskiemu. Wstrząs taki wytrzymałby na pewno każdy inny most na linii Mikołajewskiej poza starym Tezoimienickim, zwłaszcza podczas przejazdu ciężkiego składu. Dywersanci ze znajomością rzeczy wybrali miejsce i czas.
    Wyjaśniła się również zagadka, jak złoczyńcy zdołali umieścić minę na starannie chronionym obiekcie i spowodować wybuch wprost pod kołami wojskowego eszelonu. W punkcie zawału eksperci odnaleźli skrawki skóry niewiadomego pochodzenia i mikroskopijne okruchy cienkiego laboratoryjnego szkła. Pogłowiwszy się, znaleźli rozwiązanie: podłużny skórzany pokrowiec i wąska szklana rurka w formie spirali.
    Tego było Erastowi Pietrowiczowi dość, by odtworzyć obraz wypadków.
    Ładunek melinitu umieszczony został w skórzanym cylindrze, przypominającym futerał klarnetu lub innego smukłego instrumentu dętego. Osłony nie było wcale, obciążyłaby tylko minę i osłabiła siłę eksplozji. Użyto zapalnika chemicznego, działającego z opóźnieniem. Inżynier czytał o takich. Szklaną rurkę z piorunianem rtęci przebija się igłą, rtęć jednak wycieka nie natychmiast, lecz pół minuty czy też minutę później, zależnie od długości i kształtu rurki.
    Bomba bez wątpienia wyrzucona została z ekspresu przejeżdżającego przez most tuż przed eszelonem.
    Sytuacja, w której dwa pociągi znalazły się niebezpiecznie blisko, zaaranżowana została rozmyślnie za pomocą fałszywej depeszy, przekazanej przez kołpińskiego telegrafistę (który, na się rozumieć, znikł bez śladu). Czas jakiś Fandorin łamał sobie głowę, jak właściwie zrzucona została mina. Przez okno przedziału? Wątpliwe: za duże ryzyko, że futerał, odbiwszy się od pomostu, spadnie do rzeki. Potem go oświeciło: przez otwór odpływowy w klozecie. Stąd ten wąski korpus.
    Ech, że też wlazł mu w paradę świadek z tym podejrzanym brunetem! Działałby wtedy, jak planował z początku: spisać, a nawet przesłuchać pasażerów. Choćby przyszło wszystkich wypuścić, mógłby wezwać ich teraz ponownie. Ktoś musiałby pamiętać pasażera muzyka, zwłaszcza że jechał pewnie z całym zespołem…
    Gdy wyjaśniła się tajemnica katastrofy, Erast Pietrowicz nie odczuł bynajmniej złośliwej satysfakcji. Wyłoniła się poważniejsza troska. Cała praca inżyniera w żandarmerii kolei żelaznych (czy, jak ją nazwał Mylnikow, „żeldarmerii”), trwająca już dobry rok, skupiała się na jednym: obronie najwrażliwszej części ciała w anatomii nieruchawego rosyjskiego dinozaura, jego głównej tętnicy grzbietowej. Rzutki japoński drapieżnik, atakujący z najrozmaitszych stron rannego kolosa, wcześniej czy później musiał uświadomić sobie, że zbijanie przeciwnika z nóg jest bezcelowe, wystarczy natomiast przegryźć jego jedyne naczynie krwionośne – magistralę transsyberyjską. Pozostawszy bez amunicji, zaopatrzenia i rezerw, armia mandżurska będzie skazana.
    Most Tezoimienicki – to tylko próba sił. Ruch na nim zostanie w pełni przywrócony w dwa tygodnie. Tymczasem zaś pociągi kursują objazdem po linii Psków – Stara Russa, tracąc zaledwie kilka godzin. Lecz gdyby podobny cios wymierzyć w dowolny punkt za Samarą, gdzie magistrala wydłuża się w pojedynczy tor długości ośmiu tysięcy wiorst, oznaczałoby to zerwanie komunikacji na dobry miesiąc. Armia Liniewicza znalazłaby się w katastrofalnym położeniu. A zresztą cóż przeszkadza Japończykom dokonywać jednego aktu dywersji za drugim?
    Co prawda, linia transsyberyjska to szlak nowy, poprowadzony zgodnie z zasadami nowoczesnej technologii. Rok nie upłynął na próżno. Powstał niezły system ochrony, a i syberyjskie mosty nie są takie jak Tezoimienicki – nie wysadzi się ich dziesięcioma funtami melinitu przez dziurę w klozecie. Lecz Japończycy mają łeb na karku, wymyślą jakiś sposób.
    Najfatalniejsze, że zdecydowali się wszcząć wojnę o transport. Teraz tylko czekać na ciąg dalszy. Na tę myśl (niestety, najzupełniej zasadną) Erastowi Pietrowiczowi zrobiło się straszno. Lecz inżynier należał do gatunku ludzi, których strach nie przyprawia o paraliż czy paniczną krzątaninę, ale mobilizuje wszystkie rezerwy umysłu.
    „Melinit, m-melinit” – w zamyśleniu powtarzał Fandorin, spacerując po użyczonym chwilowo przez Daniłowa gabinecie. Trzaskał palcami założonej za plecy ręki, kurzył cygaro, stawał na długo przed oknem, mrużąc oczy od blasku majowego nieba. Jasne było, że do kolejnych dywersji Japończycy użyją właśnie melinitu. Na moście Tezoimienickim wypróbowany został ze skutkiem pozytywnym.
    Melinitu nie produkuje się w Rosji. Ten materiał wybuchowy mają na uzbrojeniu tylko Francuzi i Japończycy, przy czym ci ostatni zwą go simose, czy też – w skażonym przez rosyjskich dziennikarzy wariancie – „szimoza”. Właśnie szimozie przypisuje się główną zasługę w cuszimskim zwycięstwie japońskiej floty. Napełnione melinitem pociski wykazały dużo większą siłę przebicia i burzącą niż rosyjskie prochowe.
    Melinit, czyli kwas pikrynowy, nadaje się idealnie do działań dywersyjnych. Jest potężny, inicjują go łatwo zapalniki różnych typów, a przy tym ma małą objętość. Lecz, tak czy owak, dywersja na wielkim nowoczesnym moście wymagałaby wielopudowego ładunku. Skąd dywersanci wezmą taką ilość materiału wybuchowego i jak go przetransportują?
    W tym tkwił klucz: Erast Pietrowicz pojął to z miejsca. Lecz przed przystąpieniem do głównego kierunku działań podjął środki ostrożności na drugorzędnym.
    W razie gdyby wersja melinitowa okazała się błędna, a wróg planował użycie zwykłego dynamitu lub piroksyliny, polecił rozesłać po wszystkich arsenałach i parkach artyleryjskich tajny cyrkularz z ostrzeżeniem. Papierek taki, rzecz jasna, nie natchnie czujnością ochrony, lecz złodziejscy intendenci powstrzymają się przed sprzedażą materiałów wybuchowych na lewo, a przecież tym właśnie sposobem śmiercionośne substancje trafiają zwykle w ręce rodzimych bombiarzy.
    Ubezpieczywszy się z tej strony, Erast Pietrowicz skupił się na drogach transportu melinitu. Materiał ten docierać musiał z zagranicy, najpewniej z Francji, bo przecież nie z Japonii.
    Ładunku co najmniej wielopudowej wagi nie da się przewieźć w walizce, dumał Fandorin, obracając w dłoniach uzyskaną z wojskowego laboratorium probówkę z jasnożółtym proszkiem. Podniósł ją do twarzy, w roztargnieniu wciągając nosem ostrą woń – ów zabójczy aromat szimozy, jaki lubili wspominać wojenni korespondenci.
    – A co tam, s-spróbujmy – wymamrotał nagle Erast Pietrowicz.
    Podniósł się energicznie, kazał sprowadzić dorożkę i w kwadrans później był już w zaułku Małym Gniezdnikowskim, w policyjnym biurze telegraficznym. I tam podyktował depeszę; słysząc jej tekst telegrafista, choć w swym długim życiu widział już niejedno, aż zamrugał oczyma.

Zgłoska piąta, prawie bez reszty złożona z rozmów tête-à-tête

    Rankiem dwudziestego piątego maja lokator hrabiny Beauvaudois otrzymał wieść o przybyciu i Ładunku, i Transportu – zgodnie z planem jednego dnia. Organizacja działała z precyzją chronometru.
    Ładunek stanowiły cztery półtorapudowe worki mąki kukurydzianej, wysłane z Lyonu na adres moskiewskiej piekarni Werner i Pfleiderer. Przesyłka oczekiwała na odbiorcę w magazynie stacji Moskwa Towarowa na linii brzeskiej. Tu wszystko było proste: przyjazd, przedstawienie kwitu, podpis. Worki najporęczniejsze: jutowe, wodoodporne. Gdyby przedziurawił je na próbę zbyt wścibski żandarm czy kolejowy złodziejaszek, posypałby się żółty, gruboziarnisty proszek, który w pszeniczno-żytniej Rosji ujść może w pełni za mąkę kukurydzianą.
    Z Transportem rzecz była mniej prosta. Okrężną drogą z Neapolu do Batumi, a stamtąd koleją przez Rostow na rogoską górkę rozrządową przybywał zaplombowany wagon, zgodnie z dokumentami przeznaczony dla Komendantury Wojsk Wartowniczych i zaopatrzony w eskortę w składzie podoficera i dwóch żołnierzy. Ochrona była autentyczna, konosament fałszywy. Innymi słowy, w skrzyniach istotnie, jak opiewały listy przewozowe, leżało osiem tysięcy pięćset włoskich karabinów vetterli, tysiąc pięćset belgijskich rewolwerów francott, milion naboi i laski dynamitu, jednakże cały ten arsenał przeznaczony był bynajmniej nie na potrzeby wojsk wartowniczych, lecz dla osobistości noszącej miano Drozd. Zgodnie z planem opracowanym przez ojca Wasyla Aleksandrowicza, w Moskwie winny były wybuchnąć gwałtowne rozruchy, odbierające carowi chęć kuszenia się o mandżurskie stepy i koreańskie koncesje.
    Mądry autor planu przewidział wszystko. Że w Petersburgu jest gwardia, a w dawnej stolicy ledwie garnizon, łatany rezerwistami drugiej kategorii. I że Moskwa to transportowe serce kraju, i że miasto liczy dwieście tysięcy głodnych, zdesperowanych nędzą robotników. Z dziesięć tysięcy gorących głów zawsze się wśród nich znajdzie, byleby była broń. Jedna iskra – i robotnicze dzielnice w mig zjeżą się barykadami.
    Rybnikow zaczął tak, jak mu wpojono w dzieciństwie, czyli od trudniejszego.
    Na stację rozrządową przyjechał jako sztabskapitan. Przedstawił się, otrzymał asystę spedytora z Kancelarii Dostaw Przychodzących i udał się na trzeci tor, by tam oczekiwać specjalnego z Rostowa. Kancelistę trwożył posępny oficer, niecierpliwie postukujący w pomost pochwą szabli. Szczęściem obeszło się bez czekania – pociąg przybył punktualnie co do minuty.
    Starszy konwoju, dobrze już niemłody podoficer, poruszał jeszcze wargami, czytając przedstawione przez sztabskapitana upoważnienie, a już na peron jedna za drugą zajeżdżały wynajęte przez Rybnikowa rolwagi.
    Lecz dalej wynikła trudność: w żaden sposób nie mogli doczekać się półplutonu, który miał zadanie ochraniać konwój. Klnąc ruski bajzel, sztabskapitan pognał do telefonu. Wrócił blady z wściekłości i eksplodował tak wielopiętrową wiązanką, że kancelista aż się skulił, a konwojenci z szacunkiem pokiwali głowami. Było jasne, że żaden półpluton nie nadejdzie.
    Wyszalawszy się jak należy, Rybnikow wziął podoficera Za rękaw.
    – Widzisz, bracie, jak ci… Jekimow, jaka wyszła kicha? pomożesz, co? Wiem, ukończyłeś służbę i nie masz obowiązku – ale mnie transportu bez eskorty ruszyć nie wolno, i zostawić też nie wolno. A ja nie zostanę niewdzięczny. Trzyrublówka dla ciebie, a dla twoich orłów po rubelku.
    Podoficer poszedł pogadać z żołnierzami, równie zdziadziałymi i wymiętymi jak on.
    Dogadali się, że prócz grosza jego dostojność da jeszcze przepustkę, żeby oddział mógł się ze dwa dni zabawić w Moskwie.
    Rybnikdw obiecał.
    W porcie rzecznym Rybnikow podnajął wcześniej magazyn. Tragarze przenieśli ładunek, dostali zapłatę i poszli. Starannie chowając do kieszeni rachunek od brygadzisty, sztabskapitan podszedł do konwojentów z Rostowa.
    – Dzięki, chłopaki, za przysługę. Zaraz się rozliczymy, słowo cenniejsze od złota.
    Nabrzeże przed magazynem było puste. Pod pomostem pluskała iryzująca od plam nafty woda.
    – A gdzie warta, wasza dostojność? – zapytał, rozglądając się, Jekimow. – Jakoś to dziwne. Magazyn broni, a bez ochrony.
    Miast odpowiedzi Rybnikow tknął go stalowym palcem w gardło. Obejrzał się na szeregowców. Jeden częstował właśnie drugiego tytoniem – i tak zastygł z otwartą gębą: machorka rozsypała się, nie trafiwszy na papierek. Pierwszego Wasyl Aleksandrowicz uderzył prawą ręką, drugiego lewą. Dokonało się to tak szybko, że ciało podoficera jeszcze padało, a dwaj jego podkomendni byli już martwi.
    Trupy zrzucił Rybnikow pod pomost, przywiązawszy każdemu ciężki kamień. Zdjął furażerkę, otarł pot z czoła.
    No, proszę: raptem wpół do jedenastej, a najkłopotliwsza część roboty skończona.

* * *

    Zabrać Ładunek było sprawą dziesięciu minut. Na stację Moskwa Towarowa Wasyl Aleksandrowicz przyjechał w napuszczanych dziegciem buciorach, kaftanie i płóciennym kaszkiecie. Oficjalista jak wielu. Worki przeniósł sam, nie dopuścił nawet fiakra, byle zbędnej dziesięciokopiejkówki nie stracić. Przewiózł „mąkę kukurydzianą” z linii brzeskiej na riazańsko-uralską, bo droga Ładunku wieść miała odtąd na wschód. Jadąc na drugi koniec miasta, przepakował towar i na dworcu zdał go do przechowalni na dwa odrębne kwity.
    Na tym skończyła się bieganina po stacjach. Rybnikow, bynajmniej nie zmęczony, pełen był zaciekłej, niecierpliwej energii: udręczyła go wymuszona bezczynność, a i, rzecz jasna, odpowiedzialność.
    Wysłane z głową, otrzymane w terminie, sprawnie dostarczone do celu – myślał. – Tak właśnie rodzi się Zwycięstwo. Gdy każdy na swym posterunku działa, jak gdyby wynik całej wojny zależał tylko od niego.
    Niepokoiły go nieco wezwane z Samary i Krasnojarska „marionetki”. Czy aby się nie spóźnią? Ale z zapisanego niewidzialnymi wężykami notesu Rybnikow nie przypadkiem wybrał tych dwóch. Ten z Krasnojarska (Wasyl Aleksandrowicz zwał go w duchu „Tunel”) był chciwy i z racji chciwości solidny, a ów z Samary (noszący miano „Most”), aczkolwiek od solidności daleki, miał własny powód punktualności. Był to ktoś, komu zostało bardzo niewiele czasu.
    Rachuba okazała się trafna. Obie „marionetki” nie zawiodły. Rybnikow upewnił się o tym, wpadłszy z dworca do umówionych hoteli – Kazania i Kolejowego. Hotele znajdowały się opodal siebie, lecz nie w bezpośrednim sąsiedztwie. Brakłoby tylko, by „marionetki” głupim trafem zawarły znajomość.
    W Kolejowym Wasyl Aleksandrowicz zostawił notatkę: „O trzeciej. Gonczarow”, w hotelu Kazań: „O czwartej. Gonczarow”.
    Teraz nadszedł czas, by zająć się człowiekiem zwanym Drozd, odbiorcą Transportu.

* * *

    Tu Rybnikow przejawił wyjątkową ostrożność, wiedząc, że eserowców pilnie śledzi Ochrana, a rewolucyjnej hołocie nie brak i własnych zdrajców. Wypadało żywić nadzieję, iż Drozd pojmuje to nie gorzej od Rybnikowa.
    Wasyl Aleksandrowicz zadzwonił z publicznego telefonu (nowość w obu stolicach, nadzwyczajne udogodnienie). Poprosił panienkę o numer 34-81.
    Wygłosił umówione zdanie:
    – Przepraszam stokrotnie, czy można poprosić do aparatu szanownego Iwana Konstantynowicza?
    Po krótkiej pauzie damski głos odrzekł.
    – Nie ma go, ale zaraz będzie. – Znaczyło to, że Drozd jest w Moskwie, gotów na spotkanie.
    – Czy byłaby pani łaskawa przekazać Iwanowi Konstantynowiczowi, że profesor Stiepanow zaprasza go na swoje siedemdziesięciotrzylecie?
    – Profesor Stiepanow? – pytająco powtórzyła kobieta. – Na siedemdziesięciotrzylecie?
    – Jak najbardziej.
    Łącznik nie musi chwytać sensu, jego sprawa to ściśle przekazać, co powiedziano. W liczbie 73 pierwsza cyfra oznaczała godzinę, druga – kolejny numer jednego z wcześniej ustalonych punktów kontaktowych.
    Drozd zrozumie. O siódmej w punkcie numer trzy.

* * *

    Wątpliwe, czy ktoś podsłuchujący rozmowę Rybnikowa z człowiekiem z Krasnojarska coś by z niej pojął.
    – Znów księgi buchalteryjne? – zapytał Tunel, barczysty, wąsaty mężczyzna o stale zmrużonych oczach. – Dopłacić by kapkę, straszna drożyzna.
    – Nie, nie buchalteria. – Wasyl Aleksandrowicz stał na środku taniego numeru, łowiąc uchem kroki w korytarzu. – Ładunek specjalny. Wynagrodzenie także. Półtora tysiąca.
    – Ile? – zdumiał się rozmówca.
    Rybnikow wyjął plik banknotów.
    – Proszę. A drugie tyle w Chabarowsku. Jeśli zrobi pan wszystko jak trzeba.
    – Trzy tysiące?
    Brwi człowieka z Krasnojarska drgnęły lekko, ale się nie uniosły. Niełatwo otworzyć oczy, nawykłe patrzeć na świat przez szparkę.
    Człowiek, którego Wasyl Aleksandrowicz ochrzcił Tunelem, nie domyślał się ani przezwiska, ani tego, czym w istocie zajmują się ludzie tak hojnie opłacający jego usługi. Był pewien, że pomaga nielegalnym poszukiwaczom złota. Wedle ustawy o prywatnym kopalnictwie złota spółki wydobywcze obowiązane były przekazywać cały profit państwu, otrzymując w zamian tak zwane asygnaty po kursie niższym od rynkowego, w dodatku jeszcze z wszelkimi możliwymi potrąceniami. Z dawna wiadomo, że tam gdzie prawo jest niesprawiedliwe czy bezsensowne, ludzie znajdują sposób, by je obejść.
    Tunel pracował w nader przydatnej Organizacji służbie. Konwojował po magistrali trans syberyjskiej wagony pocztowe. Wożąc z części europejskiej cesarstwa na Daleki Wschód i z powrotem zeszyty z kolumnami cyfr, był pewien, że to korespondencja finansowa między eksploratorami a sprzedawcami nielegalnego złota.
    Lecz Rybnikow wyłowił pocztowca ze swojego sprytnego notesu w innym celu.
    – A tak. Trzy tysiące – rzekł twardo. – Za byle co takich sum się nie płaci, wiadomo.
    – Co przewieźć? – zapytał Tunel, oblizując wyschnięte z emocji wargi.
    – Materiał wybuchowy – odparł Rybnikow. – Trzy pudy.
    Pocztowiec zamrugał, rozważając sprawę. Potem skinął głową.
    – Kopalniany? Do kruszenia calizny?
    – Tak. Owinie pan skrzynki płótnem jak paczki. Tunel numer dwanaście na obwodnicy bajkalskiej pan zna?
    – „Połówkowy”? Kto go nie zna!
    – Zrzuci pan skrzynki dokładnie pośrodku. Pod znakiem 197. Potem nasi je zbiorą.
    – A nie rąbnie?
    Rybnikow zaśmiał się.
    – Od razu widać, że nic pan nie wie o wybuchowych sprawach. Zdarzyło się panu słyszeć o detonatorach? A pan od razu: „rąbnie”.
    Zadowolony z odpowiedzi Tunel popluł w palce, gotów przeliczać pieniądze, Wasyl Aleksandrowicz zaś uśmiechnął się w myśli: „Nie rąbnie, ale tak przykrochmali, że Pałac Zimowy podskoczy. Niech potem spróbują rozgrzebać kamienny gruz, wydłubać spod niego poskręcane wagony z parowozem na dokładkę”.
    Obwodnica bajkalska, pociągnięta ogromnym kosztem i otwarta całkiem niedawno przed wyznaczonym terminem, stanowiła ostatnie ogniwo linii transsyberyjskiej. Wcześniej eszelony tworzyły gigantyczny zator u bajkalskiej przeprawy promowej, teraz zaś tętno arterii wzrosło w trójnasób. Wyłączenie z użytku Połówkowego Tunelu, najdłuższego na linii, znów skaże armię mandżurską na głodowe racje. A była to ledwie połowa Rybnikowskiego „projektu”.

* * *

    Drugą połowę winien był zapewnić lokator Kazania, z którym Wasyl Aleksandrowicz rozmawiał całkiem inaczej: nie oschle i lakonicznie, lecz z powściąganym współczuciem.
    Był to człowiek całkiem jeszcze młody, o cerze ziemistej, z wystającą grdyką. Sprawiał dziwne wrażenie. Subtelne rysy twarzy, nerwowa gestykulacja i okulary nie pasowały zupełnie do wytartego tużurka, perkalowej koszuli i topornych buciorów.
    Samarczyk pluł krwią i kochał się bez wzajemności. Dlatego też znienawidził cały świat, zwłaszcza najbliższy: otoczenie, rodzinne miasto i kraj. Z nim można było mówić otwarcie – Most wiedział, dla kogo pracuje, i wypełniał zadania ze słodką satysfakcją mściciela.
    Pół roku wcześniej, na zlecenie Organizacji, rzucił uniwersytet i podjął pracę na kolei jako pomocnik maszynisty. Żar paleniska trawił resztki jego płuc, lecz Most nie czepiał się życia, chciał tylko jak najszybciej umrzeć.
    – Mówił pan naszemu człowiekowi, że chce zginąć z hukiem. Dam panu taką szansę – dźwięcznym głosem oznajmił Rybnikow. – Huk będzie na całą Rosję, a nawet cały świat.
    – Proszę mówić – ponaglił suchotnik.
    – Most Aleksandrowski w Syzraniu – Rybnikow zrobił efektowną pauzę. – Najdłuższy w Europie. Siedemset sążni. Jeśli runie do Wołgi, zamrze ruch na magistrali. Rozumie pan, co to znaczy?
    Człowiek zwany Mostem uśmiechnął się lekko.
    – Tak. Tak. Krach, klęska, hańba. Kapitulacja. Wy, Japończycy, wiecie, gdzie uderzyć. Jesteście godni zwycięstwa! – Oczy byłego studenta rozbłysły. Z każdym słowem mówił coraz szybciej. – To możliwe! Mogę tego dokonać! Ma pan silny materiał wybuchowy? Schowam go w tendrze pod węglem. Jeden brykiet wezmę do kabiny. Rzucę do paleniska. Detonacja! Fajerwerk!
    Rozchichotał się.
    – Na siódmym przęśle – płynnie włączył się Rybnikow. – To bardzo ważne. Inaczej może nie wyjść. Na siódmym, proszę się nie pomylić.
    – Już ja się nie pomylę! Pojutrze mam zastępstwo. Towarniak z Czelabińska. Maszynista – dobrze mu tak, draniowi, wciąż szydzi z mego kaszlu, przezywa mnie glistą. Szkoda dzieciaka, palacza. No, ale go wysadzę. Na ostatniej stacji zamaluję w rękę łopatą. Powiem: „Trudno, sam będę szuflować węgiel”. A umowa? – zaniepokoił się nagle Most. – Nie zapomniał pan o umowie?
    – Jakżebym mógł. – Rybnikow położył rękę na sercu. – Pamiętamy. Dziesięć tysięcy. Wręczymy na sto procent. Zgodnie z pańską instrukcją.
    – Nie wręczyć, nie wręczyć, ale podrzucić! – nerwowo krzyknął chory. – I notatkę: „Na pamiątkę o nieziszczonym”. Sam napiszę, pan wszystko pokręci.
    I w jednej chwili, bryzgając atramentem, napisał.
    – Ona zrozumie… A jak nie zrozumie, jeszcze lepiej – mamrotał, pociągając nosem. – Proszę wziąć.
    – Ale niech pan pamięta: pieniądze i notatkę droga panu osoba dostanie tylko w jednym przypadku – jeśli most runie. Niech się pan nie pomyli. Na siódmym przęśle.
    – Bez obaw – Samarczyk posępnie starł z rzęs łzę. – Czego jak czego, ale ścisłości gruźlica mnie nauczyła. Biorę pigułki co do godziny. Najważniejsze, żeby mnie pan nie oszukał. Proszę dać słowo honoru samuraja.
    Wasyl Aleksandrowicz wyciągnął się jak struna, zmarszczył czoło i zmrużył oczy. Potem uczynił jakiś niepojęty, wymyślony na tę okazję gest i z namaszczeniem potwierdził:
    – Słowo honoru samuraja.

* * *

    Najważniejsza z rozmów tête-à-tête umówiona była na siódmą wieczór w dorożkarskiej traktierni opodal rogatek kałuskich, czyli w punkcie numer trzy.
    Miejsce obrane zostało rozważnie. Ciemno, brudnawo, hałaśliwie, lecz bez awantur. Pijano tu nie napoje wyskokowe, tylko herbatę – do syta, całymi samowarami. Publiczność była solidna, mało ciekawska. Napatrzy się człek cały dzionek ulicznego rwetesu i pasażerów, posiedziałby teraz w spokoju przy statecznej rozmowie.
    Wasyl Aleksandrowicz zjawił się z dziesięciominutowym opóźnieniem i skierował się z miejsca do stołu w rogu, za którym siedział krzepki brodacz o nieruchomej twarzy i bystrym, nieustannie myszkującym spojrzeniu. Całą poprzednią godzinę Rybnikow z pobliskiej bramy obserwował wejście do traktierni i dostrzegł Drozda jeszcze na ulicy. Upewniony o braku inwigilacji, wszedł.
    – Kuźmiczowi szacuneczek! – krzyknął z dala, podniósłszy rozczapierzoną dłoń.
    Drozd nie znał go z twarzy, a trzeba było odegrać spotkanie starych znajomych.
    Rewolucjonista, ani trochę nie zdziwiony, odparł tymże tonem:
    – A, Mustafa. Siadaj, tatarska mordo, łykniemy herbatki.
    Mocno uścisnął mu rękę, po czym jeszcze klepnął go w ramię.
    Usiedli. Przy sąsiednim stole spore towarzystwo, popijające nobliwie herbatę z obwarzankami, obrzuciło przyjaciół obojętnym wzrokiem.
    – Nie śledzą pana? – cicho spytał o najważniejsze Wasyl Aleksandrowicz. – Jest pan pewien, że w pańskim otoczeniu nie ma agenta policji?
    – A czemu by mieli nie śledzić? – odpowiedział spokojnie Drozd. – Jasne, że śledzą. I prowokator by się znalazł. Na razie go, Judasza, nie tykamy. Lepiej wiedzieć, który to, bo wcisną innego, i weź go szukaj.
    – Śledzą? – sprężył się Rybnikow, rzucając wzrokiem w stronę szynkwasu. Było za nim wyjście na przechodnie podwórze.
    – No, śledzą, i co? – wzruszył ramionami eserowiec. – Kiedy można, niech sobie śledzą. A kiedy niewygodnie, można się urwać, jak zwykle. Więc bez nerwów, mężny samuraju. Dziś jestem czyściutki.
    Drugi raz dzisiejszego dnia Wasyl Aleksandrowicz nazwany został samurajem, lecz teraz z jawną ironią.
    – Jest pan przecież Japończykiem? – zapytał odbiorca Transportu, chrupiąc kawałek cukru i głośno siorbiąc herbatę ze spodka. – Czytałem, że niektórych samurajów prawie nie sposób odróżnić od Europejczyków.
    – Co za, u diabła, różnica: samuraj, nie samuraj – odparł Rybnikow, z nawyku wpadając w ton rozmówcy.
    – Jasne. Do rzeczy. Gdzie towar?
    – Przewiozłem do magazynu nad rzeką, jak pan prosił. Na co panu rzeka?
    – Potrzebna. Gdzie dokładnie?
    – Później pokażę.
    – Kto wie poza panem? Toż przeładunek, przewóz, ochrona, to całe przedsięwzięcie. Solidni ludzie? Język za zębami umieją trzymać?
    – Będą milczeć jak ryby – poważnie odpowiedział Rybnikow. – Ręczę głową. Kiedy będziecie gotowi zabrać?
    Drozd pogłaskał brodę.
    – Myślimy, żeby część towaru, niewielką, spławić Oką do Sormowa. Jutro pod wieczór przypłynie stamtąd barka. Wtedy się zabierze.
    – Do Sormowa? – zmrużył oczy Wasyl Aleksandrowicz. – To dobrze. Wybór prawidłowy. Jaki pan ma plan działań?
    – Zaczniemy od strajku na kolejach. Potem powszechny. A kiedy władzy puszczą nerwy, rzuci Kozaków albo ciut postrzela – od razu oddziały bojowe. Tym razem obejdzie się bez brukowca, oręża proletariatu.
    – Ale kiedy zaczniecie? – niecierpliwie zapytał Rybnikow. – Najlepiej nie później niż za miesiąc.
    Kamienną twarz rewolucjonisty wykrzywił uśmieszek.
    – Ledwo zipiecie, synowie mikado? Jęzor wyłazi?
    Po sali przetoczył się śmieszek i Wasyl Aleksandrowicz drgnął z zaskoczenia – czyżby ktoś usłyszał?
    Obrócił się błyskawicznie – i znów rozluźnił.
    To do traktierni wpadli dwaj siwobrodzi dorożkarze, zdrowo podchmieleni. Jeden, niezdolny ustać na nogach, upadł, drugi pomagał mu się podnieść, dogadując:
    – Nie szkodzi, Mitiucha, koń ma cztery nogi, a się potknie.
    – Z takim koniem do hycla! – krzyknięto od któregoś ze stołów.
    Rozległy się chichoty.
    Mitiucha wybuchnął przekleństwami na wesołków, lecz nadbiegli posługacze i raz – dwa wyszturchali pijaniców na dwór – co mają kalać przyzwoity zakład.
    – Ech, mateczka Ruś! – Drozd znowu się uśmiechnął, i znów krzywo. – No cóż, wkrótce tak nią wstrząśniemy, że z portek wyskoczy.
    – I z gołym tyłkiem podąży w świetlaną przyszłość?
    Rewolucjonista uważnie popatrzył w zimne oczy rozmówcy.
    Nie warto było zadzierać, od razu pojął Rybnikow. Przesadził.
    Parę chwil nie spuszczał wzroku, potem udał, że już nie może – zmiękł.
    – Łączy nas tylko jedno – rzekł pogardliwie eserowiec. – Brak burżuazyjnych sentymentów. Tylko że u nas, rewolucjonistów, już ich nie ma, pokonaliśmy je. A wy, młodzi drapieżcy, jeszcze ich nie macie. Nie dorośliście. Wy wykorzystujecie nas, my wykorzystujemy was, ale, panie samuraju, nie jest mi pan równy. Pan – to ledwie śrubka w maszynie, a ja jestem architektem Dnia Jutrzejszego. Jasne?
    Podobny jest do kota, uznał Wasyl Aleksandrowicz, pozwoli się nakarmić, ale ręki nie liźnie. W najlepszym razie zamruczy, a i to wątpliwe.
    Wypadało odpowiedzieć w tym samym tonie, bez pogłębiania konfrontacji.
    – Dobra, panie architekcie, dość liryki, omówmy szczegóły.

* * *

    Drozd wyszedł też po kociemu, bez pożegnań.
    Gdy wyjaśnili sobie wszystko, co trzeba, po prostu wstał i dał nura w drzwi za szynkwasem. Wasylowi Aleksandrowiczowi zostawił wyjście na ulicę.
    Pod traktiernią drzemali na kozłach dorożkarze, oczekując pasażerów. Dwaj z przodu – niedawni pijanice. Pierwszy całkiem oklapł, wetknął nos w kolana i jak nic pochrapywał. Drugi wciąż jakoś się trzymał. Ujrzawszy Rybnikowa, potrząsnął nawet lejcami.
    Ale brać dorożkę pod knajpą Wasyl Aleksandrowicz ani myślał; było to sprzeczne z zasadami konspiracji. Poszedł dalej i zatrzymał jadącą obok, przypadkową.
    Na rogu zaułka Kriwokolennego, w miejscu kiepsko oświetlonym i pustym, położył na siedzeniu rubla, miękko, nawet nie zakołysawszy pojazdem, zeskoczył na jezdnię – i do bramy.
    Jak to się mówi – strzeżonego Pan Bóg strzeże.

Zgłoska szósta, w której ważną rolę grają ogon i uszy

    Pociąg specjalny numer 369-bis spodziewany był ściśle o północy i można było nie wątpić, że przybędzie co do minuty – Fandorin śledził telegraficznie jego grafik stacja po stacji. Eszelon szedł „zieloną trasą”, poza wszelkim rozkładem. Ustępowały mu z drogi towarowe, pasażerskie, a nawet ekspresy. Gdy obok kursowego pociągu, zatrzymanego bez powodu gdzieś tam w Bołogoje czy Twerze, gnał parowóz z jednym jedynym wagonem sypialnym, bywali pasażerowie wymieniali uwagi: „Zwierzchnictwo zasuwa. Jak nic w Moskwie coś się święci”.
    Okna tajnego wagonu były nie tylko zamknięte, ale i szczelnie zasłonięte. Na całej drodze z nowej do starej stolicy 369-bis zatrzymał się tylko raz, nabrać wody, i to nie dłużej niż na kwadrans.
    Tajemniczego pociągu oczekiwano na malutkiej podmoskiewskiej stacyjce, otoczonej podwójnym kordonem kolejowej żandarmerii.
    Mżył drobny, uciążliwy deszcz. Porywisty wiatr kołysał latarnie i peron przebiegały niemiłe, złodziejskie cienie.
    Erast Pietrowicz przybył dziesięć minut przed wyznaczonym czasem, odebrał raport podpułkownika Daniłowa o podjętych środkach ostrożności, zaaprobował.
    Radca dworu Mylnikow, zawiadomiony o nadchodzącym wydarzeniu ledwie godzinę wcześniej (inżynier zajechał doń bez wszelkiego uprzedzenia), aż się skręcał: wielokrotnie obiegł peron, powracał do Fandorina i wciąż pytał: „Na kogo czekamy?”.
    – Zobaczy pan – krótko odpowiadał Erast Pietrowicz, raz po raz zerkając na swego złotego bregueta.
    Za minutę dwunasta z mroku doniósł się przeciągły gwizdek, po czym zajaśniały latarnie parowozu. Deszcz lunął silniej i kamerdyner otwarł nad inżynierem parasol, specjalnie stając tak, by krople ściekały na melonik Mylnikowa. Rozgorączkowany Eustracjusz Pawłowicz nawet tego nie dostrzegł, wzdrygnął się tylko, gdy chłodna strużka pociekła mu za kołnierz.
    – Naczelnik pańskiego zarządu, co? – spytał, wpatrując się w wagon sypialny. – Szef korpusu? – I zniżając głos do szeptu: – Czyżby sam minister?
    – Zabrać postronnych! – krzyknął Fandorin, dojrzawszy na drugim końcu peronu dróżnika.
    Tupiąc butami, żandarmi rzucili się wypełnić rozkaz.
    369-bis stanął. Gdy ucichł żelazny zgrzyt i szczęk hamulców, do uszu Mylnikowa, który nadął się i zdjął melonik, dotarł dziwny dźwięk, nader podobny do diabelskich zawodzeń, dręczących po nocach zbolałe nerwy Eustracjusza Pawłowicza. Mylnikow machnął głową, odganiając diabelstwo, lecz wycie spotężniało, a w ślad za nim jawnie doniosło się i szczekanie.
    Ze stopni dziarsko zeskoczył oficer w skórzanym tużurku, zasalutował Fandorinowi i wręczył mu pakiet, na którym czerniał zagadkowy napis: ZHPJWKAPORTZUPSP.
    – Co to? – zapytał niepewnym głosem Mylnikow, któremu zdało się, że to sen: i nocna wizyta inżyniera, i wyjazd w deszczu, i psie szczekanie, i niewymawialne słowo z koperty.
    Erast Pietrowicz rozwinął skrót:
    „Zawiązane pod Honorową Prezesurą Jego Wysokości Księcia Aleksandra Pietrowicza Oldenburskiego Rosyjskie Towarzystwo Zachęty do Używania Psów w Służbie Policyjnej”. Świetnie, p-poruczniku. Możecie wyprowadzać. Furgony czekają.
    Z wagonu jeden za drugim zaczęli wychodzić policjanci: każdy prowadził na smyczy psa. Były tam i owczarki, i sznaucery olbrzymy i spaniele, i nawet kundle.
    – Co to? – nieprzytomnie powtórzył Eustracjusz Pawłowicz. – Po co?
    – To operacja „Piąty z-zmysł”.
    – Piąty? Jaki piąty?
    – Powonienie.

* * *

    Przygotowanie operacji „Piąty zmysł” przebiegło błyskawicznie i zajęło nie więcej niż dwie doby.
    W depeszy z osiemnastego maja, która tak zdumiała doświadczonego policyjnego telegrafistę, Fandorin pisał do swego zwierzchnika: PROSZĘ BEZZWŁOCZNIE ZEBRAĆ KSIĄŻĘCE PSY SZCZEGÓŁY POTEM.
    Erast Pietrowicz był gorącym zwolennikiem, a po części nawet inspiratorem poczynań księcia Oldenburskiego, który powziął myśl stworzenia w Rosji prawdziwej, traktowanej rzetelnie hodowli psów policyjnych na wzór europejski. Rzecz była nowa, mało zbadana, lecz zorganizowana od razu na szeroką skalę. Do nakierowania psa na określony zapach wystarczy kilka godzin. Z laboratorium Zarządu Artylerii pobrano niezbędną ilość szimozy i zaczęła się praca. Pięćdziesięciu czterech policyjnych instruktorów podtykało swoim kosmatym partnerom pod nosy żółty proszek, rozbrzmiewały zachęty i nagany, pyski zanosiły się szczekaniem, w zębach chrupał wesoło cukier.
    Zapach melinitu był ostry, nosy tropicieli rozpoznawały go łatwo nawet wśród worków z chemikaliami. Po ukończeniu krótkiego kursu pupile Jego Wysokości rozjechali się w delegacje służbowe: dwadzieścia osiem psów na granicę zachodnią, po dwa na każdy z czternastu punktów granicznych, reszta pociągiem specjalnym do Moskwy, pod rozkazy inżyniera Fandorina.
    Dniem i nocą, na dwie zmiany, ubrani po cywilnemu przewodnicy prowadzili psy po wagonach i magazynach wszystkich linii kolejowych dawnej stolicy. Mylnikow w plan Fandorina nie wierzył, lecz nie zamierzał się mieszać – przyglądał się z boku. Własnych pomysłów na schwytanie japońskich agentów radcy dworu nadal brakło.
    Piątego dnia w gabinecie, gdzie Erast Pietrowicz studiował najbardziej narażone punkty magistrali transsyberyskiej, zaznaczone na mapie czerwonymi krzyżykami, rozdzwonił się wreszcie długo oczekiwany dzwonek.
    – Jest! – krzyczał w tubce podniecony głos, zagłuszany szczekaniem. – Panie inżynierze, naprawdę jest! Tu przewodnik treser Czurikow ze stacji Moskwa Towarowa na linii brzeskiej. Niczego nie dotykałem, wedle rozkazu!
    Erast Pietrowicz natychmiast zadzwonił do Mylnikowa. Na stację dotarli z przeciwnych końców miasta, lecz prawie równocześnie. Treser Czurikow przedstawił zwierzchnictwu bohaterkę dnia, sukę belgijskiego owczarka odmiany groenendael:
    – Rezeda.
    Rezeda powąchała trzewik Fandorina i zamachała ogonem. Na Eustracjusza Pawłowicza wyszczerzyła kły.
    – Proszę się nie obrażać, jest szczenna. Węch ma za to ostrzejszy.
    – No, coście tam znaleźli, pokażcie! – zażądał niecierpliwie radca dworu.
    – Proszę spojrzeć samemu.
    Szurikow pociągnął za smycz. Suka niechętnie podążyła do magazynu, oglądając się na inżyniera. U wejścia zaparła się łapami, potem położyła się na podłodze, całą postawą demonstrując, że ani myśli się śpieszyć. Łypnęła na ludzi, czy będą pomstować.
    – Ma kaprysy – westchnął treser. Siadł w kucki, pogłaskał spęczniały brzuch suki, szepnął jej coś do ucha.
    Rezeda łaskawie wstała, kierując się do stosów skrzyń i worków.
    – Proszę, proszę patrzeć! – wskazał ręką Czurikow.
    – Na co?
    – Na uszy i ogon!
    Ogon i uszy Rezedy były opuszczone. Wolno przeszła wzdłuż jednego rzędu, wzdłuż drugiego. Pośrodku trzeciego uszy nagle stanęły dęba, ogon uniósł się w górę, po czym opadł i nie podniósł się już, znikając między nogami. Tropicielka przysiadła i obszczekała cztery schludne, średniego rozmiaru jutowe worki.
    Ładunek przybył z Francji i przeznaczony był dla spółki piekarskiej Werner i Pfleiderer. Przyjechał porannym pociągiem z Nowogrodu. Zawartość – żółty proszek, pozostawiający na palcach charakterystyczny tłusty połysk. Nie było wątpliwości: melinit.
    – Zdążył przekroczyć g-granicę, nim dostaliśmy psy – ustalił na podstawie konosamentów Fandorin. – No cóż, Mylnikow. Do dzieła.

* * *

    Pracować postanowili sami, nie dowierzając filerom. Erast Pietrowicz przebrał się za kolejarza, Mylnikow za tragarza. Zainstalowali się w sąsiednim składzie, skąd mieli świetny widok na magazyn z otoczeniem.
    Odbiorca ładunku zjawił się o godzinie jedenastej pięćdziesiąt pięć.
    Niewysoki mężczyzna o wyglądzie oficjalisty przedstawił kwit, podpisał się w spisie zleceń, sam przeniósł worki do krytego furgonu.
    Obserwatorzy przyrośli dosłownie do lornetek.
    – Chyba Japończyk – zamruczał Erast Pietrowicz.
    – Coś pan! – obracając kremalierą, wyraził wątpliwość Mylnikow. – Ruski jak się patrzy z tatarską domieszką.
    – Japończyk – z przekonaniem powtórzył inżynier. – Może z kroplą krwi europejskiej, ale wykrój oczu, kształt nosa… Gdzieś go już widziałem. Ale gdzie i kiedy? Przypomina mi pewnie któregoś ze znajomych Japończyków… Japońskie twarze nie odznaczają się różnorodnością, antropologia wyróżnia zaledwie dwanaście głównych typów. To z powodu wyspiarskiej izolacji. Nie było dopływu świeżej k-krwi…
    – Odjeżdża! – przerwał antropologiczny wykład Eustracjusz Pawłowicz. – Szybciej!
    Ale śpieszyć się nie było po co. Inwigilację w ruchu zapewniał cały park najróżniejszych dorożek i bryczek, każda z filerem, więc obiekt nie miał prawa się wymknąć.
    Inżynier i radca dworu zajęli miejsca na sprężynowym siedzeniu powozu zamykającego całą tę kawalkadę, nader realistycznie udającą ożywiony ruch uliczny, i z wolna ruszyli w drogę.
    Domy i latarnie ozdabiały girlandy i flagi. Urodziny cesarzowej Aleksandry Fiodorowny święciła Moskwa dużo huczniej niż w minionych latach. Był po temu szczególny powód: niedawno cesarzowa obdarzyła wreszcie Rosję następcą tronu – po czterech dziewczynkach, czyli „ślepych strzałach”, jak się lekceważąco wyraził Mylnikow.
    – A maluch, jak mówią, cherlawy, zauroczony – westchnął Eustracjusz Pawłowicz. – Karze Pan Romanowów.
    Tym razem inżynier nawet odpowiedzieć nie raczył. Skrzywił się tylko na głupią prowokację.
    Tymczasem obiekt okazał się amatorem sztuczek. Na Towarowej załadował do swego krytego powoziku cztery worki, a do przechowalni linii riazańsko-uralskiej wyniósł trzy skrzynki i osiem niewielkich pakietów w czarnym błyszczącym papierze. Furgon odprawił. Agenci, oczywista, zatrzymali wozaka na pierwszym zakręcie, lecz znaleźli tylko cztery puste jutowe worki. Melinit zniknął z nich, przepakowany z jakichś względów.
    Pracownik przechowalni zeznał, że skrzynki i pakiety powierzone zostały jako dwa różne bagaże, na oddzielne kwity.
    Lecz wszystkie te informacje zyskał Fandorin później. A że od dworca domniemany Japończyk ruszył dalej pieszo, inżynier i radca dworu znów wzięli obserwację w swoje ręce.
    Podążali w stosownej odległości za obiektem, filerów zostawiając w odwodzie. Obecnie główną sprawą było nie spłoszyć przynęty, na którą złapać się mogła kolejna rybka.
    Oficjalista zaszedł do dwóch przydworcowych hoteli: Kazania i Kolejowego. Z ostrożności obserwatorzy nie pchali się do środka, a zresztą nie zdążyliby – obiekt spędził w każdym nie więcej nad minutę.
    Erast Pietrowicz był chmurny. Potwierdzały się jego najgorsze przeczucia. Linia riazańsko-uralska stanowiła część wielkiej transkontynentalnej magistrali, na której czerwony ołówek inżyniera naliczył nie mniej niż setkę słabych punktów. Dla którego z nich przeznaczony był bagaż z przechowalni?
    Z placu przed dworcem obiekt udał się do centrum i dość długo krążył po mieście. Kilka razy nieoczekiwanie zwalniał dorożki, porzucając je nagle na środku ulicy, lecz wzorowo prowadzonej inwigilacji nie umknął.
    O ósmej wieczór wszedł do dorożkarskiej traktierni w pobliżu placu Kałuskiego. Sądząc z faktu, że wcześniej bitą godzinę krył się w niedalekiej bramie, musiał umówić się tam na spotkanie, a taką okazję trudno było pominąć.
    Ledwie obiekt wszedł do traktierni (było to dziewięć po ósmej), Mylnikow gwizdkiem wezwał karetę ekwipunkową Lotnego Oddziału, kapitalne udogodnienie nowoczesnego pościgu. Zawierała zestaw rekwizytów i przebrań na wszelkie możliwe okazje.
    Inżynier i radca dworu w strojach fiakrów chwiejnym krokiem weszli do traktierni. Obrzuciwszy wzrokiem mroczne wnętrze, Eustracjusz Pawłowicz udał, że nie może ustać na nogach i zaraz padnie jak długi. Schylonemu nad nim Fandorinowi szepnął:
    – Jest z nim Łagin. Pseudo Drozd. Eserowiec. Wysoce niebezpieczny. Masz tobie…
    Stwierdzono najważniejsze, więc nie zamierzali sterczeć w traktierni i wytrzeszczać na próżno oczu; dali się kuksańcami wyrzucić na ulicę.
    Wysyłając do wejścia kuchennego czwórkę agentów, omówili naprędce groźne odkrycie.
    – Zagraniczna agentura donosi, że główny rezydent japoński, pułkownik Akashi, spotyka się z emigrantami politycznymi i nabywa wielkie partie broni – szeptał Mylnikow, schylając się z kozła służbowej bryczki. – Tylko gdzie te Paryże czy Londyny, a gdzie mateczka Moskwa? Czyżbyśmy coś przegapili? Niech da tutejszym krzykaczom japońskie karabiny, będzie kołomyja…
    Erast Pietrowicz słuchał, ścisnąwszy zęby. Ta niebywała w praktyce wojen europejskich inicjatywa sprowokowania rewolucji na tyłach wroga była stokroć groźniejsza od wszelkich kolejowych dywersji. Niebezpieczeństwo zawisło tu nie tylko nad losem kampanii, lecz całego państwa rosyjskiego. Wojownicy krainy Yamato wiedzą, czym jest prawdziwa wojna: nie bywa w niej środków niedozwolonych, jest tylko zwycięstwo lub klęska. Jakżeż zmienili się Japończycy przez ćwierć wieku!
    – …ewscy Azjaci! – bryznął przekleństwem Eustracjusz Pawłowicz, jakby podsłuchiwał myśli Fandorina. – Nic świętego! I wojuj tu z takimi!
    Ale czyż nie to samo mówił Andriej Bołkoński przed bitwą pod Borodino? – sprzeciwił się inżynier, rzecz jasna nie w głos Mylnikowowi, lecz w duchu samemu sobie. Rycerskość i wojna według reguł to bzdura i głupota – wywodził najsympatyczniejszy z bohaterów rosyjskiej literatury. Rannych dobijać, nie wdawać się w rokowania. Żadnej wielkoduszności. Wojna to nie żarty.
    A jednak zwycięży ten, kto okaże się wielkoduszny, przemknęło nagle Erastowi Pietrowiczowi przez myśl, ale doprowadzić do końca tej paradoksalnej refleksji nie zdołał. Dyżurujący u wejścia agent dał sygnał i przyszło co tchu siadać na kozły.
    Oficjalista wyszedł sam. Popatrzył na sznur dorożek (wszystkie co do jednej z Ochrany), lecz wsiadać nie zamierzał. Kawałek dalej zatrzymał przejeżdżającego fiakra, ma się rozumieć, także fałszywego.
    Co prawda, wszystkie Mylnikowowskie wybiegi okazały się daremne. Jakimś niedostrzegalnym sposobem obiekt wyparował z bryczki. Udający dorożkarza filer nie dostrzegł, jak i gdzie się to stało. Jeszcze przed chwilą był pasażer, aż nagle zniknął. Tylko na siedzeniu, jak na urągowisko, pozostała zmięta rublówka.
    Było to przykre, lecz nie katastrofalne.
    Po pierwsze, pozostał eserowiec Łagin, zwany Drozdem, a tuż pod jego bokiem Ochrana miała swą wtyczkę. Po drugie, opodal przechowalni zastawiono zasadzkę, z którą Erast Pietrowicz wiązał szczególne nadzieje, gdyż rzecz przedsięwzięta została bez Mylnikowa, siłami żandarmerii kolejowej.
    Pracownik przechowalni odebrał od inżyniera nader szczegółowy instruktaż: gdy tylko pojawi się „oficjalista” czy okaziciel wiadomych kwitów, on ma nacisnąć specjalnie zainstalowany guzik. Z sąsiedniej izby, gdzie dyżurował patrol, dowódca nie zwlekając zadzwoni do Erasta Pietrowicza i w zależności od rozkazu albo dokona aresztowania, albo prowadzić będzie skrytą obserwację przez wizjer aż do przybycia filerów w cywilu. A już pracownik ma zadbać, żeby nie wydać bagażu zbyt szybko.
    – Tak się go capnie, makaka skośnookiego – podsumował Mylnikow, ścisnąwszy krzepką garścią powietrze.

Zgłoska siódma, w której wychodzi na jaw, że nie wszyscy Rosjanie wielbią Puszkina

    Kilka dni przed długo oczekiwanym dwudziestym piątym maja moskiewskie życie Wasyla Rybnikowa wzbogacił epizod mało ważny na tle późniejszych wydarzeń, lecz pominięcie go byłoby nieoględne.
    Zdarzyło się to w czasie, gdy zbiegłego sztabskapitana dręczyła bezczynność, która, jak wyżej wspomniano, skłoniła go wręcz do pewnych postępków nie w jego stylu.
    W jednej z wolnych chwil wyprawił się do biura adresowego, mieszczącego się w zaułku Gniezdnikowskim, i jął poszukiwać informacji o pewnej interesującej go osobie.
    Nabyć dwukopiejkowego blankietu kwerendy Rybnikow ani myślał, a miast tego, okazując znawstwo psychologii, wszczął intymną rozmowę z kancelistą. Wyjaśnił, że poszukuje dawnego kolegi nieboszczyka ojca. Przed laty stracił go z oczu i, w pełni świadom całej złożoności zadania, gotów jest opłacić mozolną pracę według taryfy specjalnej.
    – Bez kwitu? – zapytał urzędnik, uniósłszy się nieco nad kontuarem, by się upewnić, że w biurze nie ma innych klientów.
    – Ma się rozumieć. Na co mi on? – Żółtobrązowe oczy patrzyły prosząco, palce jakby mimochodem obracały całkiem pękaty portfelik. – Tylko najpewniej ten ktoś nie mieszka obecnie w Moskwie.
    – To nic takiego. Jeśli taryfa specjalna – nic nie szkodzi. O ile pański znajomy jest jeszcze na służbie państwowej, mam tu spisy wszystkich resortów. Ale jeśli przeszedł na emeryturę, to, rzecz jasna, będzie trudniej.
    – Urzęduje, urzęduje! – zapewnił kancelistę Rybnikow. – I to w niezłej randze. Może nawet generalskiej. Z ojczulkiem nieboszczykiem byli razem w służbie dyplomatycznej, ale potem, jak słyszałem, przeszedł czy to do departamentu policji, czy też korpusu żandarmów, i nie wrócił już na poprzednie stanowisko. – I delikatnie umieścił na kontuarze dwa papierowe rubelki.
    Zabrawszy pieniądze, urzędnik przytaknął wesoło:
    – A jakże, często bywa, że z dyplomatów robią się żandarmi, jak też na odwrót. Taka służba. Jak jego nazwisko, godność? Ile latek raczy sobie liczyć?
    – Erast Pietrowicz Fan-do-rin. Lat ma teraz bodaj czterdzieści osiem czy dziewięć, a mówiono mi, że mieszka w Sankt Petersburgu. Ale to nie jest pewne.
    Magik od adresów na długo zarył się w opasłe, poszarpane księgi. Co jakiś czas informował:
    – Do Ministerstwa Spraw Zagranicznych taki się nie zalicza… Do sztabu Korpusu Żandarmów nie. Do gubernialnej żandarmerii nie. Do kolejowej nie. Do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych… jest Ferendiukin, jest Fieduł Charitonowicz, naczelnik magazynu dowodów rzeczowych policji śledczej… Może ten?
    Rybnikow pokręcił głową.
    – A gdyby spojrzał pan w Moskwie? Coś mi świta, że pan Fandorin był z Moskwy i długo tu mieszkał.
    Dodał jeszcze rubla, lecz urzędnik z godnością pokręcił głową.
    – Informacje z miasta Moskwy dwie kopiejki. Nie trzeba, to należy do moich obowiązków. A i sprawa na jedną chwilę. – I w rzeczy samej wkrótce oznajmił: – Nie ma takiego, nie zamieszkuje i nie służy. Można oczywiście przejrzeć minione lata, ale to już w trybie wyjątkowym.
    – Po pół rubla za rok – odrzekł pojętny klient: mieć z takim sprawę – czysta przyjemność.
    Tu poszukiwania się przeciągnęły. Urzędnik brał tom za tomem spisy roczne, wracając z dwudziestego wieku w dziewiętnasty i grzęznąc coraz głębiej w złożach przeszłości.
    Wasyl Aleksandrowicz pogodził się już z porażką, gdy naraz kancelista krzyknął:
    – Jest! Proszę, w księdze za rok 1891. Czyli od pana, e-e-e, siedem rubli. I przeczytał: – „E. P. Fandorin, rad. st., urz. do spec. porucz. przy mosk. gen. gub., Mała Nikitska, ofic. kam. p. Ewert-Kołokolcowa”. No, jeśli pański znajomy już przed czternastu laty osiągnął takie stanowisko, teraz musi być już jak nic ekscelencją. Aż dziw, że nie figuruje w spisach ministerialnych.
    – Owszem – przyznał Rybnikow, z roztargnieniem odliczając wystające z portfela czerwone papierki.
    – Mówi pan, że w departamencie policji albo żandarmerii – uśmiechnął się chytrze urzędnik. – A u nich tam, wie pan przecież, jak bywa, niby jest człowiek, i nawet wysokiej rangi, a dla publiki jakby go nie było.
    Klient zamrugał i ożywił się.
    – Otóż to! Wspominał ojczulek, że Erast Pietrowicz i w ambasadzie służył w tajnym referacie.
    – No i widzi pan. A wie pan co? Mam tu w sąsiedztwie, przy Małym Gniezdnikowskim, kuma. Służy w policyjnym telegrafie. Ze dwadzieścia lat już tam siedzi. Zna wszystkie znaczne osoby.
    Tu nastąpiła pauza retoryczna, lecz nader krótka, bo Rybnikow rzucił szybko:
    – I dla pana, i dla pańskiego kuma po czerwońcu.
    – Ej ty, gdzie? – huknął urzędnik na wsuwającego się w drzwi chłopinę. – Nie widzisz, że wpół do drugiej? Obiad. Przyjdź za godzinę! A pan, łaskawco (to już do Wasyla Aleksandrowicza, szeptem) raczy spocząć. Ja migiem…
    Ostrożność jednakże była zbędna.
    Po kwadransie urzędnik wrócił, sam i bardzo kontent.
    – Znakomita persona. Jak to mówią, szeroko znana w wąskich kręgach – oznajmił wynurzającemu się z boku Rybnikowowi. – Pantielej Iljicz mnóstwo o pańskim Fandorinie naopowiadał! Wielka to była, jak się okazuje, postać – kiedyś, w Dołgorukowowskich czasach.
    Słuchając relacji o byłej chwale wicegubernatora, Wasyl Aleksandrowicz pojękiwał i klaskał w dłonie, lecz główna niespodzianka czekała go pod koniec.
    – Ma pan szczęście – rzekł urzędnik i z emfazą cyrkowego sztukmistrza rozłożył ręce. – Pański Fandorin jest w Moskwie. Przybył z Pitra. U Pantieleja Iljicza bywa dzień w dzień.
    – W Moskwie?! – krzyknął Rybnikow. – Co pan? Istotnie, co za szczęście. Nie wie pan, czy na długo?
    – Nie wiadomo. Sprawa z tych najważniejszych, wagi państwowej, a jaka mianowicie, Pantielej Ilicz nie powiedział, a i ja nie pytałem. Nie na mój ani pański to rozum rzeczy.
    – Ano tak. – Oczy Rybnikowa prześliznęły się po twarzy rozmówcy z pewnym szczególnym wyrazem i ledwie zauważalnie zmrużyły. – Nie mówił pan kumowi, że Erasta Pietrowicza poszukuje znajomy?
    – Nie, niby sam przez się byłem ciekaw.
    Nie łże, ocenił Wasyl Aleksandrowicz, postanowił zatrzymać sobie oba czerwonce. I jego wzrok znów stał się zwyczajny, otwarty. Tak oto kancelista nie poznał nawet, że jego marne życie wisiało dopiero co na cienkim, cieniutkim włosku.
    – I świetnie, że pan nie mówił. Zrobię mu niespodziankę przez pamięć o nieboszczyku tacie. Toż się Erast Pietrowicz ucieszy! – Rybnikow promieniał.
    Lecz gdy wyszedł, twarz mu zadrgała nerwowo.

* * *

    Było to tegoż dnia, kiedy Glikeria Romanowna zjawiła się na spotkanie z nowym pomysłem ratunku: poprosić o pomoc dobrego znajomego, naczelnika moskiewskiego zarządu żandarmerii, generała Szarma. Lidina zapewniała, że Konstanty Fiodorowicz to w pełnej harmonii z nazwiskiem przemiły staruszek, i niczego jej nie odmówi.
    – A cóż to da? – dystansował się Rybnikow. – Miła moja, przecież jestem przestępcą państwowym. Zgubiłem tajne dokumenty i zdezerterowałem. W czym może tu pomóc pani generał?
    Ale Glikeria Romanowna zakrzyknęła gorąco:
    – Co pan mówi! Konstanty Fiodorowicz sam wyłożył mi kiedyś, ile zależy od urzędnika, któremu powierzone jest prowadzenie sprawy. Może skierować ją w złą i w dobrą stronę. Ach, gdyby tak wybadać, kto się panem zajmuje…
    I tu, pod wpływem nagłego impulsu, Wasyl Aleksandrowicz wypalił:
    – A ja wiem. I pani go widziała. Pamięta pani, koło mostu? Taki wysoki pan o siwych skroniach?
    – Elegancki, w jasnym angielskim palcie? Pamiętam. Bardzo postawny mężczyzna.
    – Nazywa się Fandorin, Erast Pietrowicz. Po moją duszę przybył specjalnie z Petersburga. Na Boga, nie trzeba niczyjego wstawiennictwa. Tylko ściągnie pani na siebie podejrzenie, że ukrywa dezertera. Ale gdyby tak spróbować ostrożnie, między wierszami, dowiedzieć się, co to za człowiek, jaki ma styl życia, jaki charakter – to mogłoby mi pomóc. Tu ważny jest byle drobiazg. Tylko trzeba działać subtelnie.
    – Nie mężczyznom uczyć nas subtelności – wzgardliwie odpaliła Lidina, rozważając już, jak wziąć się do dzieła. – Da się zrobić, tylko co nagle, to po diable.
    Zamiast dziękować, Rybnikow spojrzał tak, że zrobiło jej się gorąco. Jego żółte oczy nie były już dla niej kocie, jak sądziła w pierwszych chwilach znajomości. Określała je w duchu jako mlecznokawowe i uznała za wielce wyraziste.
    Glikeria Romanowna zmarszczyła nosek.
    – Puszkin! Nie cierpię go!
    – Jakże? To nie wszyscy Rosjanie uwielbiają Puszkina?
    Rybnikow połapał się, że w zdumieniu wyraził się niezbyt zgrabnie, ale Lidina przeszła nad dziwnym zdaniem do porządku.
    – Jak on mógł napisać: „Twą zgubę, twoich dzieci zgon z uciechą bezlitosną widzę”? Co to za poeta, którego cieszy śmierć dzieci! Ładna mi „szczęśliwa gwiazda nad ojczyzną”!
    Po czym rozmowa porzuciła temat serio na rzecz poezji rosyjskiej, którą Rybnikow znał wcale dobrze. Zwierzył się, że skłonił go do niej w dzieciństwie ojciec, gorący wielbiciel Puszkinowskiej liry.
    A potem nastąpił dwudziesty piąty maja i nieistotna rozmowa wyleciała Wasylowi Aleksandrowiczowi z głowy – nadeszły ważniejsze sprawy.

* * *

    „Marionetkom” polecono zabrać bagaż z przechowalni tuż przed wyjazdem, o świcie. Pocztowiec obszyje trzy skrzynki w płótno, opieczętuje lakiem i ukryje pośród przesyłek – to najlepsze miejsce. Most miał jeszcze łatwiej, bo Wasyl Aleksandrowicz zrobił za niego połowę roboty: jadąc w furgonie przesypał melinit do ośmiu tekturowych pudełek i każde owinął czarnym jak antracyt papierem.
    Jechać mieli obaj tym samym ekspresem wschodnim, tylko Most trzecią klasą za ulgowym biletem służbowym, a Tunel w wagonie pocztowym. Potem ich drogi się rozejdą. Pierwszy przesiądzie się w Syzraniu na pociąg towarowy, już nie w roli pasażera, lecz na parowóz, i na środku Wołgi ciśnie pudełka w palenisko. Drugi natomiast podąży dalej, do samego Bajkału.
    Dla porządku Rybnikow postanowił osobiście dopilnować, czy agenci zabiorą bagaż – nie pokazując się im, oczywista, na oczy.
    Gdy noc zbladła, wyszedł z pensjonatu ubrany à la „szary człowiek”. Zmięty kaszkiecik, pod marynarczyną rubaszka.
    Spojrzał krótko na różowiejący skraj nieba i, wchodząc w rolę, kundlim truchtem podrałował przez zaułek Czystoprudny.

Simo-no-ku

Zgłoska pierwsza, w której z niebios sypią się żelazne gwiazdy

    Skoro mniemany Japończyk zdołał się wymknąć, a Drozda pilnowała moskiewska Ochrana, wszystkie swoje wysiłki skupili petersburżanie na przechowalni. Bagaż złożono na dobę, co nasuwało wniosek, że wkrótce, zapewne przed południem, ktoś się po niego zjawi.
    Fandorin i Mylnikow urządzili kocioł jeszcze pod wieczór. Jak już wspomniano, tuż obok przechowalni bagażu dyżurowali kolejowi żandarmi. Po placu dworcowym łazili na zmianę Mylnikowowscy filerzy, więc kierujący operacją ulokowali się z komfortem w biurze usług pogrzebowych Lapunowa, mieszczącym się naprzeciw stacji. Widok stamtąd był znakomity, a bardzo à propos okazała się witryna z amerykańskiego szkła, żałobnie przydymionego i przepuszczającego światło tylko w jedną stronę.
    Lampy na wszelki wypadek nie zapalali, a i nie było szczególnej potrzeby: opodal paliła się uliczna latarnia. Wolno pełzły nocne godziny.
    Od czasu do czasu dzwonił telefon: podkomendni raportowali, że sieć rozpięta, wszyscy na miejscach i zachowują czujność.
    Sprawy służbowe Erast Pietrowicz i Eustracjusz Pawłowicz już wyczerpali, a rozmowa na oderwane tematy się nie kleiła. Partnerów dzieliła zbyt wielka różnica zainteresowań.
    Inżynier znosił to lepiej, milczenie mu nie ciążyło, ale radca dworu aż się skręcał.
    – Hrabiego Loris-Mielikowa raczył pan znać? – zapytał.
    – Owszem – odpowiedział Fandorin. – Zdarzyło się.
    – Jak mówią, wielkiego rozumu był człowiek, pewno dlatego, że Ormiaszka.
    Milczenie.
    – Do czego zmierzam. Opowiadano mi, że jaśnie oświecony przed swoją dymisją długo rozmawiał z Aleksandrem Trzecim w cztery oczy, robił różne proroctwa i napierał na konstytucję, ulżenie mniejszościom i w polityce zagranicznej. Nieboszczyk cesarz, jak wiadomo, rozumem nie grzeszył. Potem opowiadał ze śmiechem: „Loris mnie usiłował straszyć – wyobrażacie sobie? – Japonią. Żebym ja się jej bał”. To w tysiąc osiemset osiemdziesiątym pierwszym roku, kiedy nikt się z Japonią nie liczył. Słyszał pan tę anegdotę?
    – A ja-akże.
    – Oto jacy za cara oswobodziciela ministrowie byli. Ananasowi Trzeciemu na dworze zawadzali. A już co do jego synka, Nikołaszy, aż szkoda gadać. Zaiste powiedziano: „Zechce ukarać, rozum odbierze”. No, mów pan coś! Ja szczerze, z duszy. Serce za Rosję się kraje.
    – J-jasne – sucho zauważył Fandorin.
    Zbliżeniu nie posłużył nawet wspólny posiłek, tym bardziej że każdy jadł swoje. Mielnikowowi filer dostarczył karafeczkę jarzębiaku, słoninę z papryką i korniszony. Inżyniera japoński sługa ugościł ryżowymi chlebkami z siekanym surowym śledziem i marynowaną rzodkwią. Z obydwu stron nastąpiły szczere zaproszenia do poczęstunku, równie szczerze odrzucone. Po zakończeniu posiłku Erast Pietrowicz zapalił holenderskie cygaro, Eustracjusz Pawłowicz jął ssać eukaliptusowe landrynki na nerwy.
    Wreszcie zgodnie z porządkiem natury nadszedł ranek.
    Na placu zgasły latarnie, nad wilgotną jezdnią zakłębił się opar, przeszywany skośnymi promieniami słońca. Pod oknem biura zakładu pogrzebowego, na chodniku, zaczęty skakać wróble.
    – To on! – półgłosem powiedział Fandorin, ostatnie pół godziny ani na chwilę nie odrywający się od lornetki.
    – Kto?
    – Nasz. Dz-dzwonię do żandarmów.
    Mylnikow powiódł wzrokiem za kierunkiem inżynierskich szkieł, przypadł do swoich.
    Przez szeroki, prawie bezludny plac drobił człowieczek w naciągniętym na uszy kaszkiecie.
    – Jak nic on! – drapieżnie wyszeptał radca dworu i wykonał nieprzewidziany planem fortel: wysunął się przez lufcik i dmuchnął ogłuszająco w gwizdek.
    Erast Pietrowicz zastygł z tubką telefoniczną w ręce.
    – Czyś pan sfiksował?
    Tryumfalnie wyszczerzywszy zęby, Eustracjusz Pawłowicz rzucił przez ramię:
    – A coś pan myślał, że Mylnikow kolejarzom całą sławę odda? Tu mi wyrośnie!… Mój Japoniec, mój!
    Z czterech rogów placu ku kusemu człowieczkowi zbiegała się czwórka filerów. Gwizdali pełną piersią, drąc się groźnie:
    – Stój!
    Szpieg usłuchał, przystanął. Rozejrzał się na wszystkie strony. Upewnił się, że uciekać nie ma gdzie, lecz jednak pobiegł w ślad za pustym porannym tramwajem, z wizgiem toczącym się w stronę Zacepy.
    Biegnący z naprzeciwka filer uznał, że odgadł zamiar wroga – rzucił się ku wagonowi i ciężko wskoczył na przednią platformę.
    W tejże chwili dopadł tramwaju i Japończyk, nie wlazł jednak do wnętrza: podskoczył w biegu, złapał za szczebel bocznej drabinki i raz – dwa znalazł się na dachu.
    Agent, który wpadł do wagonu, zaczął się miotać pośród ławek, zachodząc w głowę, gdzie zniknął zbieg. Pozostała trójka krzyczała, machała rękami, lecz nie pojmował ich gestykulacji, odstęp zaś między pogonią a tramwajem stopniowo rósł.
    Spod dworca na osobliwy spektakl gapili się widzowie: odjeżdżający, odprowadzający, dorożkarze.
    Wtem Eustracjusz Pawłowicz niemal do pasa wychylił się z lufcika i głosem trąby jerychońskiej ryknął:
    – Zatrzymaj tramwaj, idioto!
    Czy filer dosłyszał ryk naczelnika, czy też sam ruszył rozumem – dość, że skoczył ku motorniczemu i zaraz zapiszczały hamulce, tramwaj zwolnił, a zostający w tyle filerzy jęli szybko zmniejszać dystans.
    – Akurat uciekniesz! – z satysfakcją skonstatował Mylnikow. – Na moich orłów nie ma sposobu. Każdy z nich wart tuzina pańskich kolejowych jełopów.
    Tramwaj nie zatrzymał się jeszcze, wciąż zgrzytał po szynach, a już drobna postać w marynareczce przebiegła po dachu, odbiła się nogą, zrobiła niebywałe salto i wylądowała precyzyjnie na kiosku z gazetami, stojącym na rogu placu.
    – Akrobata! – jęknął Eustracjusz Pawłowicz.
    Fandorin zaś wymamrotał jakieś krótkie, najwyraźniej nierosyjskie słowo i przylgnął do okularów lornetki.
    Zadyszani filerzy okrążyli drewnianą budkę. Zadarłszy głowy, machali rękami, coś krzyczeli. Do zakładu pogrzebowego donosiło się tylko: „…mać,…mać,…mać!”.
    Mylnikow chichotał z emocji.
    – Jak kot na płocie! Wpadł!
    Nagle inżynier wykrzyknął:
    – Shuriken!
    Rzuciwszy lornetkę, wyskoczył na ulicę i zawołał na cały głos:
    – Uwaga! Ale za późno.
    Cyrkowiec na dachu, obracając się wokół własnej osi, wykonał cztery błyskawiczne ruchy na wszystkie cztery strony, błogosławiąc jakby filerów. Jeden po drugim, niby zrąbane, Mylnikowowskie orły zwaliły się na jezdnię.
    W następnej sekundzie szpieg miękko jak kot zeskoczył w dół i pomknął ulicą ku rozwartej nieopodal bramie.
    Inżynier rzucił się w pogoń. Radca dworu, otrząsnąwszy się z szoku, pędził za nim.
    – Co to było? Co to? – krzyczał.
    – Pryśnie! – wystękał Erast Pietrowicz.
    – Ja mu prysnę!
    Mylnikow wyrwał spod pachy rewolwer i jak prawdziwy mistrz otwarł ogień w biegu. Eustracjusz Pawłowicz miał podstawy chlubić się celnością. Ruchomy cel trafiał zwykle z pięćdziesięciu kroków pierwszą kulą, lecz tu wywalił cały bębenek, a trafić nie zdołał. Piekielny Japończyk biegał dziwnie: to ukośnymi susami, to zygzakami – i trafże takiego.
    – Zaraza! – Mylnikow szczęknął kurkiem w wystrzeloną łuskę. – No, co jest, wal pan!
    – B-bezcelowe.
    Na palbę z budynku dworca wypadli tkwiący tam w zasadzce żandarmi. Wśród publiczności wszczęła się panika – krzyczano, przepychano się, wymachiwano parasolami. Z paru stron rozległy się gwizdki stójkowych. Tymczasem zbieg znikł już w bramie.
    – Zaułkiem, zaułkiem! – Fandorin wskazał żandarmom drogę. – Od lewej.
    Niebieskie mundury pognały obiec dom, Mylnikow, klnąc straszliwie, wspinał się po schodach pożarowych na dach, a Erast Pietrowicz przystanął i sceptycznie pokręcił głową.
    W dalszych poszukiwaniach nie brał udziału. Popatrzył, jak mrowią się żandarmi i policjanci, posłuchał dochodzących z góry wrzasków Eustracjusza Pawłowicza i skierował się z powrotem na plac.
    Pod kioskiem z gazetami tłoczyli się gapie, migała biała czapka cyrkułowego.
    Podchodząc, inżynier usłyszał wibrujący starczy głos, wieszczący słuchaczom:
    – Mówi proroctwo: sypną się z niebios gwiazdy żelazne i porażą grzeszników…
    Erast Pietrowicz rzucił posępnie cyrkułowemu:
    – Zabrać publiczność.
    I chociaż był po cywilnemu, policjant pojął z jego tonu, że ten człowiek ma prawo rozkazywać, i zadął natychmiast w gwizdek.
    Przy akompaniamencie srogich: „Rozejść się! Gdzie leziesz?”, Fandorin obszedł pobojowisko.
    Wszyscy czterej agenci byli martwi. Leżeli w jednakowej pozie, na wznak. Każdemu z czoła, głęboko wbita w kość, sterczała żelazna gwiazdka o ostrych, błyszczących szpicach.
    – Boże Święty! – przeżegnał się Eustracjusz Pawłowicz, który właśnie się zjawił.
    Chlipnął, i przysiadł w kucki, chcąc wyciągnąć blaszkę z martwej głowy.
    – Nie dotykać! Krawędzie są nasączone trucizną.
    Mylnikow cofnął rękę.
    – Co to za diabelstwo?
    – To shuriken albo siarinken. Broń miotana „skradaczy”. Jest w Japonii taka sekta dziedzicznych szpiegów.
    – Dziedzicznych? – zamrugał gwałtownie radca dworu. – To coś jak z naszym Rykałowem z pionu dochodzeniowego? Już jego pradziad służył w Tajnej Kancelarii za Katarzyny Wielkiej.
    – Tak jakby. Dlatego wlazł na ten kiosk.
    Tę ostatnią replikę Erast Pietrowicz skierował do siebie, lecz Mylnikow podchwycił:
    – Czemu?
    – Żeby rzucać do nieruchomych celów. A pan: „K-kot na płocie”. No i wyłamali panu, Mylnikow, sztachety.
    – Co tam sztachety. – Po policzkach Eustracjusza Pawłowicza toczyły się łzy. – Wyłamali, odpowiem, nie pierwszy raz. Ludzi szkoda. Takie zuchy! Jeden w drugiego. Ziablikow, Razpasznoj, Kasatkin, Möbius…
    Od strony obu ulic Tatarskich wypadła wściekle rozpędzona dorożka, wyskoczył z niej blady człowiek bez kapelusza i już z dala zawołał:
    – Eustratpałyczu! Nieszczęście! Uciekł Drozd! Zniknął!
    – A nasza wtyczka co?
    – Znaleźliśmy z nożem w boku!
    Radca dworu bluznął tak wściekłymi przekleństwami, że z tłumu dobiegło pełne szacunku: „Zna się na rzeczy”. Inżynier zaś bystrym krokiem ruszył w stronę dworca.
    – A pan dokąd? – krzyknął Mylnikow.
    – Do przechowalni bagażu. Teraz się po melinit nie zjawią.

* * *

    Ale Erast Pietrowicz się mylił.
    Przed otwartymi na oścież drzwiami przestępował z nogi na nogę kantorzysta.
    – No i jak? Ptaszki schwytane? – zapytał, ujrzawszy Erasta Pietrowicza.
    – Jakie ptaszki?
    – A jakże! Ci dwaj, co bagaż zabrali. Naciskałem, jak się należy, na guzik. Potem patrzę do izby, do panów żandarmów. Widzę: pusto.
    Inżynier jęknął jak w nagłym ataku bólu.
    – D-dawno?
    – Pierwszy był punkt o piątej. Drugi w siedem, osiem minutek potem.
    Breguet Erasta Pietrowicza pokazywał piątą dwadzieścia dziewięć.
    Radca dworu znów bluznął przekleństwami, lecz teraz już nie groźnie, ale żałośnie, w tonacji moll.
    – Akurat jakżeśmy po podwórzach i piwnicach łazili.
    Fandorin zaś podsumował pogrzebowym tonem:
    – Pogrom gorszy od Cuszimy.

Zgłoska druga, na wskroś kolejowa

    Konflikt kompetencji wybuchł zaraz na korytarzu. Erast Pietrowicz stracił ze złości zwykłą flegmę i wyłożył Eustracjuszowi Pawłowiczowi wszystko, co myśli na temat Ochrany, zdolnej płodzić wyłącznie donosicieli i prowokatorów, bo kiedy trafi się sprawa serio, okazuje się psu na budę i tylko wstyd przynosi.
    – Wyście, żandarmi, też nieźli – odciął się Mylnikow. – Czemu to pańscy mądrale bez rozkazu z zasadzki wybiegli? Zgubili melinitowców i szukaj wiatru w polu!
    I Fandorin zamilkł, pokonany tyleż racją zarzutu, co zwrotem: „wy, żandarmi”.
    – Nie ułożyła się nam współpraca – westchnął przedstawiciel Departamentu Policji. – Teraz pan złoży skargę na mnie swojemu szefostwu, a ja na pana mojemu. Tylko że pisanina sprawie nie pomoże. Lepszy kiepski pokój od dobrej kłótni. Zróbmy tak: pan niech pilnuje swoich kolei, a ja będę towarzysza Drozda łapać. Jak nam obu ze specjalności i wedle instrukcji wypada. Tak będzie lepiej.
    W łowach na zwąchanych z japońskim wywiadem rewolucjonistów Eustracjusz Pawłowicz dopatrywał się widać większego sensu niż w pogoni za niewiadomymi dywersantami, których Bóg wie gdzie szukać na liczącej osiem tysięcy wiorst magistrali.
    Ale Fandorinowi radca dworu tak obrzydł, że odparł ze wstrętem:
    – Świetnie, tylko niech mi pan w oczy nie lezie.
    – Dobry fachowiec nigdy nie lezie w oczy – mruknął Eustracjusz Pawłowicz, kontent.
    Teraz dopiero, żałując zmarnowanych na daremne potyczki bezcennych minut, Erast Pietrowicz wziął się do roboty.
    Naprzód szczegółowo rozpytał kantorzystę o tych, co przedstawili kwity na bagaże.
    Okazało się, że ktoś, kto zabrał osiem papierowych pakietów, odziany był jak rzemieślnik (szara rubaszka bez kołnierzyka, kapota, buty z cholewami), lecz twarz nie odpowiadała ubraniu – świadek nazwał tego człowieka „nie – prostym”.
    – Co to znaczy „nieprosty”?
    – Z kształconych. Okularnik, włosiszcza do ramion, bródka jak u diaczka. Robotnik czy rękodzielnik taki się nie zdarza. Na dodatek słabowity jakiś. Twarz biała i cały czas pocharkiwał, wycierał wargi chustką.
    Drugi klient, przybyły w parę minut po okularniku, jeszcze bardziej zaciekawił inżyniera: podsuwał wreszcie jakiś punkt zaczepienia.
    Człowiek, który zabrał trzy drewniane skrzynki, był w mundurze kolejowego pocztowca! W tym wypadku kantorzysta pomylić się nie mógł – nie pierwszy rok służył w resorcie komunikacji.
    Wąsaty, wydatne kości policzkowe, wiek średni. U boku kabura, co oznaczało, że konwojuje wagon pocztowy, którym, jak wiadomo, przewozi się i gotówkę, i przesyłki wartościowe.
    Przeczuwając już sukces, lecz tłumiąc ten niebezpieczny nastrój, Fandorin zapytał podpułkownika Daniłowa, który dopiero co przybył na miejsce wydarzeń:
    – Przez ostatnich dwadzieścia minut, po wpół do szóstej, odjeżdżały jakieś pociągi?
    – Tak jest, charbiński. Dziesięć minut, jak odszedł.
    – Tam są, robaczki. Obaj – z przekonaniem oznajmił inżynier.
    Pułkownik wyraził wątpliwość:
    – A może wrócili do miasta? Albo czekają na następny, pawelecki? Odchodzi szósta dwadzieścia pięć.
    – Nie. Nie przypadkiem pojawili się prawie w tym samym czasie, w odstępie kilku minut. To raz. I proszę wziąć pod uwagę, o jakiej porze – o świcie. Czego szukać o szóstej rano na dworcu, jeśli nie jedzie się pociągiem charbińskim? To dwa. No i, rzecz jasna, trzy – głos inżyniera stwardniał – na co dywersantom ten p-pawełecki? Cóż by mieli na linii paweleckiej wysadzać? Słomę z sianem i marchew z rzepą? Nie. Nasze typki pojechały charbińskim.
    – Pchnąć telegram, żeby zatrzymali skład?
    – W żadnym wypadku. Tam jest melinit. Kto ich wie, co to za ludzie? Zwietrzą coś niedobrego, to mogą i pociąg wysadzić. Żadnych zatrzymań, żadnych nieplanowanych postojów. Melinitowcy i tak są czujni, cali w nerwach. Niech pan lepiej powie, gdzie jest, według rozkładu, pierwszy postój?
    – To ekspres. Powinien stawać tylko we Włodzimierzu. Zaraz zajrzę do rozkładu… O dziewiątej trzydzieści.

* * *

    Podstawiony natychmiast na rozkaz Daniłowa potężny parowóz dopędził pociąg charbiński na granicy guberni moskiewskiej i zachowywał odtąd wiorstowy odstęp, który skrócił dopiero przed samym Włodzimierzem.
    Zaledwie z minutowym opóźnieniem wpadł na sąsiedni tor. Fandorin zeskoczył na peron, nie czekając, aż lokomotywa stanie. Ekspres stał na stacji dziesięć minut, więc każda chwila była cenna.
    Inżyniera powitał rotmistrz Lenz, naczelnik włodzimierskiego oddziału żandarmerii kolejowej, szczegółowo poinstruowany o wszystkim przez telefon. Spojrzał dzikim wzrokiem na maskaradę Fandorina: utytłany tużurek, siwe brwi, wąsy i skronie (choć bez malowania tych ostatnich się obeszło). Otarł chustką kroplisty pot z łysiny, lecz nie wdawał się w pytania.
    – Wszystko gotowe. Proszę.
    Ciąg dalszy raportował już w biegu, podążając za Erastem Pietrowiczem.
    – Wózek czeka. Grupa zebrana. Nie wychylają się, jak nakazano.
    Stacyjny poczmistrz, wprowadzony w sedno sprawy, dreptał wokół wózka wyładowanego korespondencją i, sądząc z kredowego odcienia twarzy, miał niezłego stracha. Izba nabita była błękitnymi mundurami. Wszyscy żandarmi siedzieli w kucki, a jeszcze i przychylali głowy. Aha, żeby nie zobaczono ich z peronu, przez okno, domyślił się Fandorin.
    Uśmiechnął się do pracownika poczty.
    – Spokojnie, spokojnie, nic się takiego nie zdarzy.
    Chwycił wózek za rączki i wyprowadził na peron.
    – Siedem minut – wyszeptał za nim rotmistrz.
    Z wagonu pocztowego, spiętego bezpośrednio z parowozem, wysunął się człowiek w granatowej kurtce.
    – Śpicie w tym Włodzimierzu? – krzyknął gniewnie. – Co się ślimaczysz?
    Długowąsy, wiek średni, wystające kości policzkowe. Może to ten, oceniał Erast Pietrowicz, szepcąc przy tym do partnera:
    – Nie trzęś się tak. Ziewaj, żeś się niby nie wyspał.
    – Tak jakoś… zmorzyło mnie… Druga doba na dyżurze… – bełkotał włodzimierczyk, ziewając i przeciągając się na pokaz.
    Przebrany inżynier rzucał tymczasem szybko w otwarte drzwi wagonu pocztę, rozważając, czy nie złapać by tak długowąsego za pas, nie zwalić na peron. Nic prostszego.
    Postanowił zaczekać. Rozejrzeć się, czy nie ma gdzieś trzech drewnianych skrzynek o rozmiarach dziesięć na piętnaście na dziesięć cali.
    I słusznie zrobił, że poczekał.
    Wlazł do wagonu, rozkładając włodzimierską pocztę na trzy kupki: listy, przesyłki, gazety pod opaską.
    Wewnątrz był istny labirynt z ułożonych w pryzmy worków, koszy i skrzynek.
    Erast Pietrowicz przeszedł wzdłuż jednego rzędu, potem wzdłuż drugiego, lecz znajomego bagażu nie dostrzegł.
    – Co to za spacery? – sarknął ktoś z ciemnego przejścia. – Ruszaj się żwawiej! Worki, o tu, kanciaste – tam. Nowy, czy co?
    Proszę, niespodzianka. Drugi pocztowiec, też czterdziestoletni, też kości policzkowe i wąsy. Który to? Szkoda, że nie można było wziąć ze sobą kancelisty z przechowalni bagażu…
    – Nowy – zahuczał Fandorin zakatarzonym basem.
    – A z wyglądu stary.
    Drugi pocztowiec podszedł do pierwszego, stanął obok. U każdego na pasie wisiał w kaburze nagan.
    – Co ci się tak ręce trzęsą? Zabawiłeś się wczoraj? – zapytał włodzimierczyka drugi.
    – Pohulało się trochę.
    – A żeś mówił, że druga doba na dyżurze? – zdziwił się pierwszy, długowąsy.
    Drugi wysunął się z drzwi, popatrzył na budynek stacyjny.
    Który to? – próbował zgadnąć Fandorin, prześlizgując się szybko wzdłuż stosów. A może żaden? Gdzie te skrzynki z melinitem?
    Nagle ogłuszająco huknęło. To drugi pocztowiec zatrzasnął drzwi i zasunął rygiel.
    – Coś ty, Matwiej? – zdziwił się długowąsy.
    Matwiej wyszczerzył żółte zęby, szczęknął odciąganym kurkiem.
    – Już ja wiem co. Trzy niebieskie furażerki w oknie i każda się tu gapi. Ja mam nosa!
    Mimowolna ulga – oto uczucie, jakiego doznał w owej chwili Erast Pietrowicz. A więc nie na darmo smarował sobie brwi i wąsy bielą ołowiową, nie darmo trzy godziny wdychał parowozowy kopeć.
    – Matwiej, czyś ty zdurniał? – nie mógł dojść do siebie długowąsy, łypiąc na lśniącą lufę.
    Włodzimierczyk – ten zrozumiał od razu. Wparł się plecami w ścianę.
    – Cicho, Łukicz. Dziób zamknij. A ty, gnido, powiadaj! Od szpików ten twój tragarz? Zabiję! – Obiekt złapał tubylca za kołnierz.
    – Mnie kazali… Litości… Tylko roczek do emerytury… – od razu skapitulował aborygen.
    – Ejże, bez głupstw, kochasiu! – krzyknął, wysuwając się zza skrzynek, Fandorin. – Wpadłeś, tak czy owak, na całego. Rzuć bro…
    Ani się spodziewał, że obiekt strzeli, nawet nie dosłuchawszy.
    Inżynier ledwie zdążył przysiąść: kula świsnęła mu tuż nad głową.
    – Ach, ty paskudo! – rozległ się zirytowany krzyk długowąsego, którego dywersant nazwał Łukiczem.
    Znowu gruchnęło. Zlały się dwa głosy. Jeden zajęczał, a drugi pisnął.
    Erast Pietrowicz podpełzł na skraj pryzmy, wyjrzał.
    Sprawy przybrały bardzo ponury obrót.
    Matwiej zaszył się w kącie, wystawiwszy rękę z rewolwerem. Łukicz leżał na podłodze, przebierając po piersi okrwawionymi palcami. Pocztowiec z Włodzimierza jęczał, zakrywszy twarz rękoma.
    W martwym świetle elektrycznej lampy falował szarawy prochowy dym.
    Z pozycji, jaką zajmował Fandorin, ustrzelić drania było rzeczą najprostszą pod słońcem, ale potrzebny był żywy i w miarę możności mało uszkodzony. Dlatego też Erast Pietrowicz wysunął rękę z brauningiem i posłał dwie kule w ścianę na prawo od obiektu.
    Ten, jak należało, zrejterował z kąta za stos tekturowych pudeł.
    Nie przestając strzelać (trzy, cztery, pięć, sześć, siedem), inżynier skoczył, z rozbiegu naparł całym ciałem na pudła – te zwaliły się, zasypując ukrytego za nimi człowieka.
    Ciąg dalszy był kwestią dwóch sekund.
    Erast Pietrowicz złapał sterczącą nogę w bucie z surowej skóry, wyciągnął dywersanta na dzienne – a ściślej, elektryczne – światło i palnął kantem dłoni nad obojczykiem.
    Jeden jest.
    Teraz trzeba by znaleźć drugiego, okularnika, który zabrał papierowe zawiniątka.
    Tylko jak go znaleźć? I czy jest w ogóle w pociągu?

* * *

    Ale bez szukania okularnika się obeszło – znalazł się sam.
    Gdy Erast Pietrowicz odsunął zasuwę i rozepchnął ciężkie drzwi wagonu, pierwsze, co ujrzał, to biegnących peronem ludzi, usłyszał krzyki przerażenia i kobiece piski.
    Przy wagonie pocztowym stał blady rotmistrz Lenz i zachowywał się dziwnie: zamiast patrzeć na inżyniera, który ledwie uszedł śmiertelnemu niebezpieczeństwu, żandarm zezował akurat gdzieś w bok.
    – Trzymaj pan – powiedział Fandorin, podciągając do krawędzi nieprzytomnego jeszcze dywersanta. – I nosze tutaj, mam rannego. – Wskazał na miotającą się publiczność. – Spłoszyła ich strzelanina?
    – To co innego. Nieszczęście, panie inżynierze. Ledwie rozległy się strzały, wyskoczyłem ze swoimi na peron z myślą, by panu na pomoc… Kiedy nagle, o, z tego tu wagonu – tu Lenz pokazał w bok – diabelski wrzask: „Żywcem się nie dam!”. I zaczęło się…
    Dwaj żandarmi powlekli aresztowanego Matwieja, a Erast Pietrowicz zeskoczył na peron i popatrzył we wskazanym kierunku.
    Zobaczył zielony wagon trzeciej klasy, obok którego nie było żywej duszy. Tylko za podniesionymi szybami migały białe twarze o otwartych ustach.
    – Ma rewolwer. I bombę – pośpiesznie raportował Lenz. – Jak nic pomyślał, że idziemy po niego… Zabrał konduktorowi klucze, zamknął wagon z obu stron. Ma w środku ze czterdziestu ludzi. Woła: „Podejdź który, a wszystkich wysadzę!”.
    I w istocie z wagonu rozległ się rozdzierający krzyk:
    – Do tyłu!!! Niech się kto ruszy, wysadzam wszystkich w diabły!
    – Jakoś jednak dotąd nie wysadził – zauważył refleksyjnie inżynier – choć miał okazję. A więc tak, rotmistrzu. Wszystkie skrzynki z wagonu pocztowego natychmiast wynieść. Później wypatrzy się nasze. Nosić z najwyższą ostrożnością. Jeśli zdetonują, będzie pan musiał nowy dworzec budować. To znaczy, oczywiście, nie pan – kto inny. Za mną nie łazić. Dam sobie radę sam.
    Skuliwszy się, Erast Pietrowicz pobiegł wzdłuż składu. Stanął pod oknem, z którego przedtem grożono wysadzeniem wszystkich w diabły. Ono jedno było półotwarte.
    Inżynier delikatnie postukał w ścianę: puk, puk, puk.
    – Kto tam? – odkrzyknął zdziwiony głos.
    – Inżynier Fandorin. Pozwoli pan wejść?
    – A to po co?
    – Można by pogadać.
    – To ja zaraz wszystko w cholerę wysadzę – niepewnie oznajmił głos. – A pan co? Nie słyszał? A poza tym, jak pan wejdzie? Drzwi nie otworzę za nic.
    – Nic nie szkodzi, bez obaw. Ja przez okienko… Proszę tylko nie strzelać.
    Podciągnąwszy się zręcznie, Erast Pietrowicz przewinął się oknem do ramion, odrobinę poczekał, żeby bombiarz obejrzał sobie jego czcigodną siwiznę, i potem dopiero powoli, bardzo powoli wśliznął się do wagonu.
    Sprawa wyglądała kiepsko: rewolwer okularnik wetknął za pas, a w rękach trzymał czarne zawiniątko, przy czym dłoń zapuścił do wnętrza: wszystko wskazywało, że ściska szklany zapalnik. Tylko naciśnie, a bomba łupnie, od niej zaś siedem pozostałych. Oto one, na górnej półce, pod rogożą.
    – Nie wygląda pan na inżyniera – rzucił blady jak śmierć młodzieniec, oglądając zakurzone odzienie rzekomego tragarza.
    – Pan także nie wygląda na proletariusza – odparował Erast Pietrowicz.
    Wagon, niepodzielony na przedziały, stanowił długie przejście z drewnianymi ławami po obu stronach. W odróżnieniu od gardłującej publiczności z peronu zakładnicy siedzieli cicho – czuli oddech śmierci. Tylko skądś dobiegał głos kobiecy, łzawo mamrocząc modlitwę.
    – Cicho tam, idiotko! Bo wysadzę! – krzyknął strasznym basem młodzieniec i modlitwa się urwała.
    Niebezpieczny, skrajnie niebezpieczny, ocenił Fandorin, zaglądając w rozszerzone oczy terrorysty. Nie pozuje, nie odstawia histeryka. Jak dwa a dwa cztery – wysadzi.
    – Skąd ta zwłoka? – spytał Erast Pietrowicz.
    – Że co?
    – Przecież widzę. Śmierci się pan nie boi. Więc czemu pan zwleka? Dlaczego nie stłucze pan detonatora? Coś pana powstrzymuje. Co?
    – Jest pan dziwny – oblizał białe wargi okularnik – ale ma pan rację. Wszystko miało być… Wszystko nie tak. Ginę na darmo. Wstyd. A ona nie dostanie dziesięciu tysięcy.
    – Kto? Pańska matka? Od kogo nie dostanie? Od Japończyków?
    – Jaka tam matka! – Młodzieniec podskoczył z irytacji. – Ach, jak świetnie to było wykoncypowane! Łamałaby sobie głowę: kto, skąd? A potem domyśliłaby się i błogosławiła moją pamięć. Rosja by mnie przeklęła, a ona błogosławiła.
    – Ta, którą pan kocha? – spytał Fandorin, zaczynając się domyślać. – Jest nieszczęśliwa, uciemiężona? Uratowałyby ją te pieniądze, pozwoliły jej zacząć nowe życie?
    – Właśnie! Nie wyobraża pan sobie, jak obmierzła jest ta Samara! A jej rodzice, bracia – bydło! Stuprocentowe bydło! Niech mnie nie kocha, trudno! Czemu niby miałaby kochać żywego trupa, wypluwającego płuca? Ale ja z tamtego świata wyciągnę do niej rękę i wydźwignę ją z bagna… To znaczy, wyciągnąłbym…
    Młody człowiek zajęczał i zatrząsł się tak, że czarny papier zaszeleścił mu w rękach.
    – Nie dostanie pieniędzy, bo nie zdołał pan wysadzić mostu? Albo tunelu? – spytał szybko Erast Pietrowicz, nie spuszczając wzroku ze śmiercionośnego pakietu.
    – Mostu, Aleksandrowskiego. Skąd pan wie? Zresztą co za różnica… Tak, samuraj nie zapłaci. Ginę na próżno.
    – Czyli że wszystko to dla niej, za dziesięć tysięcy?
    Okularnik zaprzeczył ruchem głowy.
    – Nie tylko. Chcę się zemścić na Rosji. Ohydny kraj, ohydny!
    Fandorin rozsiadł się na ławce, założył nogę na nogę i wzruszył ramionami.
    – Większej szkody Rosji już pan nie wyrządzi. Dobra, wysadzi pan wagon. Zabije pan i porani czterdziestu biednych pasażerów trzeciej klasy, a pańska dama serca wciąż będzie kisła w Samarze. – Pomilczał, by młody człowiek rozważył to jak należy, po czym energicznie oznajmił:
    – Mam lepszy pomysł. Odda mi pan materiał wybuchowy, a wtedy osoba, którą pan kocha, dostanie dziesięć tysięcy. A już Rosję proszę zostawić własnym losom.
    – Oszuka mnie pan – wyszeptał gruźlik.
    – Nie. Daję panu słowo honoru – powiedział Erast Pietrowicz, i to takim tonem, że nie sposób było nie wierzyć.
    Na policzkach bombiarza wystąpiły czerwone wypieki.
    – Nie chcę umrzeć w więziennym szpitalu. Lepiej tu, zaraz.
    – Jak pan sobie życzy – cicho odrzekł Fandorin.
    – Dobrze, napiszę do niej liścik…
    Młodzieniec wyjął z kieszeni notes, gorączkowo zaskrzypiał w nim ołówkiem. Zawiniątko z bombą leżało na ławce, nic nie wzbraniało już Fandorinowi, by nim zawładnąć, lecz inżynier nie ruszył się z miejsca.
    – Tylko krótko, jeśli łaska – poprosił. – Pasażerów szkoda. Przecież dla nich każda sekunda to męka. Nie daj Boże, a ktoś dostanie udaru.
    – Tak, tak. Zaraz, zaraz…
    Skończył pisać, złożył starannie karteczkę, oddał.
    – Tam jest nazwisko i adres.
    Teraz dopiero Fandorin wziął bombę, po czym, wezwawszy żandarmów, wręczył ją im przez okno.
    Za nią podążyło pozostałych siedem.
    Okularnik ostrożnie brał je, przekazywał Erastowi Pietrowiczowi, ten zaś podawał w dół.
    – A teraz łaskawie wyjdź pan – powiedział desperat, odwodząc kurek. – I proszę pamiętać: dał pan słowo honoru.
    Erast Pietrowicz wejrzał w jasnobłękitne oczy młodzieńca, zrozumiał, że namowy nie mają sensu, i ruszył do wyjścia.
    Niemal w tej samej chwili z tyłu huknął wystrzał.

* * *

    Do domu inżynier wrócił u schyłku dnia, zmęczony i przybity. W Moskwie, na dworcu, wręczono mu telegram z Petersburga: WSZYSTKO DOBRE CO SIĘ DOBRZE KOŃCZY ALE POTRZEBNY JAPOŃCZYK STOP CO DO DZIESIĘCIU TYSIĘCY MAM NADZIEJĘ ŻART.
    Oznaczało to, że płacić samarskiej belle dame sans merci przyjdzie inżynierowi z własnej kieszeni, ale nie to go martwiło. Nie wychodził mu z głowy samobójca z jego miłością i jego nienawiścią. A przy tym myśli Erasta Pietrowicza wciąż i wciąż przykuwał człowiek, który wpadł na to, jak z cudzego nieszczęścia wyciągnąć praktyczną korzyść.
    Od aresztowanego pocztowca na jego temat dowiedziano się niewiele. Rzec można – nic nowego. Gdzie owego pomysłowego człowieka szukać, nadal nie było wiadomo Jeszcze trudniej – przewidzieć, gdzie wymierzy kolejny cios.
    W drzwiach służbowego mieszkania powitał Fandorina kamerdyner. W dniu dzisiejszym neutralność dała się Masie szczególnie we znaki. Cały czas pod nieobecność pryncypała Japończyk mruczał sutry, a nawet spróbował modłów przed ikoną, lecz teraz był wcieloną obojętnością. Obrzucił Erasta Pietrowicza bystrym wzrokiem: czy aby cały? Widząc, że cały, zmrużył na mgnienie z ulgą oczy i zaraz obojętnie oświadczył po japońsku:
    – Znów list od naczelnika miejskiej żandarmerii.
    Inżynier, marszcząc czoło, otworzył liścik, w którym generał lejtnant Szarm usilnie prosił, by zaszczycić go obecnością na obiedzie, dziś, o wpół do ósmej. Liścik kończyły słowa: „Bo jak nie, to się obrażę”.
    Wczorajsze, takie samo zaproszenie pozostało, z braku czasu, bez odpowiedzi.
    Nieładnie: stary, zasłużony generał. Skoro zaprasza powtórnie, nie wypada go obrażać.
    – Mycie, golenie, smoking, biały krawat, cylinder – kwaśno rzekł do sługi inżynier. – Wychodzę na krótko.

Zgłoska trzecia, w której Rybnikow daje upust namiętności

    Dwudziestego piątego maja Glikeria Romanowna przejechała bulwarem na próżno – Wasia nie przyszedł. Rozstroiło ją to, ale niezbyt mocno. Po pierwsze, teraz wiedziała już, gdzie go szukać, a po wtóre – miała się czym zająć.
    Wprost z bulwaru wpadła do biura Konstantego Fiodorowicza Szarma. Staruszek ogromnie się ucieszył. Wyprosił z gabinetu jakichś oficerów z papierami, kazał podać czekoladę i w ogóle był nadzwyczaj miły w swej staromodnej galanterii.
    Sprowadzić rozmowę na Fandorina było całkiem nietrudno. Po konwersacji o wspólnych petersburskich znajomych Glikeria Romanowna opowiedziała, jak niemal padła ofiarą koszmarnej katastrofy na moście, barwnie opisując wszystko, co widziała i przeżyła. Po czym skupiła uwagę na kierującym dochodzeniem tajemniczym panu o siwych skroniach.
    Sugestywne określenie, zgodnie z rachubą Lidinej, zrobiło swoje.
    – Dla pani może on tajemniczy, ale nie dla mnie. – Generał uśmiechnął się pobłażliwie. – To Fandorin z piterskiej kolejowej. Niezwykle rozumny człowiek, kosmopolita, wielki oryginał. Prowadzi teraz w Moskwie bardzo ważną sprawę. Zostałem uprzedzony, że mogę w każdej chwili być wezwany do pomocy.
    Glikeria Romanowna struchlała: „ważna sprawa”. Biedny Wasia!
    Lecz nie zdradziła lęku. Zamiast tego udała ciekawość.
    – Kosmopolita? Wielki oryginał? Ach, miły Konstanty Fiodorowiczu, proszę mi go przedstawić! Wiem, że dla pana nie ma nic niemożliwego!
    – Nie, nie, i nie ma co prosić. Erast Pietrowicz ma reputację pożeracza serc. Być może i pani nie pozostawiło obojętną jego marmurowe oblicze? Proszę uważać, bo będę zazdrosny i zarządzę nad panią tajny nadzór! – Generał żartobliwie pogroził Lidinej palcem.
    Lecz, oczywista, wzbraniał się krótko i obiecał dziś jeszcze zaprosić petersburżanina na obiad.
    Glikeria Romanowna przywdziała srebrzystą suknię, którą zwała „nieodpartą”, skropiła się korzennymi perfumami, a nawet, wbrew zwyczajom, podkreśliła nieco oczy. Tak spodobała się sobie, że całych pięć minut nie mogła wyjść z domu, wciąż podziwiając się w lustrze.
    A obrzydły Fandorin nie przyszedł. Cały wieczór Lidina przesiedziała obok pustego krzesła, słuchając kwiecistych komplementów gospodarza i rozmów nudnych gości.
    Przy pożegnaniu Konstanty Fiodorowicz rozłożył ręce.
    – No, i nie przyszedł pani „tajemniczy”. Nawet na liścik odpowiedzieć nie raczył.
    Zaczęła przekonywać generała, żeby się nie gniewał – być może Fandorin miał pilne śledztwo. I dodała:
    – Jak u pana miło! I goście tacy wybitni. Wie pan, a gdyby tak jutro znowu urządzić obiad? W tym samym kręgu? A do Fandorina niech pan napisze jakoś bardziej stanowczo, żeby niechybnie przyszedł. Obiecuje pan?
    – Dla przyjemności widzenia pani raz jeszcze u siebie gotów jestem na wszystko. Ale czemu tak się pani uparła na Fandorina?
    – Nie o niego chodzi – zniżyła konfidencjonalnie głos Lidina. – To tylko pusta ciekawość. Za pana pozwoleniem – kaprys. Po prostu czuję się teraz bardzo samotna. Chciałabym częściej bywać w towarzystwie. Nie powiedziałam panu: odchodzę od Żorża.
    Generał docenił zaufanie. Zerknąwszy na żonę megierę szybko zaproponował obiad za miastem, lecz Glikeria Romanowna zaraz wyprowadziła go z błędu. Zresztą staruszek chciał tylko okazać szczyptę kokieterii wobec młodej, uroczej kobiety: pomysł obiadu w Jarze podsunął mu nawyk, co każe starym huzarskim koniom rżeć na odległy dźwięk trąbki.

* * *

    Nazajutrz Fandorin, choć z opóźnieniem, jednak się zjawił. W istocie Lidinej szło tylko o to – nie wątpiła w moc swych wdzięków. A wyglądała nie gorzej niż wczoraj, jeśli nie lepiej, wpadłszy na myśl włożenia haftowanego mauretańskiego toczka z opadającą na twarz przejrzystą, najzupełniej nieziemską woalką.
    Strategię wybrała najprostszą, lecz bezbłędną.
    Z początku nie patrzyła nań wcale, kokietując najprzystojniejszego z gości – konnego gwardzistę, adiutanta generała-gubernatora.
    Potem, niechętnie ustępując prośbom gospodarza, wykonała śmiały romans Michaiła Pojgina Nie odchodź, pobądź ze mną, sama akompaniując sobie na fortepianie. Głos Glikeria Romanowna miała niewielki, lecz o bardzo miłym tembrze, działający nieodparcie na mężczyzn. Wyśpiewując namiętną obietnicę: „Ciebie ognistą ja pieszczotą nasycić chcę i znużyć dziś”, spoglądała kolejno na wszystkich mężczyzn z wyjątkiem Fandorina.
    Gdy, zgodnie z jej oceną, obiekt winien był dojrzeć, czyli osiągnąć stosowny stopień zaintrygowania i rozjątrzenia, Lidina zaplanowała decydujący cios i skierowała się nawet ku kozetce, na której samotnie siedział Fandorin, ale przeszkodził gospodarz.
    Podszedł do gościa i rozpoczął głupawe służbowe rozmowy. Zaczął wychwalać jakiegoś kolejowego sztabsrotmistrza Lisickiego, co zjawił się przedwczoraj z nader interesującym projektem stałej komórki przy miejskiej centrali telefonicznej.
    – Świetna myśl przyszła do głowy pańskiemu podwładnemu – perorował generał. – Oto co znaczy żandarmski łeb. Nie bubek z Departamentu rzecz wymyślił, ale nasz człowiek! Poleciłem już udostępnić mu niezbędną aparaturę i osobny pokój. Lisicki wspomniał, że idea podsłuchu telefonicznego wyszła od pana.
    – Nie „podsłuchu”, tylko „nasłuchu”, a zresztą sztabsrotmistrz jest zbyt s-skromny – z rozdrażnieniem odrzekł Fandorin. – Mój wkład można pominąć.
    – Może użyczy mi go pan na pierwszy okres? Łebski oficer.
    Westchnąwszy, Lidina pojęła, że szturm przyjdzie odłożyć na stosowniejszy moment.
    Nastał on, gdy przed posiłkiem mężczyźni, nowomodnym obyczajem, wyszli do palarni. Na tym etapie Glikeria Romanowna zyskała już w pełni pozycję królowej wieczoru, obiekt zaś, rzecz jasna, winien był nie żywić najmniejszych wątpliwości, że jest najmniej atrakcyjnym ze wszystkich obecnych panów. Istotnie, Fandorin zerkał ukradkiem na zegarek, jakby niczego się już po soirée nie spodziewał i tylko czekał, by wymknąć się po angielsku.
    Czas nadszedł!
    Energicznie (nie było już co zwlekać) podeszła do siwawego bruneta, pykającego aromatyczne cygaro, i oznajmiła:
    – Pamiętam! Przypomniałam sobie, gdzie pana widziałam. Przy wysadzonym moście. Tak niezwykłą twarz trudno zapomnieć.
    Śledczy (czy jak się zwał w swoim departamencie) drgnął i wpatrzył się w Lidiną lekko zmrużonymi niebieskimi oczyma, bardzo, trzeba przyznać, stosownymi do przyprószonych srebrem włosów. Winien był drgnąć na taki komplement, i to jeszcze tak niespodziany.
    – W rzeczy samej – rzekł z wolna, wstając. – Też sobie przypominam. Była pani bodajże nie sama, ale z jakimś wojskowym…
    Glikeria Romanowna machnęła lekceważąco ręką:
    – To tylko znajomy.
    Skupiać rozmowę na Wasi było za wcześnie. Nie żeby miała wypracowany z góry plan działań – słuchała tylko czystej intuicji – lecz nie wolno przenigdy okazać mężczyźnie, że czegoś się odeń chce. Musi trwać w pewności, że to on czegoś chce, a od niej zależy: dać czy nie dać tego obiecanego czegoś. Najpierw obudzić nadzieję, potem odebrać, potem znów połaskotać mu nozdrza cudną wonią.
    Rozumna kobieta, chcąca przykuć do siebie mężczyznę, zawsze czuje, jaki to gatunek: czy z tych, których trzeba będzie w końcu nakarmić, czy z tych, którzy winni zostać wiecznie głodni – będą posłuszniejsi.
    Przyjrzawszy się Fandorinowi z bliska, Lidina od razu pojęła, że ten nie należy do platonicznych wzdychaczy. Długo wodzony za nos wzruszy ramionami i pójdzie sobie.
    Tym samym kwestia przechodziła z fazy taktycznej w moralną i bez ogródek (a Lidina zawsze starała się być ze sobą w pełni uczciwa) mogła zostać sformułowana tak oto: czy dla ratunku Wasi warto we flircie z tym człowiekiem dojść do samego końca?
    Tak. Była gotowa na tę ofiarę. Czując to, Glikeria Romanowna doświadczyła czegoś na kształt satysfakcji i jęła od razu uzasadniać podobny postępek.
    Po pierwsze, to nie rozpusta, ale najczystszej wody poświęcenie, i nawet nie z namiętności, lecz z bezinteresownej, wzniosłej przyjaźni.
    Po wtóre, Astrapowowi się należało. Zasłużył sobie.
    Oczywista, gdyby Fandorin okazał się tłusty, miał brodawki i przykrą woń z ust, o takim poświęceniu nie byłoby i mowy, ale śledczy angloman, aczkolwiek niemłody, był wielce interesujący. Nawet bardziej niż interesujący…
    Cały ten wir myśli przemknął przez głowę Lidinej w ciągu jednej sekundy, tak że w rozmowie nie dało się dostrzec najkrótszej nawet pauzy.
    – Widziałam: nie spuszczał pan dziś ze mnie oczu – powiedziała niskim, wibrującym głosem, dotknąwszy jego ręki.
    Spróbowałby! Robiła wszystko, by goście nie zapomnieli o niej ani na minutę. Brunet nie zaprzeczył, z pokorą schylił głowę.
    – A ja na pana nie patrzyłam. Zupełnie.
    – Z-zauważyłem.
    – Bo się bałam… Mam wrażenie, że zjawił się tu pan nie przypadkiem, że złączyło nas przeznaczenie. I aż zrobiło mi się straszno.
    – P-przeznaczenie? – spytał ze swym ledwie słyszalnym jąkaniem.
    Wzrok miał jak trzeba – niepewny i nawet, rzecz można, zmieszany.
    Lidina postanowiła nie tracić czasu. Co ma być, to będzie. I, jakby skacząc w studnię, szaleńczo rzuciła:
    – Wie pan co? Jedźmy stąd. Do diabła z obiadem. Niech plotkują. Wszystko mi jedno.
    Jeśli Fandorin nawet się wahał, to nie dłużej niż mgnienie. Oczy błysnęły mu metalicznym blaskiem, powtórzył zdławionym głosem:
    – No cóż, jedźmy.

* * *

    Po drodze na Ostozenkę zachowywał się w sposób niepojęty. Nie ściskał ręki, nie próbował całować, nawet nie rozmawiał.
    Glikeria Romanowna także milczała, próbując dociec, jak najlepiej poradzić sobie z tym dziwnym człowiekiem.
    Czemuż on taki napięty? Wargi mocno ściśnięte, nie spuszcza wzroku ze stangreta.
    O, coś się zdaje: diabły mieszają w tym kotle! Pod sercem uczuła naraz słodką słabość i wściekła się na siebie: nie babiej, to nie żadna romantyczna przygoda, trzeba ratować Wasię.
    W bramie Fandorin zachował się jeszcze bardziej zadziwiająco.
    Przepuścił damę przodem, a sam wszedł nie od razu, lecz po chwili, i jakby już nazbyt spiesznie, niemal biegiem.
    Po schodach wbiegł pierwszy, rękę trzymał przy tym w kieszeni palta.
    A może jest trącony? – zlękła się nagle Lidina. Jak to mówią: ma kuku na muniu?
    Lecz na rezygnację było za późno.
    Otwarła kluczem drzwi.
    Fandorin odsunął ją i dał susa do środka. Spłaszczył się, przylgnął plecami do ściany przedpokoju. Szybko powiódł wzrokiem w lewo, w prawo, do góry.
    W ręce czerniał mu, nie wiadomo skąd wzięty, malutki pistolet.
    – Co się z panem dzieje? – zakrzyknęła Glikeria Romanowna, wystraszona nie na żarty.
    Obłąkany śledczy zapytał:
    – No i gdzie on?
    – Kto?
    – Pani kochaś… Albo zwierzchnik. Skąd mam wiedzieć, co was łączy?
    – O kim pan mówi? – w panice wybełkotała Lidina. – Ja nie ro…
    – O tym, czyje zadanie pani wykonuje – niecierpliwie przerwał Fandorin, nadsłuchując. – Sztabskapitan z pociągu. Przecież to on kazał pani mnie tu zwabić. Ale w mieszkaniu go nie ma, poczułbym. Gdzie on jest?
    Przycisnęła rękę do piersi. Wie, wszystko wie! Ale skąd?
    – Wasia to nie mój kochanek – rzuciła gorączkowo, raczej czując niż wiedząc, że to chwila, gdy trzeba mówić prawdę. – To przyjaciel, naprawdę chcę mu pomóc. Gdzie jest, proszę nie pytać, tego panu nie powiem. Eraście Pietrowiczu, drogi, chcę prosić pana o łaskę!
    – O co?
    – O laskę! Człowiek zrobił głupstwo. Może z waszego wojskowego punktu widzenia zdaje się przestępstwem, ale to tylko roztargnienie! Czy można za roztargnienie karać tak surowo?
    Brunet zmarszczył czoło, schował pistolet do kieszeni.
    – Czegoś tu nie pojmuję… O kim pani mówi?
    – Ależ o nim, o nim! O Wasi Rybnikowie. No, zgubił te wasze rysunki, i co teraz: koniec z dobrym człowiekiem? Toż to się w głowie nie mieści! Wojna za miesiąc czy pół roku się skończy, a on na katorgę? Albo jeszcze gorzej? To nieludzkie, niechrześcijańskie – zgodzi się pan? – Wyrzuciła z siebie te słowa tak szczerze, tak żarliwie, że jej samej z oczu trysnęły łzy.
    Poruszony był nawet oschły Fandorin – patrzył zdziwiony, wręcz zakłopotany.
    – Jak pan mógł myśleć, że ratuję kochanka? – wykrzyknęła z goryczą, idąc za ciosem, Glikeria Romanowna. – Czyż mogłabym, kochając jednego, zapraszać do siebie innego? Owszem, najpierw próbowałam oczarować pana, by pomóc Wasi, ale… to pan właśnie zawrócił mi w głowie. Aż sama, powiem otwarcie, zapomniałam, w jakiej sprawie chciałam pana zwabić… Wie pan, tak nagle, o tu, mnie złapało… – I położyła dłoń niżej stanika, by bujniej uwydatnił się biust, i bez tego godny uwagi.
    Glikeria Romanowna dodała głuchym od namiętności głosem jeszcze kilka podobnych zdań, niezbyt troszcząc się o logikę – wiadomo, jak łatwowierni są w tych sprawach mężczyźni, zwłaszcza wobec zdobyczy tak bliskiej i dostępnej.
    – Ja o nic nie proszę i prosić nie będę. Zapomnijmy o wszystkim…
    Odrzuciła głowę, zwracając ją nieco w bok. Po pierwsze, dawało to piękną linię, a po drugie, dużo łatwiej było w tej pozie całować.
    Minęła sekunda, druga, trzecia.
    Pocałunek nie nastąpił.
    Otwarłszy oczy, Lidina spostrzegła, zerkając z ukosa, że Fandorin patrzy nie na nią, ale w bok. Niczego ciekawego tam nie było, tylko aparat telefoniczny na ścianie.
    – Zgubił r-rysunki? Rybnikow tak pani powiedział? – rzekł w zadumie śledczy. – Okłamał panią, moja droga. Ten człowiek to japoński sz-szpieg. Nie powie mi pani, gdzie on jest? Cóż, obejdzie się. Dowiem się tego i bez pani. Ż-żegnam.
    Odwrócił się i wyszedł z mieszkania.
    Pod Glikerią Romanowną niemal ugięły się nogi. Szpieg? Cóż za potworne podejrzenie. Biedny Wasia! Trzeba go zaraz uprzedzić. Jak widać, niebezpieczeństwo jest jeszcze poważniejsze, niż sądzi. A co gorsza, Fandorin mówił, że już się dowie, gdzie kryje się Wasia.
    Złapała tubkę telefonu, lecz nagle zlękła się, czy śledczy nie podsłuchuje ze schodów. Otwarła drzwi. Nikogo. Tylko szybkie kroki po stopniach.
    Wróciła, poprosiła o połączenie.
    – Pensjonat Saint-Saëns – rozległ się w tubce damski głos.
    Słychać było dźwięki fortepianu grającego skoczną polkę.
    – Potrzebuję pilnie Wasyla Aleksandrowicza.
    – Nie ma jeich.
    – A prędko będzie?
    – Uny nam się nie opowiadają.
    Cóż za niewychowana pokojówka! Lidina tupnęła w desperacji nogą. Wyjście było jedno. Pojechać i doczekać się na miejscu.

* * *

    Szwajcar wlepił wzrok w nadchodzącą, jakby wychynęła przed nim nie strojna, pod każdym względem comme il faut dama, lecz czart rogaty, i piersią zagrodził przejście.
    – Pani do kogo? – zapytał podejrzliwie.
    Zza drzwi, jak niedawno z tubki telefonu, dochodziła wesolutka muzyczka. W pensjonacie? O jedenastej wieczór?
    Ach tak, toż dziś dwudziesty szósty maja, koniec roku, przypomniała sobie Glikeria Romanowna. A zatem w pensjonacie święto rozdania świadectw, stąd tyle na dziedzińcu ekwipaży – przyjechali rodzice. Łatwo pojąć, że szwajcar nie chce wpuścić osoby postronnej.
    – Ja nie na wieczorek – wyjaśniła mu Lidina. – Muszę doczekać się pana Rybnikowa. – Zapewne wkrótce wróci.
    – Już jest. Tylko do niego nie tędy, ale tamtędy proszę. – Odźwierny wskazał na oficynę.
    – Ach, jaka ja głupia! Ma się rozumieć, nie może przecież Wasia mieszkać z pensjonarkami!
    Wbiegła na schodki, szeleszcząc jedwabiem. Pośpiesznie zadzwoniła, zaczęła nawet pukać.
    W oknach mieszkania było ciemno. Ani cienia, ani dźwięku.
    Zmęczywszy się czekaniem, Lidina krzyknęła:
    – Wasylu Aleksandrowiczu! To ja! Mam pilną, okropnie ważną sprawę!
    I drzwi od razu, w tejże sekundzie się otwarły. Na progu stał Rybnikow i milcząc, patrzył na nieoczekiwanego gościa.
    – Czemu u pana ciemno? – spytała, nie wiedzieć czemu, szeptem.
    – Chyba przepalił się transformator. Co się stało?
    – Ale świece pan ma? – zapytała, wchodząc. I wprost od progu, łykając ze wzburzenia słowa, przekazała złe wieści: że przypadkiem poznała w pewnym domu urzędnika prowadzącego sprawę i że ów ktoś widzi w Wasylu Aleksandrowiczu japońskiego szpiega.
    – Trzeba mu wyjaśnić, że rysunki ukradli! Będę świadkiem, opowiem o tym typie z pociągu! Pojęcia pan nie ma, co to za człowiek – Fandorin. Nie ma z nim żartów, oczy jak lód! Niech szuka nie pana, tylko tamtego, czarniawego! Proszę pozwolić, a sama mu wytłumaczę!
    Rybnikow słuchał jej splątanej relacji w milczeniu i jedną po drugiej zapalał świece w kandelabrze. W skaczącym świetle jego twarz zdała się Glikerii Romanownie tak zmęczona, nieszczęsna i udręczona, że aż zachłysnęła się żalem.
    – Ja wszystko dla pana zrobię! Nie zostawię pana! – wykrzyknęła Lidina, w porywie chwytając go za ręce.
    – Boże! Mój drogi, mój drogi, przecież ja pana kocham! – wyszeptała wstrząśnięta tym odkryciem Lidina. – Pan jest najdroższym, co posiadam!
    Wyciągnęła doń ręce, twarz, całe ciało, drżąc w oczekiwaniu podobnego gestu.
    Lecz były sztabskapitan wydał odgłos podobny do warknięcia i zrobił krok w tył.
    – Proszę wyjść! – powiedział ochryple. – Natychmiast wyjść!
    Lidina nie pamiętała, jak wybiegła na ulicę.

* * *

    Czas jakiś Rybnikow stał w przedpokoju bez ruchu, wpatrzony w płomyki świec zastygłym, zmartwiałym wzrokiem.
    Potem do drzwi cichutko zastukano.
    Rzucił się jednym skokiem, szarpnął klamkę.
    Na ganku stała hrabina.
    – Proszę wybaczyć, że niepokoję – rzekła, wpatrując się w półmrok. – U mnie dziś hałaśliwie, więc przyszłam się dowiedzieć, czy nie dokuczają panu goście. Mogę powiedzieć, że w fortepianie pękła struna i puścić patefon w małym salonie. Wtedy byłoby ciszej.
    Czując w zachowaniu lokatora jakąś niezwykłość, hrabina Beauvaudois zamilkła w pół słowa.
    – Czemu pan tak na mnie patrzy?
    Wasyl Aleksandrowicz, milcząc, wziął ją za rękę i przyciągnął do siebie.
    Hrabina była kobietą oziębłą i wielce doświadczoną, lecz z zaskoczenia straciła kontenans.
    – Chodźmy – szarpnął ją za sobą przeobrażony Rybnikow. Szła za nim, uśmiechając się z niedowierzaniem.
    Lecz gdy Wasyl Aleksandrowicz z głuchym jękiem wpił się w nią wargami i ścisnął w silnych rękach, uśmiech urodziwego, pełnego oblicza wdowy po hiszpańskim grandzie zmienił się naprzód w zdumienie, a potem w grymas namiętności.
    Pół godziny później odmieniła się i Beatrix. Łkała na ramieniu kochanka, szepcząc słowa niewymawiane od lat, od wczesnego panieństwa.
    – Żebyś ty wiedział… żebyś wiedział… – wciąż powtarzała, ocierając łzy, lecz co właściwie miał wiedzieć, nie umiała wyjaśnić.
    Rybnikow niemal ją wyprosił.
    Zostawszy wreszcie sam, siadł na podłodze w niewygodnej, sztucznej pozie. Spędził w niej ściśle osiem minut. Potem wstał, otrząsnął się jak pies i zatelefonował – punktualnie o wpół do dwunastej, jak było umówione.

* * *

    A w tymże czasie po przeciwległej stronie kręgu bulwarów Lidina, nie zdjąwszy nawet narzutki i kapelusza, stała w swym przedpokoju przed lustrem i gorzko płakała.
    – Skończone. Życie skończone – szeptała. – Nikomu nie jestem potrzebna…
    Zachwiała się, zaczepiła nogą o coś szeleszczącego i krzyknęła. Całą podłogę przedpokoju pokrywał żywy kobierzec szkarłatnych róż. Gdyby nos biednej Glikerii Romanowny nie zapuchł od szlochów, poczułaby oszałamiający aromat już na schodach.

Zgłoska czwarta, w której daremnie przyzywany jest japoński bóg

    Ledwie doczytawszy pilny raport starszego brygady, przybyłej z Petersburga w miejsce porażonych stalowymi gwiazdami filerów, Eustracjusz Pawłowicz wyskoczył zza biurka i rzucił się ku drzwiom – zapomniał nawet melonika.
    Dyżurne bryczki stały w pogotowiu pod bramą Ochrany, a jazda z Gniezdnikowskiego na Czystoprudny trwała, jeśli z wiatrem, najwyżej dziesięć minut.
    – Oż ty, oż ty! – dogadywał radca dworu, usiłując raz jeszcze przeczytać notatkę – co nie było łatwe: bryczka skakała na kocich łbach, światło latarń migało, a Smurow bazgrał jak kura pazurem. Widać było, że najdoświadczeńszy z agentów, jakim nakazano śledzić poczynania Fandorina, poruszony jest nie na żarty: litery skakały, krzyżowały się linijki.

    Przejąłem dyżur o 8 od starszego filera Żuczenki pod domem generała Szarma. Czarnobury wyszedł z bramy kwadrans po 8 w towarzystwie damulki, której nadano pseudo Fifa. Pojechali dorożką na Ostożenkę, dom Bomsego. O 937 Czarnobury wyszedł, a po pięciu minutach wybiegła Fifa. Dwóch wyprawiłem za Czarnoburym, my z Kroszkinem podążyliśmy za Fifą – wyglądała na tak roztrzęsioną, że uznałem to za intrygujące. Dojechała do bulwaru Czystoprudnego, zwolniła dorożkę przed pensjonatem Saint-Saëns. Weszła na ganek oficyny. Dzwoniła, stukała, długo nie otwierano. Z zajętej przeze mnie pozycji widać było, jak z okna wyjrzał mężczyzna, popatrzył na nią i się schował. Tam naprzeciw jest jasna latarnia i dobrze przyjrzałem się jego twarzy. Wydała mi się znajoma. Nie od razu, ale przypomniałem sobie, gdzie go widziałem: w Pitrze, na Nadieżdińskiej (pseudo Kałmuk). Dopiero wtedy uświadomiłem sobie, że z wyglądu podobny, jest do Akrobaty zgodnie z opisem w cyrkularzu. To on, Eustracjuszu Pawłowiczu! Na Boga, on!
    St. filer Smurow.

    Raport sporządzony był z naruszeniem instrukcji, a kończył się w najzupełniej już niedopuszczalny sposób, lecz radca dworu nie miał do Smurowa pretensji.

* * *

    – No i jak on, wciąż tam? – rzucił się Mylnikow do starszego filera, wyskoczywszy z bryczki. Smurow siedział w krzakach za parkanem skwerku, skąd świetnie widoczny był podwórzec Saint-Saënsa, zalany jasnym światłem barwnych latarni.
    – Tak jest. Proszę być pewnym, Eustracjuszu Pawłowiczu. Kroszkina postawiłem na oku z tamtej strony. Gdyby Kałmuk wylazł przez okno, Kroszkin by gwizdnął.
    – No, opowiadaj!
    – Znaczy się tak. – Smurow podniósł do oczu notesik. – Fifa była u Kałmuka niedługo, raptem pięć minut. Wybiegła o dziesiątej trzydzieści osiem, wycierając łzy chusteczką. O dziesiątej czterdzieści dwie z głównych drzwi wyszła kobieta, dałem jej pseudo Pawica. Weszła na ganek i do środka. Pawica była do jedenastej dwadzieścia. Wyszła, chlipiąc i trochę chwiejnie. Więcej nic.
    – Czym to on, pokurcz skośnooki, tak baby rozstraja? – zdumiał się Mylnikow. – No dobra, teraz my jego odrobinę rozstroimy. A więc tak, Smurow. Ja wziąłem ze sobą sześciu. Jednego ci zostawiam. Wy trzej pilnować okien. No, a z resztą pójdę Japońca brać. Łebski jest, ale i my mamy łby nie od parady. Znowu ciemno u niego. Pewno spać poszedł. Umordowały go baby.
    Schylony przebiegł podwórzec. Nim wszedł na ganek, zdjął buty. Tupot byłby całkiem nie na miejscu.
    Ludzi radca dworu miał wybornych. Złoto, nie ludzie. Tłumaczyć takim niczego nie trzeba, starczą gesty.
    Strzelił palcami do Saplukina, a ten w mig schylił się nad zamkiem. Pogmerał wytrychem, kapnął, gdzie trzeba, oliwą. Nie minęła minuta, a drzwi bezgłośnie się otwarły.
    Mylnikow wszedł do ciemnego przedpokoju pierwszy, dzierżąc w pogotowiu najporęczniejsze cudo – kauczukową pałę z ołowianym rdzeniem. Japoszkę trzeba wziąć żywcem, bo Fandorin wylezie ze skóry.
    Szczęknąwszy guziczkiem ślepej latarki, Eustracjusz Pawłowicz namacał promieniem troje białych drzwi: jedne pośrodku, jedne z lewej i jedne z prawej.
    Wskazał palcem: ty prosto, ty tędy, ty tamtędy, tylko cśśś.
    Sam został w przedpokoju z Lepinche’em i Saplukinem; wszyscy trzej byli gotowi runąć w te drzwi, zza których rozlegnie się umówiony sygnał: mysi pisk.
    Stali napięci jak struny, czekali.
    Przeszła minuta, druga, trzecia, piąta.
    Z mieszkania dochodziły niejasne nocne szelesty, gdzieś za ścianą porykiwał patefon. Zegar zaczął wybijać północ – tak nieoczekiwanie i głośno, że Mylnikowowi omal wyskoczyło serce.
    Co oni tam wyrabiają? Sprawa na minutę. Zajrzeć, zerknąć tu, tam. Pod ziemię, czy co, się zapadli?
    Radca dworu poczuł nagle, że wcale nie czuje już myśliwskiej pasji. Znikło też jakoś podniecenie – na odwrót: po skórze przebiegły mu obrzydliwe, lodowe ciarki. Przeklęte nerwy. Niech tylko wezmę Japońca, i do wód mineralnych, na kurację, przyobiecał sobie Eustracjusz Pawłowicz.
    Kiwnął filerom, by zostali na miejscu, i ostrożniutko wsunął nos w drzwi po lewej.
    Było tam całkiem cicho. I pusto, jak sprawdził Mylnikow, poświeciwszy latarką. Czyli musi być przejście do sąsiedniego pomieszczenia.
    Bezdźwięcznie krocząc po parkiecie, wyszedł na środek pokoju.
    Ki diabeł? Stół, fotele. Okno. Na przeciwległej do okna ścianie lustro. Innych drzwi nie było – i Mandrykina nie było.
    Chciał się przeżegnać, lecz przeszkodziła ściskana w garści pała.
    Czując, jak czoło zrasza mu zimny pot, Eustracjusz Pawłowicz wrócił do przedpokoju.
    – No i co? – samymi wargami zapytał Saplukin.
    Radca dworu tylko nań machnął. Zajrzał do pokoju po prawej.
    Był kubek w kubek taki sam jak lewy – i meble, i lustro, i okno.
    Żywej duszy, pusto!
    Mylnikow padł na czworaki, poświecił pod stołem, choć hipoteza, że filer wpadł na pomysł zabawy w chowanego, trąciła absurdem.
    Do przedpokoju Eustracjusz Pawłowicz wypadł, mamrocząc:
    – Panie, władyko niebieski!
    Odepchnął agentów, rzucił się w drzwi pośrodku – już nie z pałką, lecz z rewolwerem.
    Była to sypialnia. W rogu umywalnia, za zasłoną – łazienka z klozetem i jeszcze jakimś fajansowym sprzętem, wprawionym w podłogę.
    Nikogo! Z okna na Mylnikowa łypał drwiąco szczerbaty księżyc.
    Pogroził mu rewolwerem i jął z łoskotem otwierać szafy. Zajrzał pod łóżko, nawet pod wannę.
    Japończyk znikł i capnął ze sobą trzech najlepszych Mylnikowowskich filerów.
    Eustracjusz Pawłowicz poczuł strach. Czy to aby nie zaćmienie umysłu? Zakrzyczał histerycznie:
    – Saplukin! Lepinche!
    Gdy agenci milczeli, sam skoczył do przedpokoju. Lecz i tam nie było już nikogo.
    – Panie Jezu! – wzniósł wezwanie radca dworu, gubiąc rewolwer i żegnając się zamaszyście. – Odczyń czary biesa japońskiego!
    Gdy trzykrotne przeżegnanie się nie pomogło, Eustracjusz Pawłowicz pojął wreszcie, że japoński bóg potężniejszy jest od rosyjskiego, i padł przed Jego Skośnookością na kolana.
    Uderzył czołem o ziemię i popełzł do wyjścia, wyjąc w głos:
    – Banzaj, banzaj, banzaj!

Zgłoska ostatnia, najdłuższa

    Jak mógł jej nie poznać od razu! Rzecz jasna był zmęczony, zgnębiony niecierpliwie czekał chwili, gdy można będzie pójść. A ona, ma się rozumieć, wyglądała całkiem inaczej. Wtedy, o świcie, obok zwalonego mostu, była blada, wyczerpana, w mokrej i ubłoconej sukni, a tu aż jaśniała subtelną, zadbaną urodą, nawet jeśli pominąć przesłaniającą rysy woalkę. A jednak: to ci dopiero z niego detektyw!
    Dopiero gdy sama podeszła i wspomniała o moście, Erasta Piotrowicza jakby grom strzelił. Przypomniał sobie jej zeznania, których skutkiem była fatalna, wstydliwa pomyłka, a przede wszystkim – jej towarzysza.
    Tam, przy magazynie stacji Moskwa Towarowa, widząc w lornetce odbiorcę melinitu, Fandorin od razu poczuł, że widział go już gdzieś wcześniej, jednak zmylony japońskością twarzy, zboczył na manowce – wpadł na myśl, że szpieg przypomina mu któregoś z dawnych, jeszcze z japońskich czasów, znajomych. A wszystko było dużo prostsze! Tego człowieka, odzianego w brudny sztabskapitański mundur, widział na miejscu katastrofy.
    Teraz wszystko wskoczyło na swoje miejsca.
    Specjalny wysadzony został właśnie przez Akrobatę, jak celnie go ochrzcił Mylnikow. Japoński dywersant jechał ekspresem, a towarzyszyła mu ta właśnie Lidina. Jak zręcznie skierowała żandarmów na fałszywy trop!
    I teraz wróg postanowił wymierzyć cios w tego, kto nań polował. Jeden z ulubionych trików sekty „skradaczy” nazywa się „królik pożera tygrysa”. Ale nic nie szkodzi, my także mamy na to własny zwrot: „Łapie mysz kota”.
    Propozycja Glikerii Romanowny, by jechać do niej, nie wprawiła inżyniera w popłoch. Spodziewał się czegoś takiego. Lecz mimo wszystko sprężył się wewnętrznie w obliczu pytania, czy zdoła poradzić sobie w pojedynkę z tak groźnym przeciwnikiem.
    Nie poradzę sobie – trudno, taka karma. Niech dalej wojują beze mnie, stwierdził filozoficznie Erast Pietrowicz i pojechał.
    Lecz w domu na Ostożence zachował skrajną ostrożność. Karma karmą, jednak grać w poddawki nie myślał *. Tym większe było rozczarowanie, gdy okazało się, że Akrobaty tam nie ma. Tu już Fandorin nie zamierzał owijać sprawy w bawełnę – współczującą paniusię należało uświadomić wprost, tu i teraz.
    Nie jest agentką – to pojął od razu. Jeśli pomocnicą, to mimowolną i w nic niewprowadzoną. Co prawda, wie, gdzie szukać Akrobaty, lecz za nic nie powie, bo jest w nim zakochana po uszy. Trudno przecież wziąć ją na tortury!
    Tu wzrok Erasta Pietrowicza padł na aparat telefoniczny: pomysł zrodził się w jednej chwili. Niemożliwe, by szpieg takiego kalibru nie miał telefonu dla kontaktu w nagłych wypadkach!
    Wystraszywszy okrutnie Lidiną, Fandorin zbiegł po schodach na ulicę, złapał dorożkę i nakazał gnać co sił do miejskiej centrali telefonicznej.
    Lisicki zainstalował się na nowym miejscu z komfortem. Panienki z łącznicy zdążyły zaopatrzyć go w haftowane serwetki, na biurku stała patera z domowym ciastem, konfitury i imbryk z herbatą. Widać mężny sztabsrotmistrz zrobił tu furorę.
    Ujrzawszy Fandorina, podskoczył, zdjął z uszu słuchawki i wykrzyknął z entuzjazmem:
    – Eraście Pietrowiczu, istny z pana geniusz! Drugi dzień tu siedzę i wciąż to powtarzam: pańskie nazwisko wyryć by trzeba złotymi zgłoskami na tablicach policyjnych dziejów! Ani by pan nie pomyślał, ilu ciekawych i pikantnych rzeczy dowiedziałem się przez te dwa dni.
    – Na pewno n-nie – przerwał mu Fandorin. – W lokalu numer trzy, dom Bomsego, Ostożenka, jaki numer?
    – Sekundkę – Lisicki zajrzał do spisu – trzydzieści siedem osiemdziesiąt dwa.
    – Sprawdźcie, dokąd dzwoniono z tego numeru w ciągu ostatniego kwadransa. Sz-szybko!
    Sztabsrotmistrz jak bomba wypadł z pokoju i po trzech minutach wrócił.
    – Na numer sto czternaście dwadzieścia dwa. To pensjonat Saint-Saëns, na bulwarze Czystoprudnym, już sprawdziłem. Rozmowa była krótka, ledwie pół minuty.
    – Czyli że go nie zastała… – wymamrotał Fandorin. – Co to za pensjonat? Za moich czasów takiego nie było. Oświatowy?
    – W pewnym sensie – zachichotał Lisicki. – Oświecają tam w przedmiocie słodkich wzruszeń. Instytucja znana, prowadzona przez niejaką hrabinę Beauvaudois. Osóbka z charakterem. Bywała u nas w jednej sprawie. I w Ochranie dobrze ją znają. Prawdziwe nazwisko – Anfisa Minkina. Biografia – istna powieść Boussenarda *. Cały świat zjeździła. Mętna postać, ale ją tolerują, bo od czasu do czasu okazuje stosownym resortom usługi. Intymnej, lecz niekoniecznie erotycznej natury. – Wesoły sztabsrotmistrz znów się zaśmiał. – Kazałem podłączyć się do pensjonatu. Zarejestrowane są tam dwa numery, więc do obu. Dobrze zrobiłem?
    – Ś-świetnie. Proszę siedzieć i słuchać. Ja tymczasem zadzwonię.
    Zatelefonował do swego mieszkania i kazał kamerdynerowi udać się na bulwar Czystoprudny i popatrzeć na pewien dom.
    Pomilczawszy, Masa spytał:
    – Panie, czy nie będzie to wtrącanie się w bieg wojny?
    – Nie – uspokoił go Erast Pietrowicz, gwałcąc nieco sumienie, lecz innego wyjścia nie miał. Mylnikowa nie było, a żandarmi kolejowi nie zdołaliby prowadzić inwigilacji z sensem. – Będziesz po prostu patrzyć na pensjonat Saint-Saëns i zawiadomisz, gdybyś dostrzegł coś ciekawego. Jest tam niedaleko kinoteatr Orlando, a w nim publiczny telefon. Ja będę pod numerem…
    – Dwadzieścia dziewięćdziesiąt trzy – podpowiedział Lisicki, mający na każdym uchu po słuchawce.
    – Dzwonią, na lewy! – wykrzyknął w minutę później. Erast Pietrowicz złapał dodatkową tubkę, i usłyszał soczysty męski głos:
    – Beatrysiu, duszeńko! Cały płonę, aż sił brak. Już do was jadę. Przygotujcie mój gabinecik. I Zulejkę, koniecznie.
    – Zulejka jest z kawalerem – odpowiedział na drugim końcu głos kobiecy, bardzo miękki i miły.
    Mężczyzna oburzył się.
    – Jak to z kawalerem? Z kim? Jeśli z von Weilem, nie daruję pani tego.
    – Przygotuję panu madame Friedę – zagruchała kobieta. – Pamięta pan, taka rosła, pysznej budowy, wirtuozersko smaga biczykiem, nie gorzej od Zulejki. Spodoba się waszej ekscelencji.
    Sztabsrotmistrz zatrząsł się, dławiąc bezgłośny śmiech. Fandorin z irytacją rzucił tubkę.
    W ciągu najbliższej godziny rozmów było mnóstwo, niektóre jeszcze pikantniejszej treści, lecz wszystkie w lewe ucho Lisickiego, czyli na numer 114-22; drugi telefon milczał.
    Ocknął się o wpół do dwunastej, przy czym dzwoniono z pensjonatu. Mężczyzna poprosił o numer 42-13.
    – Czterdzieści dwa trzynaście – co to? – szeptem zapytał inżynier, podczas gdy panienka łączyła.
    Żandarm sam już szeleścił kartkami. Znalazł, podkreślił paznokciem linijkę. „Restauracja Róża Wiatrów” – przeczytał Fandorin.
    – Restauracja Róża Wiatrów – rozległo się w słuchawce. – Słucham?
    – Kochaniutki, poproszę do mnie pana Miroszniczenkę, siedzi przy stoliku pod oknem, sam – poprosił męskim głosem Saint-Saëns.
    – W tej chwileczce.
    Długie, kilkuminutowe milczenie. Potem spokojny baryton na restauracyjnym końcu linii zapytał:
    – To pan?
    – Według umowy. Gotowi?
    – Tak. Będziemy o pierwszej w nocy.
    – Dużo tego. Bez mała tysiąc skrzynek – uprzedził pensjonat.
    Fandorin ścisnął słuchawkę tak, że pobielały mu palce. Broń! Transport japońskiej broni, nie inaczej!
    – Ludzi starczy – z przekonaniem zapewniła restauracja.
    – Jak będziecie transportować? Wodą?
    – Ma się rozumieć. Inaczej na co mi magazyn nad rzeką? Powiedz pan, gdzie to.
    W owej chwili na stole przed Lisickim zamigał lampkami aparat.
    – To alarmowy – szepnął oficer, chwytając rożek i przekładając dźwignię. – Eraście Piotrowiczu, do pana. Pilne. Myślę, że pański sługa.
    – Niech pan słucha. – Fandorin kiwnął w stronę tubki i wziął rożek.
    – Panie, miałem zawiadomić, gdyby było ciekawie – rzekł po japońsku Masa. – Tu bardzo ciekawie, proszę przyjechać.
    Niczego nie wyjaśniał, widać w kinoteatrze był tłum luda. Tymczasem rozmowa między Saint-Saënsem a Różą Wiatrów dobiegła końca.
    – No i co, wymienił m-miejsce? – niecierpliwie odwrócił się do Lisickiego inżynier.
    Ów ze skruchą rozłożył ręce.
    – Zapewne w ciągu dwóch sekund, kiedy pan odłożył rożek, a ja jeszcze nie wziąłem… Słyszałem tylko, jak tamten z restauracji powiedział: „Tak, tak, wiem”. Jakie będą rozkazy? Posłać do Róży Wiatrów i Saint-Saënsa patrole?
    – Nie trzeba. W restauracji nikogo pan już nie zastanie, a pensjonatem zajmę się sam.

* * *

    Gnając powozem przez nocne bulwary, Fandorin myślał o straszliwym zagrożeniu, jakie zawisło nad prastarym miastem – nie, nad całym tysiącletnim państwem. Tłumy czerni, zbrojne w japońskie (czy jakie tam) karabiny zdławią zaułki pętlą barykad. Z peryferii do centrum popełznie bezkształtna, krwawa plama. Nastąpi przewlekła, okrutna masakra bez zwycięzców: zostaną tylko trupy i przegrani. Główny wróg całego życia Erasta Pietrowicza – bezsensowny, dziki Chaos – wlepiał w inżyniera bielma mrocznych okien, szczerzył zgniłe paszczęki bram. Rozumne, cywilizowane życie skurczyło się do migocącej bezbronnie wzdłuż trotuaru, wątłej niteczki latarń.

* * *

    Masa oczekiwał pod kratą skweru.
    – Nie wiem, co się dzieje – mówił szybko, wiodąc Fandorina wokół stawu. – Proszę samemu spojrzeć. Zły człowiek Myrnikow i z nim jeszcze pięciu zakradli się do domu przez ten ganek. To było… dwanaście minut temu. – Z satysfakcją spojrzał na złoty zegarek, ofiarowany mu w swoim czasie przez Erasta Pietrowicza na pięćdziesięciolecie mikado. – I zaraz zadzwoniłem.
    – Co za pech! – wykrzyknął z żalem inżynier. – Ten szakal przewąchał i znów wszystko popsuł.
    Kamerdyner zauważył filozoficznie:
    – Trudno, nic teraz się nie zrobi. Patrzmy lepiej, co będzie.
    Zaczęli patrzeć.
    I z lewej, i z prawej było okno. Nie paliło się w nich światło.
    – Dziwne – szeptał Erast Pietrowicz, – Co oni tam robią po ciemku? Ani strzałów, ani krzyków…
    I w tejże chwili rozległ się krzyk – niegłośny lecz pełen tak zwierzęcej rozpaczy, że Fandorin i jego sługa bez porozumienia wyskoczyli z ukrycia i pobiegli w stronę domu.
    Na ganek wypełzł ktoś szybko na łokciach i kolanach.
    – Banzaj! Banzaj! – wołał bez przerwy.
    – Dalej! – obejrzał się inżynier na ociągającego się Masę. – Co z tobą?
    Sługa stał, skrzyżowawszy ręce na piersi – niemy posąg obrazy.
    – Pan mnie oszukał. Ten człowiek to Japończyk.
    Na przekonywanie go brakło czasu. Zresztą wstyd.
    – Nie Japończyk – odrzekł Fandorin. – Ale masz rację, lepiej idź. Neutralność to neutralność.
    Westchnął i ruszył dalej. Kamerdyner też westchnął i odszedł.
    Zza węgła pensjonatu wyleciały jeden za drugim trzy cienie w jednakowych paltach i melonikach.
    – Eustracjuszu Pawłowiczu! – rozwrzeszczały się, stawiając szefa z czworaków na nogi. – Co z panem?
    Ten wył, rwał się im z rąk.
    – To ja, Fandorin – rzekł, podchodząc, Erast Pietrowicz.
    Filerzy przyjrzeli mu się bez słowa. Było jasne, że nie ma potrzeby bliższej prezentacji.
    – We łbie mu się pomieszało – westchnął jeden, starszy od reszty. – Eustracjusz Pawłowicz od dawna miał bzika, nasi przyuważyli. No i sfiksował do reszty.
    – Japoński bóg… Banzaj… Precz, biesie… – szarpał się wciąż opętaniec.
    By nie przeszkadzał, Fandorin ucisnął mu tętnicę, i radca dworu ścichł. Spuścił głowę, zachrapał, zwisł na rękach swych asystentów.
    – Niech poleży, nic mu nie będzie. A wy za mną – rozkazał inżynier.
    Szybko przeszedł pokoje, zapalając wszędzie elektryczność.
    W mieszkaniu było pusto, ani śladu życia. Tylko w sypialni wydymała się z trzepotem firanka w otwartym oknie.
    Fandorin skoczył do parapetu. Na zewnątrz było podwórze, za nim pustkowie, ciemne sylwetki domów.
    – Uciekł! Czemu nikt nie stał pod oknem? Niepodobne to do Mylnikowa!
    – Ależ ja stałem, o tam – jął się usprawiedliwiać jeden z filerów. – Jak usłyszałem, że Eustratpałycz krzyczy, pobiegłem. Myślałem, że trza pomóc…
    – A gdzie nasi? – Starszy ze zdumieniem kręcił głową. – Mandrykin, Lepinche, Saplukin, Kufko i ten, jak mu tam, uszaty. W pogoń ruszyli, przez okno? Toż by gwizdali…
    Erast Pietrowicz przystąpił do bliższych oględzin lokalu. W pokoju po lewej zauważył na dywanie kilka kropel krwi. Dotknął – świeża.
    Powiódł dookoła wzrokiem i zdecydowanie ruszył ku serwantce, otwarł uchylone drzwiczki. Zaciśnięta ściskiem stolarskim sterczała tam niewielka kusza. Wystrzelona.
    – Tak, tak. Znane sztuczki – wymamrotał inżynier i zaczął obmacywać podłogę w miejscu, gdzie była krew. – Aha, jest i s-sprężyna, pod klepką parkietu schował… A gdzież ciało?
    Spojrzał w prawo, w lewo, podszedł do lustra na ścianie naprzeciw okna. Obmacał ramę, nie znalazł mechanizmu i najzwyczajniej walnął pięścią w błyszczącą taflę.
    Filerzy, tępo wpatrzeni w działania Czarnoburego, westchnęli. Lustro z brzękiem wpadło w czarną niszę.
    – Oto gdzie – z satysfakcją mruknął inżynier, szczękając guzikiem.
    W tapecie otwarły się drzwi.
    Za fałszywym lustrem objawiła się alkowa. Z drugiej strony miała okienko, skąd świetnie dało się obserwować sąsiednie pomieszczenie – sypialnię. Pół skrytki zapełniał aparat fotograficzny na statywie, lecz nie on zaciekawił Fandorina.
    – Uszaty, mówicie? – spytał inżynier, schylając się i wpatrując w coś na podłodze. – Nie ten aby?
    Wywlókł pod pachy bezwładne ciało ze sterczącą z piersi strzałą, krótką i grubą.
    Filerzy nachylili się nad martwym kolegą, a inżynier śpieszył już do pokoju naprzeciwko.
    – Ta sama sztuczka – oznajmił starszemu z agentów, który wszedł w ślad za nim. – Sekretna sprężyna pod parkietem. W szafie schowana kusza. Śmierć momentalna, grot zatruty. A trup o, tam. – Wskazał na lustro. – Może pan sprawdzić.
    Lecz w tej skrytce, kubek w kubek podobnej do poprzedniej, znalazły się aż trzy ciała.
    – Lepinche – westchnął filer, wyciągając to z wierzchu. – Saplukin. A na dole Kufko…
    Piąty trup odkryty został w sypialni, między szafą a ścianą.
    – Nie wiem, jak mu się udało poradzić sobie w pojedynkę. Najpewniej rzecz przebiegła tak – próbował odtworzyć przebieg zdarzeń Fandorin. – Ci, co weszli do bocznych pokoi, zginęli pierwsi, od strzał, i zostali schowani za lustrami. Tego w sypialni zabito gołą ręką – w każdym razie widocznych obrażeń nie ma. Saplukin i ten, jak mu tam, Lepinche, mają złamany kręgosłup szyjny. Sądząc z otwartych ust Lepinche’a, zdołał zobaczyć zabójcę. Ale nie więcej… Akrobata ukatrupił tych dwóch w przedpokoju, zaciągnął na prawo i rzucił na Kufkę. Jednego nie pojmuję: jakim cudem ocalał Mylnikow? Chyba że rozśmieszył Japończyka swoimi jękami „Banzaj!”. No, i tyle. Koniec liryki. Główne zadanie przed nami. Pan – tknął palcem jednego z filerów – weźmie swego nadwerężonego na umyśle szefa i zawiezie do Kanatczikowej Daczy. A wy dwaj ze mną.
    – Gdzie, panie Fandorin? – spytał starszy.
    – Nad rzekę Moskwę. Do licha, już wpół do pierwszej, a trzeba jeszcze znaleźć igłę w stogu siana.

* * *

    Niech tylko kto spróbuje znaleźć nad rzeką Moskwą niewiadomy magazyn. Zamiast portu przeładunkowego stara stolica ma towarowe przystanie, ciągnące się od mostu Krasnochołmskiego i rozrzucone tu i ówdzie wzdłuż rzeki na wiele wiorst, aż do Kożuchowa.
    Zaczęli od samej Taganki i przystani Wołżańskiego T-wa Parowcowi-Handlowego, potem debarkaderu Domu Kupieckiego B-ci Kamieńskich, składów Niżnonowogrodzkiej Kompanii Żeglugi Parowej p. Kaszynej, elewatorów S-ki Moskworieckiej… – i tak dalej, i dalej.
    Szukali, jadąc wzdłuż brzegu dorożką, wpatrując się w ciemność i przysłuchując, czy skądś nie doniesie się hałas. Bo któż by pracował w grobowej ciemności prócz ludzi mających coś do ukrycia?
    Od czasu do czasu zniżali się ku rzece, nadsłuchując nad samą wodą. Większość pirsów leżała na lewym brzegu, ale z rzadka trafiały się i nad prawym.
    Wracali do bryczki, jechali dalej.
    Erast Pietrowicz z każda chwilą posępniał.
    Poszukiwania przeciągały się – breguet w kieszeni brzęknął dwa razy. Jakby do wtóru wybił dwukrotnie zegar z dzwonnicy klasztoru Nowospasskiego i myśl inżyniera zwróciła się ku sprawom religii.
    Monarchia samodzierżawna trzymać się może tylko na wierze ludu w jej mistyczne, nadprzyrodzone korzenie, myślał chmurnie Fandorin. Jeśli ta wiara zwątleje, z Rosją będzie jak z Mylnikowem. Lud śledzi bieg tej nieszczęsnej wojny i z każdym dniem upewnia się, że bóg japoński albo silniejszy jest od rosyjskiego, albo też bardziej kocha swojego pomazańca niż nasz – cara Mikołaja. Konstytucja, oto jedyny ratunek, rozmyślał inżynier, wbrew dojrzałemu wiekowi wciąż jeszcze niewyzbyty skłonności do idealizmu. Monarchia przenieść musi punkt oparcia z religijności na rozum. Żeby lud wypełniał wolę władzy nie z bojaźni bożej, lecz dlatego, że się z tą wolą zgadza. Lecz jeśli teraz zacznie się zbrojny bunt, ze wszystkim koniec. I nieważne już, czy monarchia zdoła utopić powstanie we krwi, czy nie zdoła. Dżinn wyrwie się z butelki i tron tak czy owak runie. Jeśli nie teraz – to za kilka lat, przy kolejnym wstrząsie…
    W mroku mętnie zabłysły pękate żelazne cysterny: rezerwuary naftowe B-ci Nobel. W tym miejscu rzeka zataczała łuk.
    Erast Pietrowicz klepnął woźnicę w ramię, by przystanął. Przysłuchał się. Sponad odległej wody niósł się wyraziście rytmiczny, maszynowy stukot.
    – Za mną! – Inżynier machnął na filerów.
    Kłusem przebiegli zarośla. Wietrzyk przyniósł woń mazutu, gdzieś blisko, za drzewami było Postyłoje Oziero.
    – A jakże! – wysapał starszy agent nazwiskiem Smu – row. – Naprawdę oni!
    Poniżej niezbyt stromej skarpy ciemniał długi pirs, do którego cumowało kilka barek, przy czym jedna, najmniejsza, sprzęgnięta była z kanciastym holowniczkiem pod parą. To jego perkotanie złowił słuch Fandorina.
    Z przyległego do przystani magazynu wybiegli dwaj tragarze, niosąc skrzynię, i znikli w ładowni małej barki. Za nimi pojawił się jeszcze jeden, z czymś kwadratowym na ramionach, i po trapie wbiegł za tamtymi.
    – Tak, to oni – uśmiechnął się Fandorin, porzuciwszy w mig swe apokaliptyczne wizje. – Śpieszą się, s-sankiuloci.
    – Kto? – zainteresował się niepojętym słowem drugi filer, Kroszkin.
    Bardziej oczytany Smurow objaśnił:
    – To byli tacy bojowcy, w guście eserowców. O francuskiej rewolucji żeś słyszał? Nie? A o Napoleonie? To i dobrze.
    Z magazynu wybiegł następny tragarz, potem trzech naraz powlokło coś bardzo ciężkiego. W kącie pomostu przez sekundę, dwie zamigotał ognik zapałki, po czym skurczył się w czerwony punkt. Tam stało jeszcze dwóch.
    Uśmiech na twarzy inżyniera zastąpiła troska.
    – Coś ich przydużo. – Erast Pietrowicz rozejrzał się dookoła. – Co tam ciemnieje? Most?
    – Tak jest. Kolejowy, na obwodnicy w budowie.
    – Świetnie. Kroszkin, tam, po tamtej stronie, za Postyłym Ozierem jest stacja Kożuchowe. Bierz dorożkę i pędź piorunem. Na stacji powinien być telefon. Dzwoń do podpułkownika Daniłowa, numer siedemdziesiąt siedem dwieście trzydzieści pięć. Nie będzie podpułkownika – mów z dyżurnym oficerem. Nakreśl s-sytuację. Niech sadza na drezyny wartę, dyżurnych, kogo tylko zbierze – i tutaj. Wszystko. Leć. Ale rewolwer zostaw. I zapasowe naboje, jeśli masz. Tobie na nic, a nam może się p-przydać.
    Filer na złamanie karku rzucił się z powrotem do bryczki.
    – No dobra, Smurow. Podejdźmy bliżej. O, tam jest pierwszorzędny stos szyn.

* * *

    Gdy Drozd zapalał, Rybnikow spojrzał na zegarek.
    – Za kwadrans trzecia. Wkrótce świt.
    – Nie szkodzi, zdążymy. Większość załadowana – wskazał eserowiec większą barkę. – Została tylko sormowska. Drobiazg, jedna piąta ładunku. Żywiej, towarzysze, żywiej – zachęcał tragarzy.
    Towarzysze towarzyszami, ale sam skrzynek nie taszczysz, pomyślał mimochodem Wasyl Aleksandrowicz, zastanawiając się, kiedy lepiej rozpocząć rozmowę o najważniejszym – terminie powstania.
    Drozd ruszył niespiesznie w stronę magazynu. Rybnikow za nim.
    – A moskiewską kiedy? – spytał o główną barkę.
    – Jutro wodniacy przeciągną do Fili. Stamtąd jeszcze gdzieś tam. I tak będziemy przesuwać z miejsca w miejsce, żeby nie lazła w oczy. No, a malutka idzie zaraz do Sormowa, w dół rzeki Moskwy, potem Oką.
    W magazynie kończyły się już skrzynki, zostały tylko płaskie pudła z lontami i mechanizmami zegarowymi.
    – Jak po waszemu merci? - Drozd się uśmiechnął.
    – Agirato.
    – A więc proletariackie agirato panu, panie samuraju. Zrobił pan swoją robotę, czas obejść się bez pana.
    Rybnikow niecierpliwie zaczął mówić o najważniejszym:
    – Zatem strajk musi się zacząć nie później niż za trzy tygodnie. Powstanie najpóźniej za półtora miesiąca…
    – Nie komenderujcie, marszałku Oyama. Tak czy owak zadecydujemy bez pana – przerwał eserowiec. – Na pańską nutę grać nie będziemy. Myślę, że uderzymy jesienią. – Wyszczerzył zęby w uśmiechu. – Do tego czasu wyskubiecie Nikołaszce jeszcze trochę puchu i pierza. Niech przed narodem całkiem goły się zjawi. Wtedy się go upiecze.
    Wasyl Aleksandrowicz odpowiedział na uśmiech uśmiechem. Drozd ani podejrzewał, że w tej sekundzie jego życie, jak i życie jego ośmiu towarzyszy, wisiało na włosku.
    – Doprawdy, niedobrze. Nie dogadaliśmy się. – Rybnikow z rezygnacją rozłożył ręce.
    W oczach wodza rewolucji błysnęły drwiące iskierki.
    – Dotrzymywanie słowa przedstawicielowi imperialistycznego mocarstwa to burżuazyjny przesąd. – Popykał fajeczkę. – A jak będzie po waszemu „zwycięstwo”?
    Podszedł robotnik, załadował na grzbiet ostatnie pudło i zdziwił się:
    – Jakieś to za lekkie. Nie puste aby?
    Postawił pudło na ziemi.
    – Nie – objaśnił Wasyl Aleksandrowicz, podnosząc wieczko. – To zestaw lontów na różne okazje. O, to Bickforda, ten maskujący, a ten w gumowej koszulce do minowania pod wodą.
    Drozd zainteresował się. Wyjął jasnoczerwony kłębek i obejrzał. Dwoma palcami wyciągnął metaliczny rdzeń – ów łatwo wylazł z wodoodpornej osłonki.
    – Nieźle wymyślone. Podwodne minowanie? Może wywalić carski jacht? Mam tam w załodze człowieka, szalona pałka… Trzeba będzie pomyśleć.
    Tragarz podniósł pudło, pobiegł na przystań. Tymczasem Rybnikow podjął decyzję.
    – No cóż. Jesienią to jesienią. Lepiej późno niż wcale – rzekł. – A strajk za trzy tygodnie. Liczymy na was.
    – A co wam zostało? – rzucił przez ramię Drozd. – I na tym koniec, samuraju. Rozstajemy się. Pruj do swojej japońskiej mamusi.
    – Jestem sierota – uśmiechnął się samymi wargami Wasyl Aleksandrowicz i znów pomyślał, jak dobrze byłoby skręcić temu człowiekowi kark, żeby popatrzeć, jak przed śmiercią wyłażą i szklą mu się oczy.
    I w owej chwili skończyła się cisza.

* * *

    – Panie inżynierze, już chyba wszystko. Skończyli – szepnął Smurow.
    Fandorin sam widział, że załadunek się kończy. Barka zagłębiła się niemal do linii wodnej. Była nieduża, lecz najwyraźniej pojemna – to nie byle co, wziąć na pokład tysiąc skrzynek z bronią.
    Jeszcze po trapie wbiegła ostatnia postać, sądząc po chodzie, z brzemieniem całkiem lekkim, i na barce jeden po drugim zapłonęło siedem, nie – osiem ogników papierosów.
    – Skończyli. Teraz popalą i odpłyną – dyszał Fandorinowi w ucho filer.
    Kroszkin pobiegł po wsparcie za kwadrans trzecia, obliczał inżynier. Przypuśćmy, że o trzeciej dotarł do telefonu. Pięć, jeśli nie dziesięć minut zajmie mu tłumaczenie Daniłowowi lub dyżurnemu oficerowi, o co chodzi. Ech, trzeba było posłać Smurowa – wymowniejszy. Powiedzmy – dziesięć, nie, piętnaście po trzeciej zaalarmują straż. Przed wpół do czwartej nie ruszą. A jazda od Kałanczowki do mostu Kożuchowskiego drezyną – dobre pół godziny. Przed czwartą nie ma co czekać na żandarmów. A tu dopiero trzecia dwadzieścia pięć…
    – Gotuj broń – rozkazał Fandorin, biorąc do lewej ręki swój brauning, a do prawej Kroszkinowski nagan. – Na trzy-cztery walcie w stronę barki.
    – Po co? – wpadł w popłoch Smurow. – Ich cała kupa! Gdzie z rzeki prysną? Przyjdzie wsparcie, to dogoni się ich brzegiem!
    – A skąd pan wie, że nie przeciągną barki za miasto, na odludzie, albo że jeszcze przed świtem nie przeładują broni na podwody? Nie, trzeba ich z-zatrzymać. Ile ma pan naboi?
    – Siedem w bębenku, siedem zapasowych, i koniec. Myśmy filerzy, a nie baszybuzuki jakieś.
    – K-kroszkin też ma czternaście. Ja tylko siedem. Zapasowego magazynka nie noszę. Też, niestety, nie jestem janczarem. Trzydzieści pięć strzałów – na pół godziny przymało. No, ale cóż robić. Działamy tak. Pierwszy bębenek wywalcie na wiwat, żeby zrobić wrażenie. A potem każdą kulę na pewniaka, z sensem.
    – Coś daleko – zauważył Smurow. – A burta zakrywa ich do połowy. W figurę do pasa na taką odległość i w dzień trafić niełatwo.
    – Nie celujcie do ludzi, bądź co bądź, to rodacy. Strzelać tak, aby nikt z barki nie przelazł na holownik. No, trzy-cztery!
    Erast Pietrowicz uniósł do góry swój pistolet (tak czy owak, krótkolufowa broń na ten dystans na nic się nie zda) i siedem razy z rzędu nacisnął spust.

* * *

    – Masz tobie – skonstatował Drozd, słysząc gęstą palbę.
    Ostrożnie wysunął się zza drzwi. Rybnikow także.
    Ogniki wystrzałów rozbłyskiwały znad pryzmy szyn zwalonych o pół setki kroków od przystani.
    Z barki odpowiedziało bezładną kanonadą osiem luf.
    – Szpicle. Wywęszyli nas – z zimną krwią ocenił sytuację Drozd. – Ale ich mało. Trzech, czterech, raczej nie więcej. Zaraz sobie poradzimy z tym fantem. Krzyknę chłopakom, niech obejdą z prawej i lewej…
    – Stój! – Wasyl Aleksandrowicz złapał go za łokieć i zaczął szybko tłumaczyć: – Nie trzeba wikłać się w walkę, właśnie tego się po nas spodziewają. Jest ich mało, ale z całą pewnością posłali po wsparcie. Przechwycić barki na rzece nietrudno. Niech pan powie, jest ktoś na holowniku?
    – Nie, wszyscy byli przy załadunku.
    – Policjanci zjawili się niedawno – z przekonaniem powiedział Rybnikow. – Inaczej byłaby tu jak nic kompania żandarmów. Czyli że załadunku głównej barki nie widzieli, dobrą godzinę marudziliśmy z sormowską. Oto w czym rzecz, Drozd. Ładunek sormowski można poświęcić. Ratujcie dużą barkę. Uciekajcie. Wrócicie jutro. Idźcie, idźcie. Ja pociągnę policję za sobą.
    Wziął od eserowca kłębek czerwonego lontu, wsunął go do kieszeni i wybiegł zygzakami na zewnątrz.

* * *

    Czarne sylwetki na barce jakby wiatr zdmuchnął, znikły i purpurowe ogniki. Miast nich po sekundzie znad burty mignęły białe błyski strzałów.
    Z magazynu na statek przebiegła, pętląc, jeszcze jedna postać. Tę odprowadził inżynier szczególnie uważnym wzrokiem.
    Z początku kule świstały wysoko nad głową, potem bojowcy się wstrzelali. Od szyn, sypiąc iskrami i wydając obrzydły świst, jęły rykoszetować grudki ołowiu.
    – O Boże, śmierć moja przyszła! – pojękiwał Smurow, kryjąc się z głową za pryzmą.
    Fandorin nie spuszczał wzroku z barki, gotów strzelać, gdyby tylko któryś próbował przedrzeć się na holownik.
    – No, nie jęcz pan – powiedział inżynier. – Czego się bać? Tylu już na mnie i pana na tamtym świecie czeka. Przywitają nas jak swoich. I jacy to ludzie! Z tutejszymi ani p-porównania.
    Zaskakujące, lecz zaimprowizowany przez Fandorina argument podziałał. Filer uniósł się.
    – I Napoleon czeka?
    – I Napoleon. Lubi pan Napoleona? – w roztargnieniu wymamrotał inżynier, mrużąc lewe oko. Jeden z bojowców, bardziej przedsiębiorczy od reszty, popełzł z barki na holownik.
    Erast Pietrowicz wsadził kulę w poszycie tuż przed nosem mądrali. Ten dał nura na powrót pod zasłonę burty.
    – Uwaga, nie gap się! – powiedział do partnera Fandorin. – Teraz do nich dotarło, że czas uciekać, i polezą jeden za drugim. Nie puszczać ich, odciąć ogniem.
    Smurow nie odpowiedział.
    Inżynier krótko zerknął na niego i zaklął.
    Filer przylgnął policzkiem do szyn, jego włosy lśniły od krwi, otwarte oko bałuszyło się w bok. Zabity…
    Ciekawe, czy spotka się z Napoleonem? – przemknęło przez głowę inżyniera, któremu skądinąd w owej chwili było nie do sentymentów.
    – Towarzyszu sterniku, do sterówki! – doniósł się dźwięczny głos z barki. – Szybciej!
    Ukryta na dziobie postać znów popełzła na holownik. Z ciężkim westchnieniem Fandorin strzelił, żeby trafić – ciało z pluskiem wpadło w wodę.
    Zaraz potem ruszył się jeszcze jeden, lecz był dobrze widoczny na tle białej nadbudówki i Erast Piotrowicz zdołał trafić go w nogę. W każdym razie trafiony jęknął – czyli był żywy.
    Skończyły się naboje, jakie Fandorin dostał od Kroszkina. Wziął rewolwer nieboszczyka, ale ten miał w bębenku zaledwie trzy kule. A do czwartej zostało jeszcze całych osiemnaście minut.
    – Śmielej, towarzysze! – krzyknął ten sam głos. – Kończą się im naboje. Rąbać cumy!
    Rufa barki odsunęła się od pomostu; trapy, skrzypnąwszy, runęły do wody.
    – Naprzód, na holownik! Wszyscy razem, towarzysze!
    I tu nie dało się już nic zrobić. Gdy z barki rzuciła się na dziób hurma ludzi, Fandorin nie zaczął nawet strzelać. Co za sens?
    Holownik bryznął z komina snopem iskier, plusnął kołami. Hole napięły się, zadźwięczały.
    Ruszyli o trzeciej czterdzieści sześć – inżynier popatrzył na zegarek.
    Udało się ich zatrzymać na dwadzieścia jeden minut. Cena – życie dwóch ludzi.
    Ruszył brzegiem, równolegle do barki.
    Najpierw nadążyć było nietrudno, potem musiał przejść w bieg – holownik stopniowo nabierał szybkości.
    Kiedy Erast Piotrowicz mijał most kolejowy, z korony nasypu dobiegł łomot stalowych kół. Z ciemności całym pędem gnała duża drezyna, gęsto wypełniona ludźmi.
    – Tutaj! Tutaj! – Fandorin zamachał i wypalił w powietrze. Po stoku ciężko biegli ku niemu żandarmi.
    – Kto tu starszy?
    – Porucznik Briancew!
    – To oni! – wskazał Erast Pietrowicz oddalającą się barkę. – Połowa mostem na tamten brzeg. I z obu stron. Dogonimy ich. Ognia po sterówce holownika. Aż się poddadzą. Marsz!
    Dziwna pogoń pieszych żandarmów za płynącą po rzece barką trwała niedługo.
    Strzelanina z holownika szybko słabła. Bojowcy coraz rzadziej ryzykowali wychylanie się zza żelaznych burt. Ze sterówki wyleciały przebite kulami szyby i sternik wiódł stateczek na ślepo, nie wytykając nosa. Dlatego też pół wiorsty za mostem holownik wszedł na mieliznę i stanął. Barkę zaczęło z wolna znosić bokiem.
    – Wstrzymać ogień! – rozkazał Fandorin. – Każcie im się poddać.
    – Rzućcie broń, bałwany! – krzyczał – z brzegu porucznik. – Nie macie szans! Poddawać się!
    Eserowcy w istocie nie mieli szans. Nad wodą wisiała rzadka mgiełka przedświtu, ciemność topniała w oczach, a na obu brzegach zalegli żandarmi, więc nie uciekłoby się i pojedynczo wpław.
    Pod sterówką zebrała się grupka ocalałych – pewno się naradzali.
    Potem jeden wyprostował się na całą wysokość.
    – On!
    Akrobata vulgo sztabskapitan Rybnikow – mimo odległości omylić się było niepodobna.
    Na holowniku zaśpiewał nieskładny chór, a szpieg japoński rozpędził się i przeskoczył na barkę.
    – Cóż to on? Co robić? – spytał nerwowo porucznik.
    – Strzelać, strzelać! – wykrzyknął Fandorin, widząc jak w rękach Akrobaty iskrzy się drobny ognik, podobny do bengalskiego. – To laska dynamitu!
    Lecz było za późno. Dynamit wpadł do ładowni barki, a fałszywy sztabskapitan, zerwawszy z burty koło ratunkowe, skoczył do rzeki.
    Tuż potem barka, przełamana kilkoma potężnymi eksplozjami na dwoje, stanęła dęba. Przednia połowa podskoczyła i nakryła sobą holownik. W powietrze wyleciały odłamki drzewa i metalu, po wodzie rozpłynęło się płonące paliwo.
    – Kłaść się! – wrzasnął rozpaczliwie porucznik, lecz żandarmi już popadali bez komendy na ziemię, nakrywszy głowy rękoma.
    Obok Fandorina wryła się w grunt pogięta, gwintowana lufa. Briancew patrzył ze zgrozą na miotający się tuż obok ręczny granat, który wirował wściekle, łyskając fabrycznym smarem.
    – Nie bój się pan, nie wybuchnie – powiedział inżynier. – Jest bez zapalnika.
    Oficer podniósł się, skonfundowany.
    – Wszyscy cali? – rzucił energicznie. – Wychodzić, do szeregu, kolejno odlicz! Ej, feldfeblu! – krzyknął, złożywszy ręce w tubę. – Jak twoi?
    – Jednego zahaczyło, waszdost…! – doniosło się z tamtego brzegu.
    Po tej stronie odłamki dosięgły dwóch, lecz niegroźnie. Podczas gdy opatrywano rannych, inżynier zawrócił w stronę mostu, gdzie zauważył wcześniej budkę pławowego.
    Z powrotem na miejsce wybuchu przypłynął łódką. Wiosłował pławowy, Fandorin zaś stał na dziobie, patrząc na szczątki i tłuste plamy, pokrywające, jak okiem sięgnąć, taflę rzeki.
    – Można z panem? – zapytał Briancew. Chwilę potem, już w łódce, zapytał: – Czego pan tak wypatruje? Panowie rewolucjoniści na dnie, to jasne. Później sprowadzi się nurków, wyciągną zwłoki. I ładunek – ile znajdą.
    – Głęboko tu? – zwrócił się inżynier do wioślarza.
    – W tę porę będą ze dwa sążnie. Miejscami i trzy. Latem, jak słońce przygrzeje, to ubywa, a jak na razie – głęboko.
    Łódka z wolna płynęła w dół z prądem. Erast Piotrowicz wciąż nie odrywał wzroku od wody.
    – Ten, co dynamit rzucił, niezły wariat – powiedział Briancew. – Nie uratowało go koło. Spójrz pan, tam płynie.
    I w istocie, przed nimi kołysało się na falach czerwono-białe korkowe koło.
    – Hej! Wiosłuj tam!
    – Na co ono panu? – spytał porucznik, patrząc, jak Fandorin wychyla się, żeby sięgnąć.
    Erast Piotrowicz znów nie zaszczycił gadatliwego oficera odpowiedzią. Zamiast tego wymamrotał:
    – Uhu, oto gdzie jesteś, ptaszku.
    Wyciągnął koło z wody i okazało się, że od wewnętrznej strony przyczepiona jest do niego czerwona gumowa rurka.
    – Znana sztuczka – uśmiechnął się inżynier. – Tylko dawniej wykorzystywano bambus, a nie gumową koszulkę lontu po wyjęciu rdzenia.
    – Do lewatywy ta rurka? Jaka znów sztuczka?
    – Chodzenie po dnie. Ale pokażę panu jeszcze lepszą. – I Fandorin ścisnął palcami rurkę.
    Minęła minuta, potem druga.
    Porucznik patrzył na inżyniera z wzrastającym wciąż niedowierzaniem, inżynier zaś popatrywał to na wodę, to na wskazówkę sekundnika swego zegarka.
    – Fenomenalne! – Pokiwał głową. – Nawet u nich…
    W połowie trzeciej minuty o jakie piętnaście sążni od łódki z wody wynurzyła się raptem głowa.
    – Wiosłuj! – krzyknął Fandorin do łódkarza. – Teraz go mamy! Jeśli nie zostanie na dnie – mamy!
    I, ma się rozumieć, mieli. Zmyślny Akrobata nie miał już szans ucieczki. Nie stawiał zresztą oporu. Gdy żandarmi wiązali mu ręce, siedział z nieobecną twarzą, przymknąwszy oczy. Z mokrych włosów ściekały mu mętne strużki, koszulę pokrył zielonkawy muł.
    – T-tęgi gracz z pana, lecz pan przegrał – powiedział Erast Piotrowicz po japońsku.
    Aresztowany otworzył oczy i długo wpatrywał się w inżyniera. Trudno było poznać, czy zrozumiał, czy nie. Wtedy Fandorin pochylił się i wyrzekł dziwne słowo:
    – Tamba.
    – No cóż, amba to amba – obojętnie odparł Akrobata, i było to wszystko, co odeń usłyszano.

* * *

    Milczał i w krutickim więzieniu garnizonowym, gdzie przekazano go z miejsca zatrzymania.
    Na przesłuchanie zjechało się całe zwierzchnictwo: i żandarmerii, i prokuratury wojskowej, i Ochrany, ale ani prośbą, ani groźbą z Rybnikowa nie wyciągnięto słowa. Starannie obszukany i przebrany w aresztancki chałat, siedział bez ruchu. Na generałów nie patrzył, tylko od czasu do czasu popatrywał na Fandorina, który nie brał udziału w przesłuchaniu i w ogóle trzymał się z boku.
    Pomordowawszy się z uparciuchem cały dzień do wieczora, szefostwo kazało go odprowadzić do celi.
    Cela była specjalna, dla szczególnie niebezpiecznych złoczyńców. Na cześć Rybnikowa powzięto też dodatkowe środki bezpieczeństwa. Łóżko i taboret zastąpiono siennikiem, wyniesiono stół, zabrano lampę naftową.
    – Już my znamy Japończyków, czytaliśmy – powiedział Fandorinowi komendant. – Rozwali sobie łeb o ostry kant, a ty, bracie, potem odpowiadaj. Albo płonącą naftą się obleje. Niech już lepiej przy świeczuszce sobie siedzi.
    – Jeśli taki cz-człowiek zechce umrzeć, przeszkodzić mu się nie da.
    – Jeszcze jak da. Przed miesiącem u mnie jeden anarchista, aż strach, jaki zawzięty, dwa tygodnie przeleżał związany jak bela. I ryczał, i po ziemi się miotał, i łeb chciał o ścianę rozbić – nie w smak mu było na szubienicy zdychać. No i co? Przekazałem katu ptaszka jak nowo narodzonego.
    Inżynier, skrzywiwszy się, rzucił pogardliwie:
    – To nie jest byle anarchista. – I odszedł, czując na sercu niepojęty ciężar.
    Zagadkowe zachowanie aresztanta, który jakby się poddał, a przy tym najwyraźniej nie kwapił się do zeznań, nie dawało inżynierowi spokoju.

* * *

    Pozostawszy sam w celi, Wasyl Aleksandrowicz pewien czas spędził na zwykłych dla więźniów zajęciach. Postał przed zakratowanym oknem, patrząc na skrawek wieczornego nieba.
    Nastrój Rybnikow miał dobry.
    Oba zadania, dla których nie chciał zostać na ilastym dnie rzeki Moskwy i wynurzył się na powierzchnię, zostały wypełnione.
    Po pierwsze, upewnił się, że główna, wyładowana ośmiuset skrzynkami barka pozostała nieodnaleziona.
    Po wtóre – spojrzał w oczy człowiekowi, o którym tyle słyszał i myślał.
    To bodaj wszystko.
    Chyba że…
    Siadł na podłodze, wziął ogryzek ołówka, zostawiony aresztantowi na wypadek, gdyby chciał złożyć zeznania na piśmie, i pośpiesznie napisał japońską katakaną list, rozpoczynając apostrofą: „Ojcze!”.
    Potem ziewnął, przeciągnął się i legł na sienniku jak długi.
    Zasnął.
    Przyśnił mu się cudowny sen. Oto pędzi odkrytym powozem, opalizującym wszystkimi barwami tęczy. Wokół nieprzenikniony mrok, lecz w dali, na samym widnokręgu, jaśnieje mocne, potężne światło. Tą cud – karocą jedzie nie sam, lecz twarzy współtowarzyszy nie widzi, bo jego wzrok kieruje się tylko w przód, ku źródłu zbliżającego się szybko pałania.
    Spał aresztant nie dłużej niż kwadrans.
    Otworzył oczy. Uśmiechnął się, wciąż pod wrażeniem cudownego snu.
    Zmęczenie jak ręką odjął. Całą istotę Wasyla Aleksandrowicza przepełniała jasna siła i diamentowa twardość.
    Przeczytał list do ojca i bez wahania spalił go nad płomieniem świecy.
    Potem rozebrał się do pasa.
    Pod lewą pachą miał aresztant plaster barwy ciała, tak sprytnie dobranej, że strażnicy więzienni nic przy rewizji nie dostrzegli.
    Rybnikow zdarł plaster, spod którego ukazała się wąska brzytwa. Siadł wygodniej i płynnym, okrężnym ruchem wykonał nacięcie wokół twarzy. Zahaczył palcami skórę, zerwał ją całą od czoła aż do podbródka, po czym, nie wydając najlżejszego dźwięku, przejechał sobie ostrzem po gardle.

Boris Akunin


***


notes

    * Aleksander Kuprin: Podkapitan Rybnikow, przełożył Janusz Jędrzejewicz, Towarzystwo Wydawnicze „Ignis”, Warszawa 1924, str. 5. Nie sposób dojść dzisiaj, czemu przyszły minister WRiOP i premier tłumaczył tę nowelę z użyciem nieistniejącej rangi „podkapitan”(przyp. tłum.).
    * Daty według starego (przedrewolucyjnego) stylu. Bitwa pod Cuszimą rozegrała się 27-28 maja 1905 (przyp. tłum.).
    * Na mocy traktatu berlińskiego (1878) rosyjska Flota Czarnomorska nie mogła opuścić tego akwenu i nie uczestniczyła w działaniach (przyp. tłum.).
    * Gaetano Donizetti, Napój miłosny, akt II, aria Nemorina (przyp. tłum.).
    * Hrabia Piotr Kleinmichel, minister komunikacji Mikołaja I, nadzorował budowę pierwszej dalekobieżnej linii kolejowej między Sankt Petersburgiem a Moskwą, oddanej w 1851 r. Wykreślając ją przy linijce na mapie, car obrysował swój palec, co wiernie odtworzono w terenie. Na tym jedynym łuku trasy toczą się opisane wypadki (przyp. tłum.).
    * Symbol poświęcenia. Dwa poematy (1872-73), gdzie Mikołaj Niekrasow sportretował księżnę Katarzynę Trubecką i księżnę Marię Wotkońską, które dożywotnio towarzyszyły mężom dekabrystom na syberyjskim zesłaniu (przyp. tłum.).
    * Maksyma stawnego wodza z czasów Katarzyny II, Aleksandra Suworowa (przyp. tłum.).
    * Kolejne nawiązanie do noweli Kuprina, gdzie podejrzewany o szpiegostwo sztabskapitan Rybnikow dwukrotnie wymyka się indagacji słowami puenty humoreski Czechowa Książka zażaleń (1884). Numery porządkowe dodawano do popularnych nazwisk w sferach teatralnych, wojsku i – jak u Czechowa – na kolei (przyp. tłum.).
    * Ałtynnik – srebrna trzykopiejkówka z XVIII w., przywoływana zwyczajowo podczas przeliczeń na wsi (przyp. tłum.).
    * 4 lutego 1905 (st. stylu). Zabójcą wielkiego księcia Sergiusza Aleksandrowicza był bojowiec partii socjalistów rewolucjonistów (eserowców) Iwan Kalajew (przyp. tłum.).
    * Dziesięcina to nieco więcej niż hektar (przyp. tłum.).
    * Sławna matematyczka rosyjska, już w czasach, gdy toczy się akcja powieści, nieżyjąca, emancypantka, autorka powieści Nihilistka (przyp. tłum.).
    * Podobnie jak szerokie tory, jeden z wyznaczników cywilizacji rosyjskiej: kaliber trzyliniowy (linia – 2,54 mm) nadano po wojnie rosyjsko – tureckiej 1878 r. jednostrzałowym karabinom amerykańskiego systemu Berdana, co dało w rezultacie używany do dziś kaliber 7,62 mm (przyp. tłum.).
    * Drobny urzędnik, bohater opowiadania Mikołaja Gogola Płaszcz (przyp. tłum.).
    * Aleksander Puszkin, Bajka o carze Sattanie, przeł. Jan Brzechwa. Dalsze cytaty z ody Wolność i wiersza Do Czaadajewa w przekładzie Juliana Tuwima (przyp. ttum.).
    * Postać z obrazu Michaiła Wrubla (1890), symbolisty i schizofrenika, otoczonego kultem przez „dekadentów” (przyp. tłum.).
    * Gioachino Rossini, Cyrulik sewilski, akt I (przyp. tłum.).
    * Rosyjska odmiana warcabów, gdzie wygrywa ten, kto szybciej straci wszystkie kamienie (przyp. tłum.).
    * Louis Boussenard, autor Kapitana Łamigłowy i Robinsonów z Gujany, był jednak raczej pisarzem dla młodzieży (przyp. tłum.).
    * Pieśń Eugenii Studieńskiej, opiewająca zatopienie w nierównej walce krążownika „Wariag” pod Czemulpo w 1904 r. (przyp. tłum.).
Top.Mail.Ru