Скачать fb2
Ostatnio Widziany W Massilii

Ostatnio Widziany W Massilii

Аннотация

    Jest rok 49 p. n e., trwa krwawa wojna domowa między Cezarem i sojusznikami Pompejusza. Gordianus Poszukiwacz, prywatny detektyw, tym razem próbuje dojść prawdy o losach własnego syna, Metona, który jako agent Cezara działał w Massilii (dzisiejsza Marsylia). W oblężonym porcie panuje głód, MIASTO pustoszy śmierą, wstrząsają nim wzajemne intrygi i oskarżenia. Wir polityczny wciąga też Gordianusa może on liczyć wyłącznie na swój spryt i na niejakiego Hieronimusa, człowieka wybranego przez kapłanów Artemidy, na ofiarę za wybawienie miasta od zagłady.


Steven Saylor Ostatnio Widziany W Massilii

    Książka w cyklu Roma Sub Rosa
    Last Seen in Massilia
    Przekład Janusz Szczepański
    Mojej siostrze, Gwyn

    Ubi tu es colere mores Massiliensis postulas?
    Nunc tu si vis subigitare me, probast occasio.
    Plaut, Casina (963-964)

Rozdział I

    – Czyste szaleństwo! – burknąłem pod nosem. – Przeczuwałem, Dawusie, że nie powinniśmy zjeżdżać z drogi. To mi dopiero skrót!
    – Ale, teściu, słyszałeś, co mówił ten gość w tawernie. Droga do Massilii jest niebezpieczna. Massylczycy tkwią zamknięci w mieście, a wojska Cezara są zbyt zajęte obleganiem, by zawracać sobie głowę patrolowaniem dróg. Galijscy bandyci zupełnie się rozzuchwalili i napadają na każdego podróżnego.
    – Przydałby się nam teraz jakiś galijski bandyta. Przynajmniej wskazałby nam kierunek.
    Topografia okolicy rzeczywiście mogła przyprawić o ból głowy. Stopniowo zapuszczaliśmy się w długą i wąską dolinę, której urwiste zbocza niedostrzegalnie rosły po obu stronach jak z wolna unoszące głowy kamienne olbrzymy, a teraz znaleźliśmy się otoczeni zewsząd niemal pionowymi ścianami bladych wapiennych skał. Środkiem doliny wił się strumyk, teraz, pod koniec długiego i suchego lata, niemal doszczętnie wyschnięty. Jego kamieniste brzegi porastały niskie drzewa. Nasze konie stąpały ostrożnie między ostrymi kamieniami i poskręcanymi dziwacznie korzeniami grubości męskiego ramienia. Posuwaliśmy się naprzód bardzo powoli.
    Tego ranka wcześnie wyruszyliśmy z tawerny i za radą gospodarza szybko porzuciliśmy płaską, szeroką, precyzyjnie ułożoną rzymską drogę. Powiedział nam, że dopóki będziemy się trzymać kierunku południowego i jechać po prostu w dół, ku morzu, nie możemy nie trafić do Massilii. Zwłaszcza że tylu wokół niej żołnierzy Cezara. Teraz jednak, kiedy słońce zaczynało się chować za zachodnią ścianę doliny, powoli nabierałem podejrzenia, że facet zrobił nam brzydki kawał. Cienie między głazami robiły się coraz głębsze, a korzenie drzew, dziko rozrzucone po skalistym podłożu, zdawały się żyć własnym życiem. Coraz częściej miałem wrażenie, że kątem oka widzę splątane gromady węży wijących się wśród skał. Konie najwyraźniej miały to samo złudzenie, gdyż raz po raz parskały, wierzgały, a nawet usiłowały atakować korzenie kopytami.
    Nie wiedząc, jakim sposobem znaleźliśmy się w tej dolinie, tym bardziej nie potrafiłem powiedzieć, jak z niej wyjechać. Próbowałem się zorientować w terenie (i w ten sposób dodać sobie ducha) – słońce zniknęło za urwiskiem po naszej prawej ręce, dolina więc prowadzi nas na południe. Jedziemy w dół strumyka, a zatem, prawdopodobnie, ku morzu. Na południe i w stronę morza, czyli dokładnie według wskazówek karczmarza. Ale gdzie, na Hades, jesteśmy? Gdzie jest Massilia i obozująca pod nią armia Cezara? I jak mamy się wydostać z tego kamiennego jaru? Najwyższe partie wschodniej ściany wąwozu oświetlało teraz zachodzące słońce, barwiąc ich kredową biel krwistą czerwienią. Odbity blask aż mnie oślepiał. Kiedy przymknąłem oczy, cienie wokół nas wydały mi się jeszcze głębsze, a szemrząca po kamieniach woda przybrała czarny kolor. Przez dolinę niosło się tchnienie ciepłego wiatru. Obraz i dźwięki stały się niepewne i nierzeczywiste; w szumie liści słyszałem ludzkie sapanie lub syk węży. Wśród skał zaczęły majaczyć dziwne zjawy: wykrzywione twarze, poskręcane ciała, dziwaczne postacie, które równie szybko się rozpływały. Pomimo ciepłego powiewu poczułem dreszcz. Jadący obok mnie Dawus pogwizdywał melodię, którą poprzedniego wieczoru śpiewał w tawernie wędrowny galijski pieśniarz. Po raz kolejny w ciągu dwudziestu jeden dni naszej podróży z Rzymu zacząłem się zastanawiać, czy mój niewzruszony zięć rzeczywiście nie czuje ani trochę strachu, czy po prostu brak mu wyobraźni.
    Nagle aż się wzdrygnąłem. Musiałem też ściągnąć wodze i wydać jakiś okrzyk, ponieważ mój koń stanął jak wryty, a Dawus błyskawicznie dobył miecza.
    – Co się stało, teściu?
    – Nic… – Zamrugałem, z lekka oszołomiony.
    – Ale przecież…
    – Nic się nie stało. Tylko… – Patrzyłem w mrok zalegający między głazami i nisko zwisającymi gałęziami. Tam, wśród ulotnych zjaw i cieni, chyba ujrzałem prawdziwą ludzką twarz i wpatrzone we mnie oczy. Oczy, które rozpoznałem…
    – Co tam widziałeś, teściu?
    – Wydawało mi się, że widzę człowieka.
    Dawus wytężył wzrok, usiłując przebić ciemność.
    – Bandytę? – spytał.
    – Nie. Kogoś, kogo kiedyś znałem. Ale to byłoby… niemożliwe.
    – Kto to był?
    – Nazywał się Katylina.
    – Ten buntownik? Ale przecież go zabito tak dawno temu! Byłem wtedy jeszcze chłopcem.
    – Nie tak znowu dawno, raptem trzynaście lat. – Westchnąłem. – Ale masz rację. Katylina zginął w bitwie. Sam widziałem jego głowę… zatkniętą na tyce przed namiotem wodza, który go pokonał.
    – No, to nie mogłeś go widzieć tu dzisiaj, prawda? – W głosie Dawusa zabrzmiała nutka niepewności.
    – Oczywiście, że nie. Wieczorne światło, cienie liści na kamieniach, wyobraźnia starego człowieka… – Odchrząknąłem. – Wiele o nim myślałem przez ostatnie dni, kiedy zaczęliśmy się zbliżać do celu. Widzisz, kiedy Katylina zdecydował się uciec przed swymi wrogami z Rzymu, właśnie tu miał się udać… to znaczy, do Massilii. To jest koniec świata… w każdym razie dla rzymskich uchodźców… bezpieczna przystań dla wszelkiej maści zgorzkniałych przegranych i intrygantów… nieudaczników, których nadzieje obróciły się w Rzymie wniwecz. W Massilii są witani z otwartymi rękami, jeśli mają dość złota, by się wkupić. Ale to nie dla Katyliny. W końcu postanowił nie uciekać. Stawił czoło przeciwnikom i stracił życie. – Zadrżałem znowu. – Przeklęte miejsce! Same skały i skarlałe drzewka!
    – A mi się tu nawet podoba. – Dawus wzruszył ramionami.
    Ścisnąłem konia nogami i ruszyliśmy. Magia godziny sprawiła, że otaczający nas mrok nie gęstniał, lecz jakby zastygł, ani jaśniejszy, ani ciemniejszy z upływem minut. Wjechaliśmy na pogranicze dnia i nocy, gdzie zjawy szepczą i przemykają między drzewami. Beztroskie pogwizdywanie Dawusa za moimi plecami w tej scenerii chyba najbardziej mnie wyprowadzało z równowagi. Byliśmy jak dwaj śpiący, którym śnią się zupełnie inne sny.
    – Teściu, popatrz przed siebie! To chyba jakaś świątynia.
    Dawus miał rację. Nagle wyjechaliśmy spomiędzy stłoczonych głazów na szeroko otwartą półkolistą przestrzeń, niczym wielki kamienny amfiteatr. Strumień skręcił gdzieś w prawo, a z zakończonej nawisem ściany sączył się niewielki wodospad. Zresztą na całej płaszczyźnie skały, porośniętej mchem i paprociami, widać było liczne mikroskopijne źródełka. Teren był tu płaski; kiedyś, dawno temu, ziemię wyrównano i zasadzono winorośl. Przekrzywione tyczki tworzyły równe rzędy w sporych odstępach, ale nie pielęgnowana winorośl rozrosła się w dziki gąszcz. Winnica otoczona była dziwnie wyglądającym płotem. Kiedy podjechaliśmy bliżej, przekonałem się, że jest on zrobiony z ludzkich kości zbitych ze sobą gwoździami i wkopanych w ziemię. Niektóre ściemniały i skruszały, inne bielały upiornie, nie naruszone przez czas. Bramę wyznaczały dwa kamienne obeliski, zdobne w płaskorzeźby przedstawiające sceny bitewne. Zwycięscy żołnierze nosili zbroje i grzebieniaste hełmy greckich żeglarzy, pokonani Galowie mieli na sobie skórzane spodnie i hełmy ze skrzydełkami. Dróżka prowadząca w głąb winnicy wyłożona była kamiennymi płytami, popękanymi teraz i przerośniętymi chwastami, i kończyła się u stóp niewielkiej okrągłej świątyni nakrytej kopułą.
    Niesamowitość otoczenia podziałała na mnie niemal paraliżująco. Wszechobecny półmrok zdawał się tu rozrzedzać, a świątynka jaśniała czerwonawym odblaskiem, jak gdyby blady marmur się nagle zarumienił.
    – Teściu, ja znam to miejsce! – Dawus z wrażenia aż sapnął.
    – Skąd możesz je znać? Ze snu?
    – Nie, z tawerny. To musi być miejsce, o którym on śpiewał.
    – Kto?
    – Ten wędrowny pieśniarz. Ty poszedłeś spać, ale ja zostałem, by go posłuchać. Śpiewał o tej winnicy.
    – Jak brzmiały słowa?
    – Dawno temu jacyś Grecy przypłynęli w te strony, omijając Italię i Sycylię. Założyli miasto i nazwali je Massilią. Galowie z początku powitali ich przyjaźnie, ale potem zaczęły się niesnaski, potyczki, a wreszcie wojna. Jedna z bitew rozegrała się w wąskiej dolince, gdzie Massylczycy złapali Galów w pułapkę i wyrżnęli ich tysiącami. Krew, która wsiąkła w ziemię, uczyniła ją tak żyzną, że w jedną noc wykiełkowała tu winorośl. Z kości poległych zbudowano płot, a Galowie po dziś dzień śpiewają pieśni o tej masakrze. Przez cały dzień gwizdałem tę właśnie melodię, a teraz się tu znaleźliśmy!
    – A ta świątynia?
    – O niej nic nie było. Pewnie Massylczycy zbudowali ją później.
    – Zajrzymy do niej? Może ofiara dla miejscowego bóstwa pomoże nam znaleźć wyjście z tego przeklętego miejsca…
    Zsiedliśmy z koni i uwiązaliśmy je do osadzonych w obeliskach żelaznych pierścieni, po czym ruszyliśmy dróżką ku budowli. Wokół nas winne krzewy poruszały się na wietrze. Niebo nad nami miało kolor morskiej głębi, przełamany różowymi i żółtymi pasmami. Dotarliśmy do schodów i spojrzeliśmy w górę. Attykę pokrywały płaskorzeźby, ale farba na nich tak wyblakła, że trudno było w tym świetle rozróżnić szczegóły. Drzwi z brązu zastygły uchylone na zaśniedziałych zawiasach, pozostawiając wąską szczelinę; musiałem prześliznąć się przez nią bokiem, aby wejść do środka. Dawus z racji swoich rozmiarów miał z tym nieco więcej kłopotu, ale i jemu się udało.
    Mimo że w kopule wycięte były niewielkie okna, w świątyni panowała ciemność, w której ginęły jej ściany. Miałem wrażenie, że znalazłem się w mrocznej czeluści bez granic. Kiedy oczy przyzwyczaiły się do tych warunków, moją uwagę przykuł stojący pośrodku cokół, na którym coś ustawiono… jakiś niewyraźny, nieznany kształt. Wytężyłem wzrok i postąpiłem o krok bliżej.
    Czyjaś ręka schwyciła mnie za ramię. Usłyszałem świst wyciąganego z pochwy sztyletu. Wzdrygnąłem się zaskoczony, ale natychmiast poczułem na uchu ciepły oddech. To był tylko Dawus.
    – Co jest na tym cokole? – szepnął. – Człowiek czy…
    Nie dziwiłem się jego niepewności. Bezkształtna postać w niczym nie przypominała wyprostowanej figury boga. Mógł to być człowiek na czworakach, obserwujący każdy nasz ruch. Mogła to być sama Gorgona. Wyobraźnia zaczęła podsuwać mi różne niesamowite obrazy.
    W świątyni dał się nagle słyszeć jakiś dźwięk… parsknięcie? Syk? Nerwowy chichot? Dobiegał od strony wejścia. Odwróciłem się błyskawicznie, ale ujrzałem tylko niewyraźną sylwetkę. Przez chwilę miałem wrażenie, że widzę dwugłowego potwora o patykowatych odnóżach. W końcu dotarło do mnie, co to za dźwięk: był to z trudem wstrzymywany śmiech, a głowy należały do dwóch mężczyzn. Sądząc po połyskujących hełmach i kolczugach, a zwłaszcza mieczach, musieli to być żołnierze. Stali ściśnięci w przejściu i chichotali.
    Dawus wysunął się przede mnie, ściskając miecz w ręku, ale pociągnąłem go z powrotem w tył. Jeden z obcych przemówił:
    – Ładna, co?
    – Kto… – Zająknąłem się. – Co…
    – Posłuchaj tylko, Marku, ten stary mówi po łacinie! – Żołnierz był wyraźnie zdziwiony. – Nie jesteście więc Galami albo Massylczykami, którym udało się wyśliznąć z saka?
    Wziąłem głęboki oddech i wyprostowałem się, zanim odrzekłem:
    – Jestem rzymskim obywatelem. Nazywam się Gordianus.
    Żołnierze przestali chichotać i odsunęli się od siebie.
    – A ten duży to kto? Twój niewolnik?
    – To mój zięć. A kim wy jesteście?
    Jeden z żołnierzy naparł barkiem na drzwi i odchylił je jeszcze trochę. Od zgrzytu zawiasów aż mi zęby zadzwoniły. Jego towarzysz, który prowadził z nami ten dialog, założył ręce na piersi i rzekł z wyższością:
    – Jesteśmy żołnierzami Cezara. To my tu jesteśmy od zadawania pytań. Czy to ci nie wystarczy, obywatelu Gordianusie?
    – To zależy. Znajomość waszych nazwisk mogłaby mi się przydać, kiedy następnym razem będę rozmawiał z Gajuszem Juliuszem.
    Ich twarze były prawie niewidoczne, ale po ciszy, która nastąpiła po moich słowach, domyśliłem się, że ich zaskoczyłem. Wiedziałem, nad czym się zastanawiają: czy naprawdę znam ich imperatora wystarczająco dobrze, by zwracać się do niego po imieniu? W końcu mogłem blefować… albo i nie. Kiedy świat wywrócony jest do góry nogami przez wojnę domową, niełatwo właściwie ocenić nieznajomego spotkanego w dziwnym miejscu… a z pewnością nie ma zbyt wiele miejsc dziwniejszych niż ta winnica i świątynia. W końcu żołnierz odchrząknął i rzekł:
    – Obywatelu Gordianusie, zacznijmy od tego, że ten twój zięć odłoży broń.
    Skinąłem głową Dawusowi, który z ociąganiem wsunął miecz z powrotem do pochwy.
    – On go nie wyciągnął na was – zapewniłem, oglądając się przez ramię na ustawione na cokole dziwadło. Teraz, kiedy przez drzwi wpadało więcej światła, zarysy figury były wyraźniejsze, choć wciąż zagadkowe.
    – Ach, przestraszył się jej? – Żołnierz prychnął wzgardliwie. – Nie ma się co bać, to tylko Artemida.
    Zmarszczyłem brwi i baczniej przyjrzałem się posągowi.
    – Artemida jest boginią łowów i dzikich ostępów – zauważyłem. – Zawsze ma z sobą łuk i biegnie z jeleniem. Jest też piękna.
    – W takim razie Massylczycy mają dziwne pojęcie o pięknie, bo to naprawdę jest świątynia Artemidy, a to… coś na cokole, czymkolwiek to jest, przedstawia samą boginię. Uwierzyłbyś, że oni przytaszczyli to aż z Jonii, kiedy wyruszali stamtąd przed pięciuset laty? Było to, zanim jeszcze Romulus i Remus ssali wilczycę, w każdym razie według tutejszych.
    – Chcesz mi wmówić, że wyrzeźbił to Grek? Nie mogę w to uwierzyć.
    – Wyrzeźbił? Czy ja coś mówiłem o rzeźbieniu? Nikt tego nie zrobił, spadło to wprost z nieba, ciągnąc za sobą smugę ognia i dymu, jak twierdzą Massylczycy. Kapłani oświadczyli, że to właśnie Artemida. No, jeśli spojrzeć na to pod pewnym kątem… – Pokręcił głową. – Tak czy owak Massylczycy czczą Artemidę ponad inne bóstwa, a ta tutaj należy wyłącznie do nich. Rzeźbią w drzewie miniaturowe kopie tego czegoś i trzymają w domach, tak jak u Rzymian stoją posągi Hermesa czy Apolla.
    Spoglądając na tę figurę z ukosa, dopatrzyłem się w końcu formy, jaką można by od biedy uznać za kobiecą. Były tam pełne, zwisające piersi… i to bynajmniej nie tylko dwie… oraz wydęty brzuch. Ktokolwiek ją stworzył, nie wykazał się nawet cieniem wyrafinowania, a choćby znajomości rzemiosła. Wyobrażenie bogini było grubo ciosane, prymitywne.
    – Skąd to wszystko wiesz? – spytałem.
    Żołnierz dumnie wypiął pierś.
    – A wiem, ja i mój towarzysz Marek, bo zostaliśmy tu postawieni na posterunku. Na czas oblężenia mamy pilnować tej winnicy i świątyni przed rabusiami i bandytami… chociaż nie wyobrażam sobie, co można by stąd ukraść, a sam widzisz, jak Massylczycy zapuścili to miejsce. Ale Cezar nie życzy sobie, aby po zakończeniu oblężenia Pompejusz czy ktokolwiek inny mógł mu zarzucić, że nie okazał szacunku miejscowym świątyniom. Cezar szanuje wszystkich bogów… nawet kamienie, co spadły z nieba.
    – Bezbożnik z ciebie, co? – spytałem.
    Wyszczerzył zęby w zawadiackim uśmiechu.
    – Modlę się, kiedy trzeba. Przed bitwą do Marsa, przed grą w kości do Wenus. Poza tym wątpię, aby bogowie poświęcali mi wiele uwagi.
    Ośmieliłem się dotknąć dziwacznego posągu. Zrobiony był z ciemnego, nakrapianego kamienia, lśniącego i gładkiego, gdzieniegdzie tylko szorstkiego i porowatego. Podczas jazdy przez dolinę zwidywały mi się przeróżne fantomy, twory światła i cienia, ale żaden nie był równie dziwny.
    – Ten kamień z nieba ma swoją nazwę – podsunął żołnierz. – Trzeba jednak być Grekiem, żeby ją wymówić. Dla Rzymianina to…
    – Xoanon.
    Głos dobiegł gdzieś z wnętrza świątyni. Dziwne słowo… jeśli to w ogóle było słowo, a nie kichnięcie czy kaszlnięcie… rozległo się w zamkniętej przestrzeni donośnym echem. Żołnierze byli tym równie zaskoczeni jak ja.
    Z cienia wysunęła się zakapturzona postać. Ten człowiek musiał już tu być, kiedy weszliśmy z Dawusem, ale go nie dostrzegliśmy w mroku. Przemówił chrapliwym szeptem:
    – Kamień z nieba nazywa się xoanon i tak też Massylczycy mówią o rzeźbionych w drewnie podobiznach Artemidy.
    Żołnierze odetchnęli z wyraźną ulgą.
    – Ach, to tylko ty! – burknął ten rozmowniejszy. – Już myślałem, że… nie wiem co. Nastraszyłeś nas!
    – Kim jesteś? – spytałem nieznajomego, nie widząc pod kapturem jego twarzy. – Może kapłanem tej świątyni?
    – Kapłanem? – Żołnierz się roześmiał. – Widziałeś kiedyś kapłana w takich łachmanach?
    Tajemniczy osobnik nie odezwał się; ominął żołnierza i wyszedł na zewnątrz. Legionista postukał się palcem w czoło, dając mi do zrozumienia, że mamy do czynienia z szaleńcem. Zniżył głos i wyjaśnił:
    – Przezwaliśmy go Rabidusem*. Nie, żeby był niebezpieczny, po prostu ma źle w głowie.
    – On tu mieszka?
    – Kto to wie? Pokazał się w obozie wkrótce po rozpoczęciu oblężenia. Dostaliśmy polecenie z wysokiego szczebla, żeby zostawić go w spokoju. Porusza się swobodnie wszędzie, gdzie chce. Co jakiś czas znika, a potem znowu się pojawia. Nazywają go wróżbitą, choć milczek z niego niesłychany. Dziwak jakich mało, ale nieszkodliwy, jak się zdaje.
    – Jest Massylczykiem?
    – Niewykluczone. Może też być Galem, a kto wie, czy nie Rzymianinem. Mówi po łacinie, a z pewnością wie niejedno o tutejszych sprawach, jak się przed chwilą przekonaliście. Jak on nazwał ten głaz na cokole? – Żołnierz spróbował powtórzyć to słowo, ale bezskutecznie. – A w ogóle to może stąd wyjdziemy? Robi się tak ciemno, że niedługo będziesz mógł dotknąć swego nosa, a nie zobaczysz dłoni.
    Wyszliśmy za żołnierzami ze świątyni. Wróżbita stał za bramą, gdzie teraz uwiązanych było pięć koni.
    – A więc, Gordianusie z Rzymu, jaki przywiódł cię tu interes?
    – Mój główny interes to w tej chwili opuścić tę dolinę.
    – No, z tym nie będzie kłopotu! – Żołnierz się roześmiał. – Razem z Markiem będziemy was eskortować do wyjścia, a nawet dalej: aż do namiotu mojego dowódcy. Skoro jesteś po imieniu z „Gajuszem Juliuszem”, to może będzie ci łatwiej tłumaczyć się przed oficerem. – Rzucił mi spojrzenie spod oka. – Kimkolwiek jesteś, nie będę zaprzeczał, że cieszę się z waszego przybycia. Nudno tutaj, z dala od akcji. Na pewno nie jesteście dwoma rabusiami? Albo szpiegami? Żartuję, żartuję!
    Odwiązaliśmy konie, sprawdziliśmy siodła i popręgi. Wróżbita porozmawiał chwilę z żołnierzami, po czym kolega Marka zawołał do mnie przez ramię:
    – Rabidus mówi, że chciałby pojechać kawałek z nami. Nie macie chyba nic przeciwko temu?
    Popatrzyłem na zakapturzoną postać i wzruszyłem ramionami. Żołnierze poprowadzili nas ku wąskiej szczelinie w skalnej ścianie, która była widoczna tylko z bliska i na wprost. Byłem pewien, że ani ja, ani Dawus nigdy byśmy jej sami nie znaleźli, nawet w biały dzień. Kamienista ścieżka wiodła między pionowymi skałami odległymi od siebie zaledwie na wyciągnięcie ramion. Panował tu niemal tak gęsty mrok jak wewnątrz świątyni. Mój koń zaczął wierzgać, protestując przeciw zmuszaniu go do poruszania się po nierównym terenie w takiej ciemności. W końcu pojawiła się przed nami pionowa kreska bladego światła, a jednocześnie ścieżka zaczęła raptownie opadać. Wynurzyliśmy się ze szczeliny na otwartą przestrzeń, pozostawiając za plecami wyniosłe urwisko wapiennej skały. Przed nami majaczył jednak gęsty las, równie ponury i mroczny jak dolina, z której wyjechaliśmy.
    – Jak mamy jechać po nocy przez tę dzicz? – szepnął do mnie Dawus. – Ten las musi się ciągnąć całymi milami!
    Zaskoczony usłyszałem tuż obok siebie głos wróżbity. Myślałem, że jest w przedzie z żołnierzami.
    – Nic w tej okolicy nie jest tym, czym się wydaje – szepnął chrapliwie. – Nic!
    Zanim zdążyłem się odezwać, dwaj legioniści zawrócili konie, ustawiając się po naszych obu stronach i odsuwając wróżbitę na bok. Czyżby naprawdę sądzili, że możemy próbować ucieczki w ten głęboki, ciemny las?
    Okazało się jednak, że las nie jest ani taki głęboki, ani ciemny. Przedzieraliśmy się przez mroczny gąszcz zaledwie chwilę, a potem nagle wyjechaliśmy na rozległą przesiekę. Resztki dziennego światła ukazały naszym oczom nie kończące się pole ściętych pni. Las został po prostu wycięty. Żołnierz spostrzegł moje zaskoczenie i zaśmiał się.
    – To robota Cezara! – wyjaśnił. – Kiedy Massylczycy odmówili mu otwarcia bram, rzucił tylko okiem na mury miejskie i uznał, że trzeba atakować od strony morza. Tylko że nie mieliśmy okrętów! Cezar zdecydował więc zbudować flotę z dnia na dzień. Do tego jednak potrzeba dużych drzew: cyprysów, jesionów, dębów. Na tej skalistej ziemi nie ma ich za wiele i właśnie dlatego Massylczycy uznali ten las za święty i przez setki lat nigdy go nie tknęli. Mówili, że żyją w nim bogowie, którzy byli tam na długo przed ich przybyciem, tak starzy i skryci w mroku, że nawet Galowie nie znają ich imion. To było dzikie, wilgotne miejsce; ziemia pod stopami miękka jak pył od próchniejącego przez wieki drewna, a w gałęziach drzew wisiały pajęczyny wielkości domów. Massylczycy budowali ołtarze, na których składali nieznanym leśnym bóstwom ofiary z owiec i kóz, drzew zaś nie śmieli tknąć z obawy przed jakąś straszliwą boską zemstą. To jednak nie powstrzymało Cezara. O, nie! „Ściąć te drzewa”, rozkazał, „i zbudować moje okręty!” Niestety, ludzie wyznaczeni do rąbania ulegli czarom. Znieruchomieli, nie mogąc uderzyć toporami. Stali, patrząc po sobie, i drżeli jak uczniaki! Ludzie, którzy palili miasta, rżnęli Galów całymi tysiącami, wypłoszyli z Italii samego Pompejusza, bali się zaatakować las. Cezar był wściekły! Wyrwał topór jednemu z żołnierzy, odepchnął go z drogi i jak nie zacznie walić w największy dąb w okolicy! Wióry tylko śmigały w powietrzu. Stary dąb trzeszczał i jęczał, a Cezar nie spoczął, póki drzewo nie runęło na ziemię. Wtedy wszyscy na wyścigi zaczęli rąbać. Bali się, że Cezar może się rzucić z toporem na nich! – zakończył ze śmiechem.
    Skinąłem głową. Mój wierzchowiec był wyraźnie zadowolony, że znalazł się daleko od wąskich kamienistych dolin, i bez trudu wybierał drogę między pniami.
    – Ale jeżeli ten las był święty… – zacząłem z powątpiewaniem. – Zdawało mi się, że mówiłeś coś o postanowieniu Cezara, by uszanować święte miejsca Massylczyków.
    – Kiedy mu to pasuje! – Żołnierz parsknął z pogardą.
    – Czyżby nie bał się świętokradztwa?
    – A czy było świętokradztwem wycięcie starego lasu pełnego pająków i próchna? Nie wiem. Może wróżbita nam powie. Co ty na to, Rabidusie?
    Wróżbita trzymał się własnego towarzystwa, jadąc w pewnej odległości od nas. Odwrócił zakapturzoną głowę w stronę żołnierza i rzekł wytężonym, ochrypłym szeptem:
    – Wiem, po co ten Rzymianin tu przyjechał.
    – Co takiego? – spytał odruchowo zaskoczony żołnierz, ale wnet odzyskał kontenans. – No, to mi powiedz! Oszczędzisz nam trudu przy jego torturowaniu. Żartuję, żartuję! No, wróżbito, gadaj, co wiesz.
    – On przybył szukać syna.
    Ten dziwny głos, wydobywający się gdzieś spod kaptura, zmroził mi krew w żyłach. Poczułem się, jakby w piersiach załopotały mi skrzydełka. Mimowolnie wyszeptałem imię mojego syna: „Meto!”
    Wróżbita ściągnął wodze i zawrócił w miejscu.
    – Powiedz Rzymianinowi, żeby wracał do domu. Nie ma tu żadnego interesu. W żaden sposób nie może pomóc swemu synowi.
    To powiedziawszy, ruszył stępa tam, skąd przyjechaliśmy, ku ocalałej resztce lasu. Żołnierz się skrzywił i otrząsnął jak zmokły pies.
    – Ależ to dziwak! – powiedział. – Całe szczęście, że sobie poszedł.
    Dawus pociągnął mnie za rękaw.
    – Teściu, ten facet naprawdę musi być wróżbitą. Skąd by inaczej wiedział, że…
    Uciszyłem go gniewnym syknięciem. Przez moment chciałem zawrócić konia i gonić zakapturzoną postać, by się przekonać, co jeszcze wie. Zdawałem sobie jednak sprawę, że dwaj żołnierze mimo swego niewątpliwego poczucia humoru nigdy by mi na to nie pozwolili. Byliśmy, przynajmniej tymczasowo, ich więźniami.
    Po chwili znaleźliśmy się na szczycie niewielkiego wzgórza. Żołnierz zatrzymał się i wskazał ręką prosto przed siebie, na odległy grzbiet jaśniejący niezliczonymi ogniskami.
    – Widzicie? To nasz obóz. Dalej leży Massilia, przyciśnięta do morza. Prędzej czy później otworzy przed nami bramy, bo tak powiedział Cezar!
    Obejrzałem się przez ramię. Za nami morze ściętych pni bielało w promieniach wschodzącego księżyca. Wróżbita rozpłynął się w mroku nocy.

Rozdział II

    – Twierdzi, że nazywa się Gordianus i że jest rzymskim obywatelem. Nazywa imperatora Gajuszem Juliuszem, jakby go znał osobiście. Nie chce mówić nic więcej, chyba że samemu Treboniuszowi. Co z nim robić?
    Żołnierz z doliny Artemidy przekazał mnie centurionowi, centurion dowódcy kohorty, a ten naradzał się teraz ze swoim bezpośrednim przełożonym. W obozie była pora kolacji. Z mojego miejsca, tuż u wejścia do namiotu oficerskiego, widziałem kolejkę żołnierzy z miskami w rękach, drepczących naprzód w jednostajnym, powolnym tempie. Na słupie ustawionym przy najbliższym skrzyżowaniu ścieżek między rzędami namiotów płonęła pochodnia, oświetlając zmęczone, ale uśmiechnięte twarze ludzi szczęśliwych, że kolejny dzień dobiegł końca. Wielu z nich umazanych było ziemią, a niektórzy wyglądali, jakby tarzali się w błocie. Dla prostych żołnierzy oblężenie oznacza nie kończące się kopanie: jak nie okopów, to latryn, jak nie sypanie szańców, to drążenie tuneli pod murami nieprzyjaciela. Od czoła kolejki dobiegał tępy, rytmiczny stukot drewnianych łyżek o miski. W nozdrzach poczułem przelotny zapach jakiejś potrawy. Czyżby wieprzowina? Obaj z Dawusem zjedliśmy tego dnia tylko po kawałku chleba od śniadania w tawernie. Słyszałem, jak mojemu zięciowi kiszki marsza grają.
    Oficer mierzył nas niechętnym wzrokiem ze swego składanego krzesełka. Nasze pojawienie się przeszkodziło mu w rozpoczęciu kolacji.
    – Doprawdy, dowódco, czy to nie mogło zaczekać do rana?
    – Ale co mieliśmy z nimi robić do tego czasu? Traktować ich jak honorowych gości czy jak więźniów? A może puścić ich wolno i wyrzucić z obozu? Pewnie, ten starszy wygląda dość nieszkodliwie, ale ten młody, ponoć jego zięć…
    – Dowódco kohorty, ty musisz naprawdę być taki głupi, na jakiego wyglądasz, choć wydawało mi się to niemożliwe. Chcesz uzależniać sposób traktowania włóczęgów i intruzów od ich wyglądu? To pierwszorzędny pomysł, jeśli chcesz dostać nożem w plecy od jakiegoś massylskiego szpiega!
    – Nie jestem niczyim szpiegiem – wtrąciłem, a mój brzuch zawtórował mi przeciągłym burczeniem.
    – Jasne, że nie! – warknął oficer. – Jesteś Rzymianinem i nazywasz się Gordianus… jak twierdzisz. Dlaczego się wałęsałeś przy świątyni Artemidy?
    – Zmierzaliśmy do Massilii i zgubiliśmy drogę.
    – Dlaczego zjechaliście z gościńca?
    – Karczmarz ostrzegł nas, że grasują na nim bandyci. Za jego poradą spróbowaliśmy pojechać na skróty.
    – A po co w ogóle jedziecie do Massilii? Macie tam rodzinę czy interesy? A może szukacie kogoś z obozu?
    W odpowiedzi opuściłem tylko głowę.
    – Tu właśnie się zamyka! – Dowódca kohorty wzniósł ręce w geście rezygnacji. – Na pewno ma coś do ukrycia.
    Oficer popatrzył na mnie, przechylając głowę.
    – Czekajcie no… Gordianus? Już gdzieś słyszałem to imię. Dowódco kohorty, możecie odmaszerować.
    – Słucham?
    – Odmaszerować. Natychmiast, zanim kucharze wygarną co lepsze kąski z tej bryi, którą dzisiaj serwują.
    Odesłany zasalutował i odszedł, rzucając mi jeszcze ostatnie podejrzliwe spojrzenie.
    – Nie wiem, jak wy, ale ja jestem wściekle głodny. – Oficer podniósł się z krzesła. – Chodźcie za mną.
    – Dokąd? – spytałem.
    – Mówiłeś, że chcesz rozmawiać z samym Cezarem, tak? A w ostateczności z oficerem dowodzącym oblężeniem? No to chodźcie. Gajusz Treboniusz nigdy nie opuszcza kolacji w swoim namiocie. – Klasnął w dłonie i zatarł je energicznie. – Jak będę miał szczęście, może mnie zaprosi do towarzystwa.

    Szczęście mu jednak nie dopisało. Gdy tylko nas zaanonsował Treboniuszowi, którego zastaliśmy ogryzającego wieprzową nogę, został bezceremonialnie odprawiony i odszedł, rzucając jeszcze tęskne spojrzenie nie na mnie, lecz na smakowite mięsiwo.
    Podobnie jak Marek Antoniusz, Treboniusz należał do tej części młodszego pokolenia, która uczepiła się Cezara jak ogon komety od wczesnych chwil jego kariery i teraz z determinacją podążała za nim ku chwale lub katastrofie. Na scenie politycznej asystował Cezarowi za czasów jego trybunatu, pomagając rozszerzyć jego władzę w Galii poza ustawowe ramy. Jako wojskowy służył też tam pod jego sztandarem, tłumiąc opór tubylców. Teraz, kiedy wybuchła wojna domowa, raz jeszcze stanął po stronie swego wodza; jeśli zaś oceniać jego nastrój po apetycie, zdawał się niczego nie żałować: wieprzowa noga w jego ręku ogryziona była do kości.
    Przypominałem go sobie mgliście z jednej z moich wizyt u Metona. Przyszła mi nagle na myśl scena z pobytu w Rawennie, kiedy to Meto powiedział mi mimochodem, że Treboniusz kolekcjonuje co zjadliwsze cytaty z mów Cycerona, które potem publikuje na użytek przyjaciół. Ma zatem poczucie humoru, pomyślałem, a w każdym razie ceni ironię.
    Spozierał teraz na mnie z zaciekawieniem. Nie sądziłem, by mnie pamiętał, ale znał moje imię.
    – Jesteś ojcem Metona – powiedział, wyciągając spomiędzy zębów włókienko mięsa.
    – Zgadza się.
    – Nie jesteście podobni. Ach, ale przecież ty go adoptowałeś, prawda?
    Skinąłem głową.
    – A ten drugi?
    – To mój zięć.
    – Kawał chłopa.
    – Czuję się z nim bezpieczniej w podróży.
    – Powiedz mu, żeby wyszedł z namiotu.
    Skinąłem znów głową, na co Dawus się nachmurzył i bąknął swoje: „Ale, teściu…”
    – Być może ci ludzie mogliby zaprowadzić Dawusa do jadalni oficerskiej – zasugerowałem, wskazując żołnierzy siedzących lub stojących tu i ówdzie w dużym namiocie i spożywających kolację. – Wtedy nie będziemy musieli słuchać przez ścianę, jak mu burczy w brzuchu.
    – Dobry pomysł – zgodził się Treboniusz. – Wszyscy wychodzić!
    Nikt nie zakwestionował tego rozkazu i po chwili zostaliśmy w namiocie sami.
    – Miałem nadzieję, że jeszcze zastanę tu Cezara – powiedziałem.
    – Tak, na początku był tu. Poprosił grzecznie Massylczyków o otwarcie bram, a oni się ociągali. Zażądał więc tego kategorycznie, to mu odmówili wprost. Cezar zaplanował oblężenie, naradzał się z inżynierami co do metody zburzenia murów, nadzorował budowę okrętów, instruował oficerów, przemawiał do żołnierzy, a potem pospieszył załatwić pilne sprawy w Hiszpanii. – Treboniusz uśmiechnął się ponuro. – Ale kiedy już rozprawi się z tamtejszymi legionami Pompejusza, wróci tutaj… a ja będę miał zaszczyt oddać mu Massilię otwartą jak rozłupany orzech.
    – W Rzymie słyszałem, że Massylczycy chcieli po prostu zachować neutralność.
    – Kłamstwo. Kiedy Pompejusz dał drapaka do Grecji, jego sojusznik Lucjusz Domicjusz Ahenobarbus przyżeglował tutaj, uprzedzając Cezara. Przekonał Massylczyków, by zamknęli przed nim bramy i wzięli stronę Pompejusza, a ci głupcy go posłuchali.
    – Lato już się kończy – odparłem, unosząc brwi. – Bramy Massilii wciąż są zawarte, a mury, jak sądzę, nadal stoją.
    – Ale już niedługo. – Treboniusz zgrzytnął zębami. – Nie przyjechałeś tu jednak z tak daleka, żeby mnie wypytywać o szczegóły operacji militarnych. Chciałbyś się widzieć z Cezarem, co? Tak jak my wszyscy. Będziesz się musiał zadowolić mną, niestety. Czego chcesz, Gordianusie?
    – Mojego syna Metona.
    Nikt poza Treboniuszem nie mógł słyszeć mojej odpowiedzi. Widziałem, jak zaciska szczęki, zanim się odezwał.
    – Twój syn zdradził Cezara. Knuł jego zamordowanie jeszcze przed przekroczeniem Rubikonu. Wszystko wyszło na jaw, kiedy Pompejusz uciekł z Italii i Cezar zajął Rzym. Wtedy widzieliśmy go po raz ostatni. Jeśli Meto przybył do Massilii, zrobił to na własną rękę. Jeśli jest w mieście, nie zobaczysz się z nim, dopóki nie runą mury. A wtedy, jeżeli go tam znajdziemy, zostanie aresztowany i sam Cezar go osądzi.
    Czy on wierzył w to, co mówił? Czyżby nie znał prawdy? Nawet ja sam dałem się wprowadzić w błąd i przez jakiś czas byłem przekonany, że Meto istotnie zdradził Cezara. Mój Meto, który walczył za Cezara w Galii, przepisywał jego pamiętniki i dzielił ze swym wodzem namiot! Prawda jednak okazała się bardziej skomplikowana. Rzekoma zdrada była kunsztownie wymyślonym podstępem obliczonym na wywiedzenie w pole przeciwników Cezara, zdobycie przez Metona ich zaufania i przedostanie się do ich szeregów. Meto nie był zdrajcą, ale szpiegiem. Dlatego właśnie miałem nadzieję, że zastanę Cezara w obozie; tylko z nim mogłem mówić otwarcie. Co jednak wie Treboniusz? Jeśli Cezar nie wtajemniczył go w tę historię, nie będę mógł go przekonać. Byłoby to nawet niebezpieczne, przede wszystkim dla Metona, jeśli on jeszcze żyje…
    Suchy ton i stalowe spojrzenie Treboniusza były jednoznaczne. On wierzył, że to, co powiedział o zdradzie Metona, jest prawdą. Ale mógł też tylko grać przekonany, że ja nic nie wiem o całej sprawie. Czy obaj nie gramy, wiedząc o podstępie, ale wzbraniając się przed wyjawieniem sekretu drugiemu? Postanowiłem spróbować pociągnąć go za język.
    – Treboniuszu, zanim Meto opuścił Rzym, widziałem się z nim i rozmawialiśmy. Pomimo pozorów nie wierzę, że zdradził Cezara. Wiem, że tak się nie stało. Z pewnością i ty to wiesz, skoro tak dobrze znasz mojego syna… i Cezara…
    Pokręcił stanowczo głową, a jego twarz przybrała jeszcze surowszy wyraz.
    – Posłuchaj, Gordianusie, twój syn był moim przyjacielem. Jego przejście na stronę wroga było jak nóż wbity w plecy nie tylko Cezara, ale i w moje, i w plecy każdego żołnierza, który walczył pod jego rozkazami. A mimo to, choć to dziwne, nie mogę powiedzieć, że mam mu to za złe. Żyjemy w okropnych czasach. Rodziny są rozdarte, brat zwraca się przeciw bratu, mąż przeciw żonie, a nawet syn przeciw ojcu. Paskudna sprawa. Meto dokonał wyboru, niewłaściwego co prawda, ale o ile wiem, musiał kierować się honorem. Jest teraz moim wrogiem, ale nie nienawidzę go. Ciebie też nie winię za postępek syna. Możesz odejść swobodnie. Ale jeśli przybyłeś tu, by wraz z Metonem knuć spisek przeciw Cezarowi, obejdę się z tobą tak samo ostro jak z każdym zdrajcą. Zawiśniesz na krzyżu.
    No, to go pociągnąłem za język, pomyślałem. Jeśli Treboniusz zna prawdę, nie zamierza mi jej wyjawić. Patrzyłem, jak atakuje resztki mięsa uczepione jeszcze kości. Po chwili znów zaczął mówić.
    – Dam ci radę, Gordianusie. Prześpij się porządnie, a rano wróć, skąd przybyłeś. Jeśli Meto się z tobą skontaktuje, powiedz mu, że Cezar zetnie mu głowę. Jeśli się nie odezwie, czekaj na wieści. Wiem, że to trudne, ale prędzej czy później dowiesz się, jaki los przypadł mu w udziale. Znasz to etruskie porzekadło: kiedy raz zacznie się żałoba, nigdy się nie skończy, więc nie ma sensu zaczynać jej choćby o godzinę wcześniej niż trzeba.
    Odchrząknąłem i odparłem:
    – W tym, widzisz, cały kłopot. W dniu przed moim wyjazdem z Rzymu dostałem wiadomość od kogoś z Massilii, która mówiła, że Meto został zabity. Dlatego przyjechałem aż tutaj: chcę sprawdzić sam, czy mój syn żyje… czy nie.
    Treboniusz wyprostował się na krześle.
    – Kto ci przysłał tę wiadomość?
    – Nie była podpisana.
    – Jak do ciebie dotarła?
    – Podrzucono ją na progu mego domu na Palatynie.
    – Masz ją ze sobą?
    – Tak.
    Sięgnąłem do mieszka u pasa i wyciągnąłem niewielki drewniany cylinder. Małym palcem wydłubałem z niego rolkę pergaminu. Treboniusz wyrwał mi ją z ręki, jakbym był posłańcem przynoszącym mu pilne informacje, i zaczął czytać na głos:
    – Gordianusie, przesyłam ci smutną wiadomość z Massilii. Twój syn Meto nie żyje. Wybacz mi tę obcesowość, piszę w pośpiechu. Wiedz, że Meto zginął wierny swojej sprawie, w służbie Rzymowi. To była bohaterska śmierć. Był dzielnym młodzieńcem, a choć nie padł w boju, odważnie oddał życie tu, w Massilii. – Treboniusz oddał mi liścik. – I dostarczono ci to anonimowo?
    – Tak.
    – Nie wiesz zatem, czy naprawdę przesyłka przyszła z Massilii. Równie dobrze może być to jakaś mistyfikacja w wykonaniu kogoś w Rzymie.
    – Być może. Czy jednak mogła zostać wysłana z Massilii?
    – Chcesz zapytać, czy jakiś massylski statek nie przedarł się przez naszą blokadę? Oficjalnie nie.
    – A w rzeczywistości?
    – Mogło się wydarzyć parę takich… wypadków, zwłaszcza nocą. Massylczycy to doskonali żeglarze, a tutejsze wiatry sprzyjają wypływaniu z portu po zachodzie słońca. Okręty Cezara są zakotwiczone u brzegów dużych wysp leżących tuż przy porcie, ale mały stateczek mógł się między nimi prześliznąć w ciemnościach. Ale co z tego? Jeżeli ta wiadomość pochodzi z Massilii, dlaczego autor jej nie podpisał, skoro twierdzi, że zna prawdę?
    – Nie wiem. Od dnia, w którym Cezar przekroczył Rubikon, każdy nosi jakąś maskę. Intrygi, oszustwa… Tajemniczość dla samej tylko tajemnicy…
    – Jeżeli Meto nie żyje, to autor listu powinien ci przysłać jakąś konkretną pamiątkę po nim. Przynajmniej jego pierścień obywatela.
    – Może on utonął i ciała nie odnaleziono? A może… – Ujrzałem w wyobraźni płomienie i pobladłem na myśl, jaką mi nasunęły. – Myślisz, że się nad tym nie głowiłem, Treboniuszu? Budzę się z myślą o tym i z nią zasypiam. Kto mi przysłał tę wiadomość, dlaczego, skąd i czy to prawda, czy nie? Co się stało z moim synem?
    Patrzyłem na Treboniusza, czując, jak zgryzota wypływa mi na twarz. Jeśli on wie, czy Meto żyje, czy nie, chyba powiedziałby mi chociaż tyle, aby ukoić cierpienie ojca? Jego ponura mina jednak nie zmieniła się ani na jotę, jakby był posągiem.
    – Rozumiem twój dylemat – powiedział. – Niepewność to paskudne uczucie. Współczuję ci, ale pomóc nie mogę. Z jednej strony, jeśli Meto żyje i jest w Massilii, to znaczy, że związał się z Domicjuszem i zdradził Cezara. Nie możesz się przedostać do miasta, by się z nim zobaczyć, a nawet gdyby był jakiś sposób, nie pozwoliłbym ci na to. Będziesz musiał zaczekać, aż Massylczycy się poddadzą albo aż zburzymy ich mury. Wtedy, jeśli go tam zastaniemy… Naprawdę chciałbyś tu być, gdy to się stanie, i być świadkiem ukarania go za zdradę? Z drugiej strony, jeśli Meto już nie żyje, i tak nie dasz rady przeniknąć przez mury, by się dowiedzieć, jak to się stało i kto ci przysłał tę wiadomość. Mogę ci obiecać jedno: kiedy zdobędziemy Massilię i czegoś się dowiemy, dam ci o wszystkim znać. Jeśli sam Meto wpadnie nam w ręce, napiszę ci, jak Cezar z nim postąpi. Nic więcej nie mogę dla ciebie zrobić. Twoje zadanie jest więc zakończone. Możesz wracać do Rzymu ze świadomością, że uczyniłeś wszystko, co mogłeś. Dopilnuję, aby znalazło się dla ciebie miejsce do spania na tę noc. Rano wyjedziesz z obozu. – Ostatnie słowa Treboniusza zabrzmiały wyraźnie rozkazująco. Przyglądał się przez chwilę ogryzionej kości, którą wciąż ściskał w ręku. – Ale gdzież są moje maniery! Musisz umierać z głodu, Gordianusie. Idź i przyłącz się do twojego zięcia w jadalni dla oficerów. Sos nie jest taki zły, jak wygląda, naprawdę.
    Wyszedłem z namiotu i podążyłem za swoim nosem do owej jadalni. Choć w brzuchu burczało mi coraz głośniej, zupełnie straciłem apetyt.

Rozdział III

    Przydzielono nam prycze w namiocie oficerskim stojącym niedaleko kwatery dowódcy. Jeżeli Treboniusz naprawdę wierzył w zdradę Metona, okazał wielkoduszność, przyjmując tak gościnnie jego ojca. Było bardziej prawdopodobne, że chce mnie po prostu mieć pod ręką i upewnić się, że następnego dnia rzeczywiście wyjadę z obozu. Leżałem na swoim posłaniu, nie mogąc zasnąć, choć dookoła wszyscy spali, a tuż obok słyszałem delikatne pochrapywanie Dawusa. Może i się zdrzemnąłem, bo trudno byłoby mi powiedzieć, czy obrazy jawiące mi się przed oczyma to sen, czy twory mojej wyobraźni. Widziałem wąwóz, w który zabłądziliśmy tego popołudnia, płot zrobiony z kości, mroczną świątynię i przysadzisty zarys kamienia z nieba, poświęconego Artemidzie, wycięty las i wróżbitę, który wiedział, po co przyjechałem… Gdzie ja się znalazłem? O świcie, jeżeli Treboniusz dopnie swego, będę musiał wyjechać, nie dowiedziawszy się niczego. W końcu odrzuciłem koc i po cichutku wyszedłem z namiotu. Księżyc w pełni wisiał nisko na zachodzie, rzucając długie, czarne cienie. Oświetlające obozowe alejki pochodnie już się dopalały. Szedłem przed siebie bez celu, stopniowo pnąc się pod górę, aż wreszcie trafiłem na wyrównany placyk koło namiotu Treboniusza. Byłem na szczycie wzgórza, skąd roztaczał się widok na oblężone miasto. W ciemności Massilia przypominała wielkiego potwora z grzebieniem ze wzgórz na grzbiecie, który wypełznął z morza i padł bez sił pyskiem w dół, a potem został otoczony ścianami z wapienia, teraz lśniącymi niebieskawym blaskiem odbitych promieni księżyca. W załomach murów pod wieżami panowała najczarniejsza ciemność, podkreślana jeszcze pojedynczymi punktami ognia pochodni płonących na blankach. Po obu stronach miasta otwierały się ku morzu wcięte w ląd zatoki; większa z nich, po lewej stronie, stanowiła port. Gładka powierzchnia wody była czarna jak noc i tylko pod księżycem rozlewała się plama srebra. Wyspy nieopodal portu, za którymi stały na kotwicach okręty Cezara, majaczyły niewyraźnymi, szarymi sylwetkami.
    Pomiędzy wzgórzem, na którym stałem, a najbliższym fragmentem muru miejskiego rozciągała się pogrążona w ciemności dolina. Mur wydawał się niepokojąco bliski; wyraźnie widziałem na nim dwóch massylskich wartowników patrolujących blanki. W ich hełmach migotały odbicia pomarańczowych płomieni pochodni. Za nimi wznosiło się ciemne wzgórze, grzebieniasta głowa mojego morskiego potwora. Gdzieś w mrocznej czeluści zamkniętej tymi murami zginął mój syn, jakby połknął go ów leżący zwierz. A może jeszcze żyje, wypełniając swe przeznaczenie równie ciemne jak ta noc?
    Usłyszałem czyjeś kroki. Ktoś stanął niedaleko mnie. Wartownik, pomyślałem, przyszedł, by mnie posłać z powrotem do namiotu. Kiedy jednak odwróciłem głowę, zobaczyłem niskiego człowieka w nocnej tunice; na tle rozjaśnionego księżycem nieba wyraźnie rysowała się jego zgrabnie przycięta bródka. Stał na najwyższym punkcie szczytu z założonymi rękami, wpatrując się w roztaczający się w dole widok.
    – Też nie mogłeś zasnąć? – spytał, nie patrząc nawet w moją stronę.
    – Nie.
    – Ja też. Zbyt jestem podniecony myślą o jutrze.
    – A co ma być jutro?
    Odwrócił do mnie głowę, przyglądał mi się przez chwilę, po czym zmarszczył czoło.
    – Czy ja cię znam?
    – Jestem gościem z Rzymu. Przyjechałem dziś wieczorem.
    – Aha. Myślałem, że jesteś którymś z oficerów Treboniusza.
    Teraz ja mu się przyjrzałem uważnie i uśmiechnąłem się.
    – Ale ja znam ciebie – oznajmiłem.
    – Tak? W tej ciemności nie mogę poznać…
    – Spotkaliśmy się w Brundyzjum przed paroma miesiącami, w podobnych okolicznościach. Cezar oblegał zamkniętego w mieście Pompejusza, który desperacko chciał odpłynąć z Italii. Budowaliście nadzwyczajne groble u wejścia do portu, starając się go zamknąć i uwięzić okręty nieprzyjaciela. Pokazywałeś mi poszczególne konstrukcje i wyjaśniałeś całą strategię, Witruwiuszu.
    Mężczyzna zmarszczył się jeszcze bardziej, a po chwili szeroko otworzył oczy.
    – Oczywiście! Przyjechałeś z Markiem Antoniuszem, tuż przed całym rabanem. Gordianus, prawda? Tak, przypominam sobie. Ty jesteś ojcem tego Metona.
    – Tak.
    Zapadło milczenie. Obaj patrzyliśmy bez słów na skąpane w poświacie księżyca morze.
    – Co wiesz o moim synu? – spytałem w końcu.
    – Nigdy nie miałem okazji go poznać. – Witruwiusz wzruszył ramionami. – Jako budowniczy zawsze miałem do czynienia z innymi oficerami Cezara. Znam go z widzenia, ma się rozumieć. Widywałem go, jak jeździł z imperatorem i notował teksty Cezara. To, zdaje się, jego główna funkcja, pomoc przy pisaniu listów i pamiętników.
    – Co jeszcze o nim wiesz? Musiały być jakieś plotki…
    – Nigdy nie słucham obozowych plotek. – Witruwiusz parsknął pogardliwie. – Jestem fachowcem, wierzę w to, co mogę zobaczyć i zmierzyć. Nie buduje się mostów, opierając się na zasłyszanych informacjach z drugiej ręki.
    Skinąłem głową w zamyśleniu.
    – Twój syn jest zatem w obozie? Przyjechałeś go odwiedzić aż z Rzymu? No, ale wtedy w tym samym celu przejechałeś przez całą Italię do Brundyzjum. Bogowie musieli cię wyposażyć w twardszy tyłek ode mnie!
    Zachowałem wystudiowaną neutralną minę. A więc Witruwiusz o niczym nie wie. Historia zdrady Metona nie wyszła poza krąg ludzi najbliższych Cezara. Odetchnąłem głęboko.
    – Treboniusz mi mówił, że nie da się przedostać do Massilii – rzuciłem, niby przypadkowo wplatając imię dowódcy.
    Inżynier uniósł brwi.
    – To dobrze ufortyfikowane miasto. Mur okala je jednym nieprzerwanym ciągiem, także wzdłuż morskiego brzegu i piaszczystej plaży przy porcie. Ściany są zrobione z potężnych skalnych bloków i wzmocnione wieżami. Konstrukcja jest wyjątkowo dobra. Bloki są do siebie idealnie dopasowane i ułożone bez zaprawy czy klamer spinających. W niższych partiach są otwory strzelnicze, a u góry platformy dla machin bojowych czy katapult. To nie jakiś tam galijski fort zmajstrowany z drewnianych kłód, powiadam ci! Nigdy nie złamiemy ich taranem ani katapultami.
    – Ale mury można jakimś sposobem zburzyć?
    Witruwiusz się uśmiechnął.
    – Co wiesz na temat prac oblężniczych, Gordianusie? Ten twój syn musiał nauczyć się paru rzeczy podczas wojaczki z Cezarem na północy i spisywania jego pamiętników.
    – Z moim synem rozmawiamy najczęściej o innych sprawach, kiedy się spotykamy.
    – Wobec tego ja ci opowiem o obleganiu twierdz. Główną cnotą oblegającego jest cierpliwość i upór. Jeśli nie możesz się przebić przez fortyfikacje ani ich spalić, musisz podkopać się pod nie jak robak. W tym oblężeniu saperom przypadnie cała chwała. To oni ryją nory pod murami Massilii. Podkop się wystarczająco daleko, a będziesz miał tunel prowadzący do miasta. Podkop się odpowiednio głęboko i szeroko, a odcinek muru runie pod własnym ciężarem.
    – Brzmi to aż nazbyt prosto.
    – Bynajmniej! Żeby zburzyć miasto, trzeba tyle samo ciężkiej pracy i przemyślnego planowania, co przy jego budowaniu. Weźmy naszą obecną sytuację. Cezar wybrał to miejsce na obóz, ponieważ położone jest wysoko. Możesz stąd zobaczyć nie tylko miasto i morze, ale i postępy prac oblężniczych prowadzonych w dolinie pod nami. To tam dzieje się prawdziwa akcja. Teraz jest zbyt ciemno, ale z nadejściem świtu będziesz mógł zobaczyć, czego do tej pory dokonaliśmy. Pierwszym krokiem w każdym oblężeniu jest wykopanie transzei. Tak nazywamy głęboki rów biegnący równolegle do murów miasta, chroniony od góry osłonami. Dzięki temu można bezpiecznie przerzucać ludzi i sprzęt z jednego końca na drugi. Nasza transzeja prowadzi przez całą tę dolinę, od portu po lewej aż do małej zatoczki po prawej, z drugiego końca miasta. Poza tym chroni też obóz od strony nieprzyjaciela; dzięki niej nie może on nagłe wypaść z bram i zaatakować nas. Poza tym przeszkadza ona w ewentualnym dostarczaniu świeżych zapasów spoza naszych linii. To bardzo ważne, bo głód jest słabością każdego człowieka. – Zaczął odliczać na palcach, jakby cytując listę: – Izolacja, pozbawienie dostaw, rozpacz, głód… Nie ma tarana, który dorównałby sile tych czynników. Żeby jednak przeprowadzić szturm, musisz podtoczyć wieże oblężnicze i machiny bojowe pod same mury. Jeśli teren nie jest równy… a tutaj z pewnością nie jest… trzeba go wyrównać. Dlatego Cezar nakazał zbudowanie potężnego nasypu pod kątem prostym do muru, coś w rodzaju wyniesionej grobli. Zanim mogliśmy położyć pod niego fundament, trzeba było się sporo nakopać! Sądząc po zwałach przeniesionej ziemi, pomyślałbyś, że budujemy egipską piramidę. Nasyp jest zbudowany głównie z kłód drewna spiętrzonych jedna na drugiej, każda warstwa ułożona prostopadle do poprzedniej, a wolne przestrzenie wypełnione są ściśle ziemią i gruzem. W najgłębszym miejscu doliny ma osiemdziesiąt stóp wysokości. Oczywiście przez cały czas, kiedy my tu kopaliśmy i budowaliśmy, Massylczycy nas ostrzeliwali. Ludzie Cezara nawykli do walk z Galami, którzy nie dysponują niczym większym niż dzidy, łuki i proce. Z Massylczykami to jednak zupełnie inna zabawa. Z całą pewnością, choć nie lubię tego przyznawać, ich machiny są lepsze od naszych, strzelają dalej i większymi pociskami. Mówię tu o trzyipółmetrowych oszczepach z bełtami, które się sypią na ludzi zmagających się z ciężkimi kłodami! Nasze zwykłe osłony i ruchome tarcze były zupełnie nieprzydatne. Musieliśmy zbudować ściany wzdłuż całego nasypu, żeby chronić robotników. Tak solidnych konstrukcji jeszcze nigdy nie stawiałem! To właśnie kocham w wojskowej inżynierii. Zawsze jest jakiś nowy problem do rozwiązania. Zbudowaliśmy je z najtwardszego drewna, jakie udało się nam zdobyć, obiliśmy belkami grubymi na stopę i całość obłożyliśmy ognioodporną gliną. Głazy toczą się po nich jak grad. Wielkie oszczepy się odbijają, jakby trafiały w żelazo. Ale i tak od samego hałasu zęby tam człowiekowi dzwonią. Możesz mi wierzyć, spędziłem tam sporo czasu, nadzorując prace. Kiedy zaś nasyp był prawie ukończony, zabraliśmy się do budowania wieży oblężniczej na rolkach, wyposażonej w taran zawieszony na dolnej platformie. Jest już gotowa, stoi na naszym końcu nasypu. Jutro potoczy się ku murom i Massylczycy w żaden sposób nie będą mogli jej zatrzymać. Ludzie na górnej platformie są chronieni konopnymi matami tak grubymi, że żaden pocisk ich nie przebije. Kiedy wieża oprze się o mur, będą oni mogli ostrzeliwać każdego, kto próbowałby przeszkodzić w operacji, podczas gdy załoga dolnej platformy zacznie atakować mur taranem. Wiesz, jaką panikę budzi w oblężonym mieście głuchy huk tarana? Słychać go będzie na całe mile!
    Spojrzałem na rozpostartą u mych stóp dolinę. Wśród szaroczarnych cieni można było odróżnić prostą linię nasypu ciągnącą się od miejsca, nad którym staliśmy, do murów Massilii. Na jego bliższym końcu ciemniała masywna sylwetka wieży bojowej.
    – Mówiłeś przed chwilą, że nie da się zniszczyć murów tego miasta katapultami i taranami – zauważyłem.
    – A mówiłem… – Witruwiusz się uśmiechnął. – Naprawdę nie powinienem już nic powiedzieć.
    – Czyżby taran miał tylko odwrócić ich uwagę? – spytałem, unosząc brwi.
    Duma z fortelu nie pozwoliła mu zaprzeczyć.
    – Jak powiedziałem, cała chwała przypadnie saperom. Od pierwszego dnia oblężenia kopali jak szaleni. Stworzyli cały labirynt tuneli w pobliżu murów. Najdłuższy z nich jest tam. – Wskazał na lewo, mniej więcej w kierunku głównej bramy i leżącego za nią portu. – Według naszych obliczeń kopacze powinni się przebić już jutro. W okamgnieniu będziemy mieli dostęp do wnętrza miasta. Tuż za kopaczami w tunelu czekać będą żołnierze, gotowi wybiec z tej dziury w ziemi jak mrówki z naruszonego mrowiska. Zaatakują główną bramę od środka. Massylczycy skoncentrują siły w innym punkcie, tam gdzie nasza wieża z taranem będzie biła w mur. Atak na bramę od strony miasta zaskoczy ich zupełnie. A gdy nasi ludzie ją otworzą, wówczas sam Treboniusz poprowadzi szturm. Oblężenie się skończy i Massylczykom nie pozostanie nic innego, jak tylko poddać się i błagać o litość.
    – A Treboniusz im ją okaże?
    – Cezar rozkazał zdobyć miasto i utrzymać je do swego powrotu. Sam zamierza podyktować Massylczykom warunki.
    – Nie dojdzie zatem do masakry ludności?
    – Nie. Chyba że okażą się głupcami i będą walczyć na śmierć i życie. Mało prawdopodobne… oni są z ducha kupcami… ale kto ich tam wie? Albo też gdyby…
    – Co takiego?
    – Gdyby nasi ludzie stracili panowanie nad sobą…
    Po jego nagle przygaszonym humorze domyśliłem się, że już bywał świadkiem podobnych zdarzeń. Meto opowiadał mi o miastach galijskich zburzonych i splądrowanych przez rozszalałych legionistów. Wydawało się niemożliwe, aby to samo przytrafiło się Massilii, od stuleci sprzymierzonej z Rzymem, ale to w końcu jest wojna.
    – Rozumiesz chyba teraz, dlaczego nie mogę spać spokojnie, oczekując jutra. – Witruwiusz znów się uśmiechnął.
    Skinąłem głową z ponurą miną.
    – Myślałem, że spacer i łyk świeżego powietrza mi pomogą – odrzekłem. – Ale czuję, że teraz i ja nie zasnę już do rana.
    Jeśli Witruwiusz ma rację, Massilia nazajutrz padnie. Dlaczego więc Treboniusz nalegał na mój wyjazd? Czy wie o Metonie coś, czego ja nie wiem? Chce oszczędzić mi widoku egzekucji syna? A może nie chce, abym odkrył, że już mu przypadł w udziale los jeszcze gorszy od śmierci? Moja przemęczona wyobraźnia znów zaczęła szaleć.
    – Wiesz co, Gordianusie? – zagadnął Witruwiusz. – Obok namiotu Treboniusza widziałem kilka składanych krzeseł. Przyniosę je, to będziemy mogli usiąść tutaj razem i czekać na wschód słońca. Powspominamy sobie oblężenie Brundyzjum czy po prostu pogadamy o czymkolwiek. Musisz mieć nowiny z Rzymu. Nie umiem sobie wyobrazić, jak tam teraz jest, kiedy przyjaciel Cezara Marek Antoniusz trzyma ster. Zapewne jedna wielka orgia. Zaczekaj chwilę.
    Poszedł po krzesła i wrócił z nimi szybko, przyniósł też parę koców. Rozmawialiśmy o tym, czy Cezar ma szansę szybko rozprawić się ze swymi wrogami w Hiszpanii, o możliwości zebrania przez Pompejusza na Wschodzie groźnej siły przeciwko Cezarowi, o złym prowadzeniu się Antoniusza. Zapewniłem go, że nastroje w Rzymie są jak najdalsze od hulaszczych. Miasto, oszołomione chaosem ostatnich miesięcy i niepewne jutra, wstrzymało oddech i chodziło na palcach z okrągłymi oczami jak dziewica w puszczy. Mówiliśmy też o słynnych wygnańcach z Rzymu, którzy na przestrzeni lat osiedli w Massilii. Najbardziej osławiony był Gajusz Verres; jego zdzierstwo jako namiestnika Sycylii sięgnęło takich szczytów, że Cycero postawił go przed sądem za malwersacje, doprowadził do skazania i przegnał do Massilii, co prawda wraz z zagrabioną fortuną. Reakcyjny przywódca rzymskiej bandy Milo uciekł tam, kiedy został uznany za winnego śmierci radykalnego przywódcy innej bandy, Klodiusza. Jaki los go czeka, jeśli Cezar zdobędzie miasto? W Massilii jest wielu takich uchodźców i banitów, w tym ludzie skazani za rozmaite przestępstwa polityczne w ramach prowadzonej przez Pompejusza kampanii „oczyszczenia” senatu. Niektórzy bez wątpienia mieli sumienia czarne jak noc, ale inni popełnili po prostu błąd, wchodząc w drogę Pompejuszowi i przeciwnikom Cezara, którzy rządzili w senacie przez ostatnie lata. Musiało być tam nawet paru dawnych zwolenników Katyliny, buntowników, którzy woleli uciec na wygnanie, zamiast paść w bitwie u boku swego wodza. Patrzyłem na ciemniejące w oddali mury miasta i zastanawiałem się, czy Verres i Milo, i wszyscy inni śpią. Jak to jest, być Rzymianinem w Massilii, do której bram łomocze nowy władca Rzymu? Jedni muszą tam drżeć z lęku, inni z radosnego podniecenia.
    Witruwiusz zapoznał mnie z przebiegiem oblężenia. Pierwsza poważna potyczka rozegrała się na morzu. Z portu wysunęła się zadziwiająco mała flota massylska, składająca się z siedemnastu okrętów. Dwanaście jednostek Cezara wypłynęło im na spotkanie zza wysp. Massylczycy obserwowali wydarzenia z murów, Rzymianie ze wzgórza, na którym właśnie siedzieliśmy.
    – Ale cóż to była za flota! – powiedział z sarkazmem. – Okręty zbudowane pospiesznie ze świeżego drewna, ciężkie, głęboko zanurzone, obsadzone przez żołnierzy, którzy nigdy przedtem nie żeglowali. Nawet nie starali się manewrować, tylko wpadli między massylskie okręty, złapali je hakami, rzucili się na ich pokłady i walczyli wręcz, jakby cały atak odbywał się na suchym lądzie. Morze zaczerwieniło się od krwi; aż stąd widać było wielkie plamy ostro odcinające się od błękitu wody.
    Z dalszej relacji wynikało, że bitwa potoczyła się bardzo źle dla Massylczyków. Dziewięć z ich siedemnastu okrętów zostało zatopionych lub zdobytych, reszta ratowała się ucieczką do portu. Tylko silny wiatr od lądu, z jakiego słynie południowe wybrzeże Galii, powstrzymał flotyllę Cezara od pościgu. Doświadczeni żeglarze massylscy potrafili przedrzeć się do portowej zatoki, manewrując pod wiatr. Niemniej wynik bitwy przesądził o blokadzie Massilii, która teraz była odcięta od świata zarówno od strony lądu, jak i morza. Gdyby Pompejuszowi udało się przysłać oblężonym morskie posiłki, mogłoby dojść do kolejnego starcia flot, Witruwiusz był jednak przekonany, że konflikt znajdzie rozwiązanie na lądzie, nie na wodzie, i raczej wcześniej niż później.
    – Jutro – szepnął.
    Już tego nie słyszałem, pogrążając się w niespokojnym śnie, otulony kocem, zbyt zmęczony, by mimo zmartwień zachować przytomność choćby jeszcze chwilę.

Rozdział IV

    Obudziłem się na godzinę przed wschodem słońca. I noc, i mój sen odchodziły ledwo zauważalnymi etapami, niechętnie ustępując świtowi. Z szarości powoli wyłoniła się arena przyszłego szturmu, opisana przez Witruwiusza. Siedziałem na krześle skulony i owinięty kocem po czubek głowy, patrząc na mlecznobiałe mury Massilii, zaróżowione z lekka rumieńcem przedświtu. Czarny potwór, jakiego wyobrażałem sobie nocą, nabrał głębi i ostrości, zmieniając się w łańcuch wzgórz, na zboczach ciasno zabudowanych domami, ze szczytami ukoronowanymi sylwetkami świątyń i cytadel. Morze zmieniło barwę z czerni obsydianu na ołowianoniebieską, wyspy też zarysowały się wyraźniej.
    Pode mną, w dolinie, widniała przecinająca stratowaną ziemię wielka blizna transzei okalającej miasto. Opisany przez Witruwiusza nasyp wyglądał jak wysoka tama, a nieopodal sterczała na nim wieża oblężnicza. Nie dostrzegłem nigdzie tuneli, o których mówił inżynier, ale po lewej stronie, w rogu, gdzie lądowy odcinek muru zakręcał ostro wzdłuż portu, zobaczyłem potężne baszty, między którymi znajdowała się główna brama Massilii. Gdzieś w tamtej okolicy ludzie Cezara zamierzają się przekopać na drugą stronę. Powoli, ale nieubłaganie dojrzewała we mnie decyzja.
    Mam wrażenie, że za młodu zawsze byłem metodyczny i ostrożny, niechętnie podejmowałem działania, które mogły okazać się nieodwracalne. Jakaż w tym ironia losu, że teraz, w latach z trudem zdobytej mądrości, zacząłem kierować się impulsem i podejmować szaleńcze ryzyko. Być może człowiek naprawdę powinien odwrócić się plecami do własnego strachu i zaufać bogom, że zachowają go przy życiu?
    – Witruwiuszu… – szepnąłem.
    Poruszył się na krześle, zamrugał i odchrząknął.
    – Słucham, Gordianusie?
    – Gdzie zaczyna się ten tunel? Ten, którym dzisiaj przedrzecie się do miasta?
    Znów odchrząknął i ziewnął.
    – Tam, po lewej. Widzisz tę kępę dębów w jarze wcinającym się we wzgórze? Oczywiście widać tylko ich wierzchołki. Tam właśnie jest wejście do tunelu, prawie dokładnie naprzeciwko głównej bramy. Saperzy już tam pewnie są, przygotowują sprzęt i ponownie sprawdzają obliczenia. Żołnierze mający wziąć udział w ataku zaczną się zbierać za godzinę.
    Skinąłem głową.
    – Jak będą uzbrojeni?
    – W krótkie miecze, hełmy, lekkie zbroje. Nic ciężkiego, muszą się swobodnie poruszać. Nie chcemy, by się potykali lub nawzajem nadziewali się na dłuższą broń. Nie mogą też być zbyt obciążeni rynsztunkiem, kiedy przyjdzie im się wspinać do wyjścia.
    – Czy wszyscy pochodzą z jakiejś konkretnej kohorty?
    – Nie, to specjalni ochotnicy wybrani z różnych kohort. Nie każdy człowiek nadaje się do takiego zadania. Nie można skutecznie wyszkolić człowieka, aby się nie bał ciemności i nie wpadał w panikę w ciasnej, zamkniętej przestrzeni. Wsadź niektórych mężczyzn do tunelu, a choćby byli nie wiem jak odważni, dostaną biegunki ze strachu natychmiast, gdy za pierwszym zakrętem stracą z oczu światło dzienne. Nie chciałbyś znaleźć się obok takiego gościa w krytycznej chwili. Saperzy świetnie się czują pod ziemią, oczywiście, ale oni są od kopania, nie od walki. Trzeba więc znaleźć wojowników, którzy nie boją się nadepnąć na kilka dżdżownic. Ochotnicy z grupy szturmowej ćwiczyli w tunelach przez kilka ostatnich dni: jak nieść zapalony knot, by nie zgasł, jak nie tratować kolegów, kiedy zapadnie ciemność, jakie sygnały każą iść naprzód albo się wycofywać i tak dalej.
    – Brzmi to skomplikowanie.
    – Coś ty? – Witruwiusz prychnął wzgardliwie. – To są prości ludzie, a wystarczy im kilka ćwiczeń, aby nie potykali się o własne nogi.
    – Pewnie masz rację – powiedziałem w zamyśleniu. – Każdy jako tako inteligentny facet nauczyłby się tego w mig.
    – Jasne. Każdy głupi to potrafi, a jeśli wydarzy się coś bardzo złego, zginie tak samo szybko jak ci, którzy odbyli specjalny trening.
    Witruwiusz zawinął się szczelniej w koc, zamknął oczy i westchnął.
    Na poszarpanej linii horyzontu po wschodniej stronie pokazał się czerwony blask. Wydostałem się z koca i oznajmiłem mu, że sam będzie musiał kontemplować wschód. Nie odpowiedział. Wycofałem się wolno przy akompaniamencie jego cichego pochrapywania.

    Udało mi się dobudzić Dawusa i ściągnąć go z pryczy bez alarmowania innych. Na pół śpiący i zdezorientowany kiwał tylko głową, kiedy wyłuszczyłem mu moje zamiary. Wiedziałem od Metona, jak Cezar urządza swoje obozy i gdzie można znaleźć magazyn z zapasowym uzbrojeniem. Namiot, którego szukałem, stał tuż za kwaterą Treboniusza i nie był strzeżony. Jaką karę dowódca uznałby za odpowiednią dla dwóch intruzów przyłapanych na kradzieży broni podczas oblężenia? Starałem się odsunąć tę myśl, podczas gdy szukaliśmy czegoś dla siebie wśród pogiętych hełmów, wyszczerbionych mieczy i pozbawionych pary nagolenników.
    – O, ten pasuje idealnie, teściu. Nie widać nawet żadnego uszkodzenia.
    Podniosłem głowę i zobaczyłem, że Dawus przymierza hełm.
    – Nie, Dawusie, źle mnie zrozumiałeś. Moja wina, że usiłowałem ci wszystko wyjaśnić, kiedy jeszcze się dobrze nie obudziłeś. To ja idę przez tunel, nie ty.
    – Ale ja idę z tobą, ma się rozumieć.
    – Nie ma takiej potrzeby. Jeśli Witruwiusz się nie myli, miasto zostanie zdobyte w kilka godzin. Możemy się spotkać jutro, a niewykluczone, że nawet dziś wieczorem.
    – A jak się myli? Wiesz, co zawsze mawiał Meto. W bitwie nic nie idzie tak, jak planowano.
    Przeciągnąłem palcem po tępym, zardzewiałym ostrzu miecza.
    – Dawusie, pamiętasz scenę z dnia przed naszym wyjazdem z Rzymu? Twoja żona… moja córka… była bardzo zdenerwowana.
    – Nie bardziej niż twoja żona! Bethesda wręcz szalała. Od tych jej klątw włosy mi stawały dęba na głowie, a ja nawet nie znam egipskiego!
    – Owszem, i Diana, i Bethesda były bardzo zaniepokojone. Jednak owej nocy doszedłem z żoną do porozumienia. Zrozumiała, dlaczego muszę tu przyjechać, dlaczego nie mogę siedzieć bezczynnie w Rzymie, nie wiedząc, czy Meto jeszcze żyje, czy nie. Z Dianą co prawda mi nie wyszło.
    – W końcu i ona zrozumiała.
    – Czyżby? Jeszcze ją słyszę: „Tato, co ty sobie myślisz, że zabierasz z sobą Dawusa? Czyż dopiero co nie wędrowałeś aż do Brundyzjum i z powrotem, aby go wyrwać ze szponów Pompejusza? A teraz zachciewa ci się jechać na kolejną wojnę i znów wystawiać go na niebezpieczeństwo!” Trzeba przyznać, że miała trochę racji.
    – Teściu, przecież nie mógłbyś podróżować samotnie. Gość w twoim wieku…
    – A ty przekonałeś o tym Dianę. Moje gratulacje, zięciu. Masz większy wpływ na moją córkę, niż ja miałem kiedykolwiek! Ale zanim odjechaliśmy, wymogła na mnie przyrzeczenie, że nie każę ci nadmiernie ryzykować, jeśli da się tego uniknąć.
    – A więc… chcesz powiedzieć, że ta historia z tunelem może być niebezpieczna.
    – Jasne, że jest! Ludzie nie są stworzeni do kopania nor, tak samo jak nie są stworzeni do latania czy oddychania pod wodą. Poza tym nikt nie wita przyjaźnie obcych żołnierzy wynurzających się nagle z dziury w ziemi.
    – Możesz zginąć, teściu.
    Przesunąłem palcem po ostrzu innego miecza i syknąłem, skaleczywszy się. Przyłożyłem palec do ust i wessałem cieniutką strużkę krwi.
    – Możliwe – mruknąłem.
    – No, to idę z tobą.
    – Nie, Dawusie!
    – Uzgodniliśmy, że jadę, by cię chronić. Do tej pory nie nadarzyła się okazja.
    – Nie, Dawusie – powtórzyłem. – Przyrzekłem twojej żonie, że wrócisz do domu cały i zdrowy.
    – A ja przyrzekłem to samo twojej!
    Popatrzyliśmy po sobie i roześmieliśmy się jednocześnie.
    – W takim razie musimy się zastanowić, której z nich boimy się bardziej – powiedziałem.
    Od razu zakrzyknęliśmy zgodnie:
    – Bethesdy!
    – No, dobrze – westchnąłem. – Gdzieś tam widziałem kolczugę, która pewnie by na ciebie pasowała…

    Nasz rynsztunek wyglądał przekonywująco przynajmniej dla kucharza, choć co prawda nawet na nas nie spojrzał, kiedy podsuwaliśmy mu miski po polewkę z prosa. Zauważył jednak różnicę w naszym wyglądzie: Dawus otrzymał dwukrotnie większą porcję ode mnie. Zjedliśmy pospiesznie i ruszyliśmy w stronę tunelu. Obóz, tak cichy i nieruchomy na godzinę przed świtem, teraz kipiał podekscytowaniem. Posłańcy uganiali się tam i z powrotem, oficerowie wykrzykiwali rozkazy, żołnierze szeptali między sobą, formując szeregi. Każdy chyba wyczuwał, że dzisiejszy dzień będzie niezwyczajny.
    Zeszliśmy ze wzgórza, trzymając się na lewo od miasta i transzei. Poniżej, na wprost nas ujrzałem zakrzywioną fałdę w zboczu, zacienioną wysokimi dębami, tak jak ją opisał Witruwiusz. W niewielkim zagłębieniu tłoczyli się już ludzie w hełmach i lekkich zbrojach, widoczni wśród listowia. Na miejsce zaprowadziła nas dobrze wydeptana ścieżka. Żołnierze posunęli się, potrącając się wzajemnie, by zrobić nam miejsce. Rzut oka na ich rynsztunek przekonał mnie, że niewiele się pomyliłem, dobierając nasze uzbrojenie. Nie rzucaliśmy się w oczy, przynajmniej pod tym względem. Mężczyźni rozmawiali półgłosem, a tuż za sobą usłyszałem, jak ktoś pyta:
    – Ile on ma lat? Nieczęsto widzi się siwe brody w oddziałach specjalnych.
    Inny głos go uciszył:
    – Zamkniesz ty się? Musisz drażnić fatum akurat dzisiaj? A może nie zależy ci na doczekaniu własnej siwizny?
    – Nie chciałem go w ten sposób obrazić – tłumaczył pierwszy.
    – To siedź cicho. Skoro facet może przeżyć tyle lat, walcząc w armii Cezara, to znaczy, że ma bogów po swojej stronie.
    Pierwszy z żołnierzy burknął w odpowiedzi:
    – A ten duży obok niego? Nie pamiętam, abym go widział na ćwiczeniach. Myślałem, że do tego zadania specjalnie wybierano niskich kolesiów, jak my. Ten wielki byk może zaczopować tunel jak korek butelkę!
    – Cisza tam! Sam wódz nadchodzi! Zaczyna się!
    Na zboczu ukazał się Treboniusz w otoczeniu kilku oficerów. Kroczył w pełnej gali, w grzebieniastym hełmie i rzeźbionym napierśniku, połyskującym odbitymi promieniami słońca, którym udało się przesączyć przez liście. Pociągnąłem Dawusa za rękaw tuniki.
    – Pochyl głowę i zgarb się trochę!
    Treboniusz zaczął przemowę, podnosząc głos tylko na tyle, aby słyszano go w całym zagłębieniu.
    – Żołnierze! Auspicje są sprzyjające. Augurowie orzekli, że dziś jest dobry dzień na bitwę… Więcej niż dobry! To dzień pomyślności dla Cezara i jego armii. Dzisiaj, jeśli bogowie pozwolą, otworzą się przed nami bramy Massilii, a to dzięki waszemu wysiłkowi. Sprawicie Cezarowi wielką radość, a on was odpowiednio wynagrodzi. Powtórzę wam jednak to, co mówiłem od samego początku oblężenia: kiedy Massilia padnie, tylko sam Cezar zadecyduje o jej losie. Nie będzie żadnego plądrowania, gwałtów ani podpalania! Wiem, że wszyscy to dobrze rozumiecie. Pamiętajcie o tym, czego się nauczyliście na ćwiczeniach. Wykonujcie rozkazy swego dowódcy. Operacja się rozpoczyna. Bez wiwatów! Cisza! Oszczędźcie głosy na później, kiedy będziecie mogli wydać okrzyk zwycięstwa z murów Massilii.
    Treboniusz zasalutował nam, na co odpowiedzieliśmy jak jeden mąż takim samym salutem.
    – Za mną! – zawołał jakiś oficer.
    Wszyscy wokół nas ruszyli, ale nie mogłem się zorientować dokąd. Dawus trzymał się mnie, starając się iść w pochyleniu, by nie zwracać na siebie uwagi swoim wzrostem. Podążaliśmy za innymi jak ziarenka piasku w klepsydrze. W zagłębieniu szybko się rozluźniło; ludzie znikali, jak gdyby ziemia ich połykała. Nie było jakiegoś ustalonego porządku – każdy po prostu wsuwał się do kolejki tak szybko i sprawnie, jak mógł. Powoli przesuwałem się do przodu, aż wreszcie przede mną wyrosło wejście do tunelu. Solidne belki obramowywały czarną czeluść ginącą we wnętrzu góry. Zamarłem na mgnienie oka. Jakież szaleństwo przywiodło mnie do tego miejsca i tej chwili? Odwrotu jednak nie było. Treboniusz nas obserwował, Dawus popychał mnie z tyłu.
    – Bierz! – powiedział ten sam głos, który wydał rozkaz, by ruszać.
    Wyciągnąłem rękę i ktoś wetknął mi w nią zapalony knot.
    – Pamiętaj o ćwiczeniach! – rzucił oficer. – Nie daj mu zgasnąć!
    Ruszyłem przed siebie, pochylając głowę i starając się trzymać knot nieruchomo; zauważyłem, że drżą mi ręce. Byłem w tunelu. Z tyłu dobiegł mnie stukot i jęknięcie; to hełm Dawusa uderzył o nadproże.
    Posuwaliśmy się w równym tempie. Tunel z początku był poziomy, potem stopniowo zaczął się obniżać. Ściany i strop wyłożone były belkami. Na ogół szerokość korytarza ledwo pozwalała minąć się dwóm ludziom; w paru miejscach, gdzie kopacze przebijali się między skałami, zwężał się jeszcze bardziej. Strop nigdzie nie był dość wysoko nawet dla mnie i musiałem iść lekko schylony. Biedny Dawus praktycznie zgięty był wpół.
    Wkrótce tunel znów się wyrównał. Tempo marszu zmalało, czasami kolumna nagle się zatrzymywała, ludzie wpadali na siebie, knoty gasły lub spadały na ziemię, ale zaraz je znów zapalano. Bez nich ciemność byłaby absolutna. Poruszaliśmy się teraz krótkimi odcinkami. Powietrze zrobiło się wilgotne i ciężkie, dym gryzł w oczy. Oblał mnie zimny, lepki pot. Po jakimś czasie poczułem, że grunt pod nogami zaczyna się ledwo dostrzegalnie wznosić. Znów się zatrzymaliśmy; czas mijał, a my staliśmy w zupełnym milczeniu. Sygnał do ruszenia nie nadchodził przez dłuższą chwilę, w końcu więc ludzie zaczęli szeptać między sobą. Brzmiało to jak syk słuchany przez tubę. Od czasu do czasu słyszałem przytłumiony śmiech. Jakie to ponure dowcipy opowiadają sobie żołnierze w takiej chwili? Poczucie humoru Metona bardzo się zmieniło przez lata wojaczki; jego żarty stały się bardziej wulgarne i okrutne, kpiące i z bogów, i z ludzi. Śmiejemy się w twarz Marsowi, mawiał, gwiżdżemy na Hades. Czasami w obliczu nieuchronnej śmierci – własnej bądź wroga – człowiekowi nie pozostaje nic innego, jak tylko krzyczeć lub się śmiać. Co by się stało, gdyby jeden człowiek w tym tunelu wpadł w panikę i zaczął krzyczeć? Pomyślałem o tym i poczułem wdzięczność za owe sporadyczne wybuchy rubasznego śmiechu.
    Od czoła kolumny nadeszły szepty. Młody żołnierz stojący przede mną odwrócił się i powiedział:
    – Tu zaczekamy, aż saperzy przebiją się na drugą stronę. Podaj dalej.
    Przekazałem wiadomość Dawusowi. Kiedy znów się odwróciłem, zobaczyłem, że młody żołnierz wciąż na mnie patrzy. Jego głos wydał mi się znajomy; domyśliłem się, że to on właśnie rozmawiał o mnie przed wejściem. W migotliwym świetle wyglądał niemal na dziecko. Patrzył na mnie badawczo, ale nie wrogo. Oczy miał nienaturalnie rozszerzone i wyglądał na zdenerwowanego. Uśmiechnąłem się do niego.
    – Skoro cię to ciekawi, to mam sześćdziesiąt jeden lat.
    – Słucham?
    – Słyszałem, jak zapytałeś o to kolegę, zanim weszliśmy do tunelu.
    – Naprawdę? – Chłopak wyglądał na speszonego. – No, bo chyba mógłbyś być moim dziadkiem. A może nawet pra…
    – Wystarczy, młody człowieku!
    Uśmiechnął się krzywo.
    – Może to Fortuna postawiła mnie dziś obok ciebie! Marek mówi, że bogowie muszą cię lubić, skoro dożyłeś takiego wieku, zarabiając na życie mieczem. Jak sądzisz, może odrobinka twojego szczęścia przejdzie i na mnie?
    – Nie jestem pewien, ile mi go jeszcze zostało – odpowiedziałem mu z uśmiechem.
    Nagle w tunelu zadudniło głuche, wibrujące „buum!”, jak gdyby niedaleko uderzył w ziemię piorun. Poczułem to w uszach, w stopach i zębach. Po chwili rozległ się następny huk, i jeszcze jeden.
    – Co… co to jest? – Głos młodzieńca się załamał. – Skąd to dochodzi?
    – To taran – wyjaśniłem, starając się mówić spokojnie. – Musimy być pod samym murem.
    Żołnierz odruchowo spojrzał w górę.
    – Ostrzegali nas o tym. Nie sądziłem, że to będzie tak…
    Buum! Spomiędzy belek stropowych posypał się piasek. Chłopak schwycił mnie za ramię.
    – To daleko – uspokoiłem go. – Drgania łatwo się przenoszą w kamieniu, więc wydaje się, że to znacznie bliżej.
    – Oczywiście. To daleko stąd – powtórzył machinalnie i puścił mnie; jego uścisk był tak silny, że zostawił mi na skórze znaki po paznokciach.
    Huk ustał na chwilę, potem zaczęło się od nowa. Część stropu tuż nad moją głową wydawała się szczególnie podatna na drgania; początkowo za każdym uderzeniem tarana piasek sypał się cienkimi strużkami, potem grudkami, i w końcu spadły na mnie spore bryłki ziemi. Mój młody sąsiad od czasu do czasu nie mógł się powstrzymać i łapał mnie za rękę. Powietrze zrobiło się jeszcze bardziej wilgotne, przesycone zapachem ziemi i pleśni oraz gęste od dymu. Nasze knoty wypaliły się do cna, dostaliśmy jednak nowe, przysłane z zewnątrz. Od czoła tunelu przekazywano teraz wiadra z ziemią wykopaną przez saperów.
    – A mówili, że nie będziemy musieli brudzić sobie rączek – zażartował mężczyzna stojący za Dawusem, co młodzieniec przede mną skwitował nerwowym śmieszkiem.
    Zdawało mi się, że mijają całe godziny. Wreszcie saperzy zaczęli podawać do tyłu swoje narzędzia, a potem sami ruszyli ich śladem. Minęli mnie bez problemu, ale przeciśnięcie się obok Dawusa okazało się nie takie łatwe.
    – Co ten wielkolud tutaj robi, na Hades? – burknął jeden z nich.
    – To już niedługo, teściu, prawda? – Dawus szepnął mi do ucha.
    – Na to wygląda.
    Starałem się wziąć w garść i przygotować na to, co mnie czeka po drugiej stronie. Nigdy nie byłem żołnierzem, ale lata temu walczyłem wraz z Metonem w jego pierwszej bitwie. Było to pod Pistorią, gdzie skończył życie Katylina. Zaledwie przed paroma miesiącami byłem świadkiem ostatnich godzin oblężenia Brundyzjum i o mały włos sam tam nie zginąłem. Miałem mgliste pojęcie o czekającym nas niebezpieczeństwie, ale jak każdy żołnierz, wyobrażałem sobie inny scenariusz. Może wszystko pójdzie gładko. Zaskoczymy Massylczyków nie przygotowanych, ich uwaga będzie zwrócona na bijący w mur taran, dokładnie według planu Treboniusza. Nie napotkamy żadnego poważniejszego oporu i otworzymy bramę prawie bez walki. Treboniusz odbędzie triumfalny wjazd i obejdzie się bez krwawych jatek. Massylczycy zrozumieją beznadziejność dalszej walki i złożą broń. My z Dawusem zrzucimy zbroje, znikniemy w jakimś zaułku i będziemy przeszukiwać miasto, aż znajdziemy Metona, całego i zdrowego, i zdumionego naszym pojawieniem się. Skoro miasto padnie, jego misja będzie zakończona, odda się w ręce Treboniusza, przedstawi dowody swej lojalności wobec Cezara i wszystko się dobrze skończy.
    Ilu ludzi w tym tunelu pocieszało się w tej chwili równie optymistycznymi wizjami przyszłych godzin?
    Buum! Duży, twardy kawał ziemi uderzył mnie w głowę, aż zatoczyłem się na stojącego przede mną młodzieńca. Dawus schwycił mnie za ramię i pomógł złapać równowagę.
    I wtedy od przodu nadleciał inny dźwięk. W niczym nie przypominał łomotu tarana. Był to ciągły i z każdą chwilą narastający ryk.
    Zadźwięczało mi w uszach. Zdawało mi się, że słyszę krzyki, ale utonęły one w nieustającym huku i w owym przejmującym grozą nowym hałasie. Poczułem na twarzy uderzenie chłodnego wiatru. Knot w moim ręku został gwałtownie zdmuchnięty, podobnie jak wszystkie inne. Ogarnęła nas najczarniejsza ciemność. Wiatr nie ustawał, niosąc zapach wody.
    Teraz już wyraźnie usłyszałem ludzkie krzyki, dziwacznie zniekształcone w tunelu i zlewające się w jeden monstrualny jęk, jak wrzawa na widowni cyrku. Rozległ się głośny trzask łamanych belek.
    Zrobiło mi się gorąco. Serce zaczęło mi walić w piersi. Odruchowo napiąłem wszystkie mięśnie, wiedząc i tak, że na nic się to nie zda.
    I wtedy uderzyła w nas ściana wody.

Rozdział V

    W okamgnieniu, szybciej niż myśl, młody żołnierz został rzucony na mnie jak głaz z katapulty, aż mi zaparło dech w piersiach. A potem wszystko już było tylko chaosem, ogłuszającym rykiem. Zupełnie, jakbym stał na zapadni, która nagle się otworzyła, ale zamiast spaść, zostałem podrzucony w górę. Coś mnie ścisnęło od tyłu i podniosło. W jakiś sposób znalazłem się przyciśnięty do stropu tunelu, w jakiejś pustej jamie ponad rwącym nurtem, zwrócony do niego twarzą. Ciemność nie była absolutna; gdzieś niedaleko wciąż migotał pojedynczy płomyk.
    Tuż pod sobą zobaczyłem ciemne, lśniące oczy przerażonego młodego żołnierza. Przywarł do mnie mocno, ale woda błyskawicznie go otoczyła i zalała. Starałem się go przytrzymać, ale napór prądu i niesionych nim ciał i odłamków drewna był zbyt wielki. Coś uderzyło go w głowę tak silnie, że cały się wstrząsnął. Oczy uciekły mu gdzieś pod szeroko otwarte powieki. Wyśliznął się z mego uścisku i zniknął, pochłonięty przez żywioł.
    W niewyjaśniony sposób unosiłem się tuż ponad powierzchnią wody jak gigantyczna ważka. W ciemnym nurcie migały mi przed oczyma i znikały czyjeś ręce, nogi, twarze, połyskujące miecze, fragmenty zbroi przeplatane niezliczonymi kawałkami drewna. Rwąca woda płynęła, zdawało się, bez końca. Stopniowo jednak nurt zwalniał, aż wreszcie zatrzymał się zupełnie. Słychać było bulgotanie, uderzenia drobnych fal o ściany tunelu, niewytłumaczone skrzypnięcia, trzaski, tąpnięcia. Usłyszałem też znowu – dziwnie odmieniony, niższy i przytłumiony – odgłos tarana wciąż atakującego mury Massilii.
    Na końcu dotarł do mnie jeszcze jeden dźwięk, tak bliski, że zdawał się niemal wydobywać ze mnie samego. To Dawus dyszał mi ciężko w ucho niczym biegacz, któremu lada moment może pęknąć serce.

    Najdziwniejsze było to, że wciąż żyłem. Zacząłem rozumieć, co się stało. Na moment przed uderzeniem wody Dawus objął mnie z tyłu jedną ręką. Fala zbiła nas z nóg, ale on złapał się belki stropowej i w ten sposób prąd obrócił nas w górę. Wibracja od tarana poruszyła tyle ziemi, że w stropie utworzyła się wyrwa. Dawus zaparł się w niej łokciami i stopami, nie wypuszczając mnie z objęcia i jeszcze jakimś cudem zachowując nie zgaszony knot. Mój zięć już nieraz wykazał się wielką siłą i nadzwyczajnym refleksem. Jednakże tak szybkie i celowe działanie w obliczu tak nagłej i potężnej katastrofy wydało mi się ponad ludzkie możliwości. Który z bogów uznał za stosowne uratować mnie tym razem?
    Kiedy zdołaliśmy wreszcie złapać oddech, Dawus wyszeptał:
    – Żyjemy… Nie mogę w to uwierzyć!
    Ale jak długo jeszcze, pomyślałem, gapiąc się na czarną, mętną wodę pod nami.
    – Dawusie, chyba możesz mnie już puścić.
    Zwolnił uścisk i ostrożnie zsunąłem się do wody. Dotknąłem stopami dna. Kiedy stanąłem na palcach i wyciągnąłem dobrze szyję, mogłem utrzymać brodę tuż nad powierzchnią. Nasza jama w stropie dawała jedyną ucieczkę przed wodą. Znalazłszy poziom równowagi, potop pozostawił nam tę odizolowaną resztkę powietrza.
    Dawus powoli poszedł w moje ślady. Sztuka polegała na tym, by utrzymać płonący jeszcze knot nad wodą. Wsuwając się w wodę, narobił fal, które zalały mi nos. Parsknąłem kilka razy, zamrugałem powiekami, a w chwilę potem Dawus już stał pewnie na dnie, trzymając nasze źródło światła bezpiecznie w górze. Jego hełm dotykał szczytu jamy.
    Kiedy minął szok wywołany samą katastrofą, a po nim euforia z powodu jej przeżycia, zacząłem zdawać sobie sprawę, w jakim straszliwym położeniu się znaleźliśmy. Umknęliśmy śmierci w nurcie tylko po to, by stanąć oko w oko z inną, jeszcze okropniejszą. Ludzie, których porwał prąd, przynajmniej zginęli szybko, bez zrozumienia grozy sytuacji. Przekląłem siebie w myślach. Po co tu lazłem? Wiedziałem, że to szaleństwo, od chwili gdy ujrzałem przed sobą wejście do tunelu. Dlaczego pozwoliłem Dawusowi iść ze mną? Uczyniłem swą jedyną córkę wdową. Massilia już pochłonęła życie Metona, a teraz zabierze i nasze.
    – Mój knot jest zamoczony od dołu – oznajmił Dawus. – Już się długo nie popali.
    To będzie jeszcze straszniejsze: ogarnie nas ostateczna ciemność, zostaniemy żywcem pogrzebani, jak potępiona westalka bez nadziei na ratunek. Zorientowałem się nagle, że ustało dudnienie tarana. Wieść o zalaniu tunelu i fiasku operacji musiała dotrzeć do Treboniusza. Dalsze atakowanie muru straciło sens, wieżę oblężniczą z pewnością teraz odtoczą z powrotem. W świecie nad nami bitwa była skończona.
    – Co się stało, teściu? To znaczy, skąd ta woda?
    – Nie wiem. Massylczycy musieli się dowiedzieć o tunelu albo się po prostu czegoś domyślali. Być może wykopali zbiornik pod murem, coś w rodzaju wewnętrznej fosy. Musieliby przepompować do niej wodę z portu, ale oni mają inżynierów równie sprytnych jak Witruwiusz. Kiedy saperzy w końcu się przekopali na wylot, woda runęła do środka. Przypuszczam, że wszyscy ludzie w tunelu zginęli.
    – Prócz nas.
    – Zgadza się – powiedziałem ponuro.
    – Co teraz zrobimy?
    Umrzemy, pomyślałem. Potem spojrzałem mu w oczy i otrząsnąłem się. Dawus nie zadał tego pytania machinalnie. On oczekiwał ode mnie rozwiązania. Bał się, lecz nie wpadał w rozpacz. Naprawdę spodziewał się, że przeżyje, bo przecież jego stary i mądry teść coś wymyśli. Jego siła i refleks uratowały mi życie, a teraz ja muszę odpłacić mu się tym samym.
    – Jak długo potrafisz nie oddychać? – spytałem.
    – Nie wiem.
    – Dość długo, by dopłynąć stąd do wyjścia z tunelu?
    – Będziemy pływać?
    – No, iść się raczej nie da.
    – Z powrotem?
    Pokręciłem głową.
    – Za daleko. Na pewno bliżej jest do drugiego otworu, tego w Massilii.
    – A jeśli droga jest zablokowana? Słyszałem, jak belki się łamią. Jeżeli strop się zawalił…
    – Jeżeli natrafimy na przeszkodę, będziemy musieli jakoś się przecisnąć.
    Dawus pomyślał nad tym przez chwilę, po czym kiwnął głową. Przyjrzałem się jego idealnie wykrojonemu nosowi, jasnym oczom i solidnemu podbródkowi. Moja córka uznała go za przystojnego, nie zważając na jego nieskomplikowany umysł, i tak oto bez mojej zgody został ojcem mego wnuka. To dziwne, pomyślałem, że ze wszystkich twarzy na świecie akurat jego będzie ostatnią, jaką w życiu zobaczę. A jeszcze dziwniejsze, że oto stoję przed perspektywą utonięcia w norze wyrytej pod ziemią. Zawsze najbardziej się bałem śmierci w topieli, ale nigdy bym się nie spodziewał, że tego dnia i w tym miejscu właśnie z nią się spotkam oko w oko. Jestem kiepskim pływakiem. Dawus może ma siłę i odpowiednio pojemne płuca, aby dopłynąć do wyjścia, ale ja?
    – Kiedy spróbujemy? – zapytał.
    Trudno będzie porzucić względnie bezpieczną jamę, dopóki jeszcze palić się będzie światło. Jeśli jednak będziemy czekać na jego dopalenie się, w ciemności mogę stracić poczucie kierunku, nie mówiąc już o zimnej krwi.
    – Jak przy usuwaniu ciernia… – zacytowałem znane przysłowie.
    – Najlepiej zrobić to szybko – dokończył Dawus. – Popłynę pierwszy, bo może naprawdę będzie jakaś przeszkoda.
    – Dobry pomysł – przytaknąłem. Gdybym to ja ruszył na czele, a nie dałbym rady, tylko bym mu zablokował drogę. – Zdejmiemy teraz zbroje, są za ciężkie. Daj, potrzymam knot, kiedy ty będziesz zdejmował swoją. Odwróć się, pomogę ci przy paskach.
    Kiedy skończył, oddałem mu knot i sam się zabrałem do odpinania sprzączek. Najgorzej było z nagolennikami. Musiałem sięgnąć nisko, starając się trzymać głowę nad wodą. Dawus pomógł mi w tym wydatnie, przytrzymując mnie w pionowej pozycji.
    – A co z mieczami? – spytał.
    Dotknąłem odruchowo własnej broni.
    – Zachowamy je, mogą się przydać, żeby się przez coś przebić.
    Już sama myśl o tym przepełniła mnie zgrozą.
    – A hełmy?
    – Też je zatrzymamy dla ochrony głów. Kto wie, na co możemy natrafić?
    Skinął głową. Płomień zaczynał z wolna przygasać. Poczułem nagle, że mam ściśnięte gardło.
    – Dawusie, niejedno razem przeszliśmy – powiedziałem. – W Brundyzjum uratowałeś mi życie…
    – Myślałem, że ty mi je uratowałeś! – Dawus się uśmiechnął.
    Nie dla niego jakieś tam sentymentalne ostatnie pożegnania…
    – Pogadamy o tym później, kiedy już się wydobędziemy z tego bałaganu. Myślisz, że w massylskich tawernach jeszcze mają wino czy też zabrakło już go na skutek blokady? Jestem spragniony.
    Dawus jakby mnie nie słyszał. Zacisnął szczęki i zmrużył oczy.
    – Jesteś gotów, teściu?
    Usiłowałem zrobić głęboki wdech, ale pierś miałem jak zakutą w żelazną obręcz. Z trudem przełknąłem ślinę.
    – Gotów – potwierdziłem.
    Dawus wręczył mi knot. Nasze oczy spotkały się na jedno mgnienie, potem on się odwrócił i zniknął pod wodą. Wciągnąłem powietrze i odrzuciłem knot. Rozległ się krótki syk i zapadła ciemność tak czarna, jakiej jeszcze nie widziałem. Zamknąłem oczy i zanurzyłem się. Zagarniałem wodę rękami, odpychałem się nogami, walcząc z ogarniającym mnie wrażeniem, że wpływam w nieskończoną czarną przestrzeń. Po chwili pod palcami wyczułem ścianę tunelu. Popłynąłem na oślep wzdłuż niej.
    Coś zimnego otarło mi się o twarz, a potem prześliznęło wężowym ruchem po piersi i brzuchu. Chwyciłem to ręką i chciałem odepchnąć, ale nagle znalazłem się w dziwnym uścisku czegoś i twardego, i miękkiego. Najpierw zdziwiło mnie to, a w następnej sekundzie przeraziło; było to ciało któregoś z żołnierzy. Szarpnąłem się w tył, ale zaplątałem się w jego bezwładnych kończynach. Zacząłem wierzgać i wymachiwać rękami jak w napadzie histerii, póki trup nie wypuścił mnie z objęć, a potem rzuciłem się przed siebie szaleńczym zrywem. Dalej droga była wolna. Słyszałem łomot własnego serca, zdawało mi się, że zaraz pękną mi płuca, ale płynąłem prawie bez wysiłku. Po jakimś czasie uspokoiłem się trochę, a moje ruchy stały się bardziej miarowe: wymach nóg, zagarnięcie ramionami, cykl za cyklem. Zacząłem myśleć, że jednak mi się uda.
    Uderzyłem głową w coś twardego. Hełm uchronił mnie przed urazem, ale siła uderzenia lekko mnie zamroczyła. Ręką wymacałem przed sobą poszarpany kikut złamanej belki stropowej, ostry jak dzida. Co będzie, jeśli reszta drogi najeżona jest takimi przeszkodami? Wyobraziłem sobie Dawusa, o tyle większego ode mnie i dlatego jeszcze bardziej narażonego, jak miota się bezsilnie, nadziany na taki wystający ostry pal, krwawi, blokuje tunel i uniemożliwia mi przeciśnięcie się naprzód. Obraz był tak żywy, że przez moment zapragnąłem zawrócić. Było to jednak niemożliwe. W takich ciemnościach nigdy bym nie odnalazł tej jamy z powietrzem, która nas uratowała. Zamarłem w bezruchu, bojąc się i ruszyć naprzód, i płynąć z powrotem. Przed oczyma zaczęły mi tańczyć jaskrawe plamki światła, które zmieniały się w ludzkie twarze, anonimowe oblicza otaczających mnie zewsząd trupów, bliskie i ginące w dali. Czas się jakby zatrzymał. Ciśnienie w mych płucach wyparło jednak na dalszy plan wszystko inne, nawet panikę. Wymach nóg, zagarnięcie rękami, wymach nóg… popłynąłem przed siebie najszybciej, jak mogłem, nie zważając już na żadne potencjalne zagrożenia. Poruszałem się tak szybko, że wkrótce dogoniłem Dawusa; dowiedziałem się o tym, kiedy jego stopa w wymachu kopnęła mnie zdrowo w głowę, na szczęście wciąż zabezpieczoną hełmem. Z trudem opanowałem nagły impuls, by złapać go za nogę i pociągnąć do tyłu, wyprzedzić i gnać ku powierzchni.
    Po następnym zagarnięciu zamiast poczuć jak zwykle ścianę pod palcami, trafiłem w próżnię. Tunelu już nie było. Otworzyłem oczy. W górze przed sobą ujrzałem słabe, wodniste światło. Na jego tle zamajaczyła mi zniekształcona sylwetka Dawusa. Zobaczyłem, że się zatrzymuje i odwraca, jak skrzydłostopy Merkury zawieszony w powietrzu. Wyciągnął do mnie rękę. Podałem mu swoją, a on ją złapał mocnym chwytem.
    Siły opuściły mnie doszczętnie i Dawus jakoś to wyczuł. Pociągnął mnie za sobą ku rosnącemu kręgowi światła. Przez chwilę widziałem świat nad wodą oczami ryby przyglądającej mu się ze stawu. Widziani poprzez wodę ludzie stojący na brzegu i wpatrzeni w dół mieli wydłużone, falujące kształty. Ich jasne szaty migotały jak wielobarwne płomyki.
    W chwilę później wypłynąłem na powierzchnię. Jaskrawe światło zakłuło mnie w oczy. Wessałem chciwie powietrze w bezgłośnej odwrotności krzyku. Przede mną Dawus padł górną połową ciała na brzeg, chwytając powietrze rozpaczliwymi haustami. Ominąłem go i wypełzłem z wody, nie chcąc ani chwili dłużej mieć z nią kontaktu. Przewróciłem się na plecy i zamknąłem oczy, czując na twarzy ciepły dotyk słońca.

Rozdział VI

    Musiałem stracić przytomność, ale tylko na chwilę. Powoli się ocknąłem, wynurzając się z nieświadomości w kakofonię głosów mówiących po grecku. Były to głosy starych ludzi, przekrzykujących się wzajemnie. Z wolna z tego chaosu wyłowiłem kłótnię dwóch mężczyzn.
    – Ale skąd, na Hades, wzięli się ci dwaj?
    – Mówię ci, że musieli zrobić podkop. Widziałem, jak to się stało: wielkie bąble w fosie, potem dziwaczny ssący odgłos, a potem wir. Zobacz, jak bardzo woda opadła!
    – Niemożliwe! Gdyby przekopali tunel i zbiornik go zalał, jak mogliby przepłynąć pod taki prąd? To nie ma sensu. Niesamowite, jak oni tak nagle wypadli z wody!
    – A ty byś wszędzie szukał wytłumaczenia religijnego. Za chwilę powiesz, że to Artemida ich wypluła. Mówię ci, że zrobili podkop pod murem!
    – Nie wyglądają mi na saperów, na żołnierzy zresztą też.
    – Och, nie wyglądają? Są w hełmach, prawda? Mówię wam, powinniśmy ich zabić!
    – Zamknij się, ty stary durniu! Przekażemy ich żołnierzom, kiedy się tu zjawią.
    – Po co czekać? Myślisz że oni by się zawahali przed wymordowaniem grupki starych Massylczyków plotkujących na rynku?
    – Wyglądają na nieszkodliwych.
    – Nieszkodliwych? Mają miecze u boku, idioto! Hej, pomóżcie mi zabrać im broń. Zdejmijcie im też hełmy.
    Poczułem, że ktoś mnie potrąca, i usłyszałem dochodzący z bliska chlupot wody.
    – O, ten starszy się budzi. Otwiera oczy!
    Zamrugałem i podniosłem wzrok. Zobaczyłem nad sobą krąg wpatrzonych we mnie starców. Niektórzy cofnęli się, zaniepokojeni. Ich wyraźna konsternacja rozśmieszyła mnie. Poczucie, że żyję, działało na mnie jak wino.
    – Kłóćcie się na zdrowie – powiedziałem, szukając w pamięci greckich zwrotów. – Byle tylko nie przyszło wam do głowy wrzucić mnie tam z powrotem!
    Moja greka zapewne nieco zardzewiała, a mój akcent musiał brzmieć nieokrzesanie, ale to chyba nie usprawiedliwiało ataku, jaki nastąpił po moich słowach. Najbardziej bojowo usposobiony starzec, ten, który upierał się przy zabiciu nas na miejscu, zaczął mnie okładać laską. Był chudy i kościsty, ale miał zadziwiająco wiele siły. Zasłoniłem głowę rękami, a on zaczął celowo mierzyć w moje łokcie.
    – Stójcie! Przestań natychmiast! – krzyknął jakiś mężczyzna, którego do tej pory nie słyszałem. – Niewolnicy, powstrzymać tego okropnego starucha!
    Napastnik cofnął się, wymachując laską, by odpędzić dwóch półnagich olbrzymów, którzy nagle wyrośli nade mną. Starzec był wyraźnie rozeźlony.
    – Bądź przeklęty, Ofiarowany! Jeśli twoi niewolnicy tkną mnie choćby palcem, doniosę na ciebie do Rady!
    – Och, tak? Zapominasz, starcze, że jestem nietykalny! – Głos przybyłego był wysoki, ostry i nieprzyjemny.
    – Na razie! Ale co będzie później? Co, Ofiarowany? Kiedy przyjdzie czas skończyć z tobą, przysięgam, że osobiście kopnę cię w tyłek i strącę ze Skały Ofiarnej!
    Wśród starców rozległy się stłumione okrzyki przestrachu.
    – Kalamitosie, posunąłeś się za daleko! – oburzył się jego adwersarz. – Bogini…
    – Artemida opuściła Massilię, jeżeli tego dotąd nie zauważyłeś. I dobrze zrobiła, skoro to nieszczęsne miasto stało się takie bezbożne! Cezar ścisnął nas w swej pięści, a jakie rozwiązanie widzi Rada? Wyznaczyła ofiarę, która ma wziąć na siebie grzechy Massilii! I teraz my, głodujący obywatele, możemy sobie uschnąć, podczas gdy ten strach na wróble tyje z każdym dniem! – Starzec nazwany Kalamitosem cisnął swą laskę na ziemię z taką siłą, że pękła na pół, po czym oddalił się, kipiąc z gniewu.
    – O, błogosławiona Artemido! Stary dureń nic nie może poradzić, że jest paskudny i ma fatalne maniery, ale po co zaraz bluźnić?
    Wykręciłem szyję, by zobaczyć mego wybawcę, i przekonałem się, że jego głos dochodzi ze stojącej opodal lektyki trzymanej przez tragarzy.
    – Niewolnicy! – padła nowa komenda. – Podnieść tych dwóch ludzi i wsadzić ich do lektyki obok mnie!
    Niewolnicy zerknęli na mnie z powątpiewaniem. Jeden z nich wzruszył ramionami i rzekł:
    – Panie, nie wiem, czy tragarze dadzą radę nieść was trzech. Ten duży wygląda na okropnie ciężkiego. Nie wiem nawet, czy jeszcze żyje.
    Przewróciłem się zaniepokojony na bok w stronę Dawusa. Leżał na plecach bez ruchu, blady, z zamkniętymi oczami. Ku mej nieopisanej uldze po chwili otworzył je jednak i zakaszlał.
    – Jeśli to dla was za duży ciężar, to będziesz musiał pobiec do domu i sprowadzić więcej niewolników – powiedział mój nieznany protektor głosem jeszcze bardziej chropawym z irytacji.
    – Zaczekaj, Ofiarowany!
    Spokojniejszy z dwóch starców, którzy się o mnie kłócili, postąpił w naszą stronę.
    – Nie możesz tak odejść z tymi ludźmi, jak gdyby nigdy nic. Przybyli tu spoza miasta. Ten tutaj mówił po grecku z rzymskim akcentem. Pomimo bluźnierstwa Kalamitos miał rację co do jednego: oni mogą być niebezpieczni. Kto wie, czy nie są nasłanymi zabójcami albo szpiegami. Musimy przekazać ich żołnierzom.
    – Nonsens! Czyż nie jestem Ofiarowanym, wybranym przez kapłanów Artemidy i zatwierdzonym przez Wielką Radę? Przez cały czas trwania kryzysu wszystkie dary bogów należą do mnie i mogę nimi dysponować według własnego uznania. To obejmuje także ryby wyrzucone na brzeg… niniejszym więc zabieram te dwa rybska. Nie mam wątpliwości, że wyrzuciła je na ten uformowany ludzką ręką brzeg sama Artemida. Ten duży wygląda wręcz na wieloryba!
    – On zwariował! – mruknął jeden ze starców.
    – Ale według prawa może mieć rację – zareplikował inny. – Dary bogów istotnie należą do Ofiarowanego…
    Podczas gdy starzy Massylczycy spierali się między sobą, silne ręce niewolników uniosły mnie z ziemi. Nie byłem w stanie ani im się przeciwstawić, ani pomóc. Ponieśli mnie jak martwego. Zerkając raz po raz, starałem się zorientować w okolicy. Znajdowaliśmy się w narożniku miasta. Wysoko nad nami piętrzyły się mury obronne, jakże inaczej wyglądające tu niż od zewnątrz: ciągnęły się wzdłuż nich platformy dla obrońców połączone licznymi schodami, u ich podnóża zaś zobaczyłem na pół opróżniony rezerwuar, z którego się wynurzyliśmy. Niedaleko od nas dostrzegłem odlaną z brązu bramę otoczoną dwiema wieżami – główny wjazd do miasta. Zaraz za nią mur skręcał pod ostrym kątem; po drugiej stronie musiał znajdować się port, nad murem zobaczyłem bowiem szczyty masztów okrętowych.
    Niewolnicy nieśli mnie w stronę lektyki, która stała na pustym, dużym placu sąsiadującym z bramą. Okalające go budynki wyglądały na opuszczone, miały pozamykane okiennice, sklepy na parterach też zamknięte były na głucho. Oprócz tragarzy nie było widać żywej duszy. Rozsunęły się przede mną zielone zasłony, a po chwili spocząłem na miękkich, zielonych poduszkach. Naprzeciwko mnie rozparty wygodnie siedział mój wybawca. Ubrany był w zielony chiton w takim samym odcieniu jak poduszki i zasłony lektyki. Stanowczo za wiele tej zieleni, pomyślałem skonsternowany. Chude nogi nieznajomego wydawały się za długie; musiał zgiąć mocno kolana, żeby zrobić mi miejsce. Był tęgi w pasie, ale twarz miał wychudłą. Okalały ją jasne, nieco przerzedzone włosy. Wąska, zbita w pasemka broda podkreślała ostrość podbródka.
    W chwilę potem następna dwójka niewolników przydźwigała Dawusa. Posunąłem się trochę, robiąc dla niego miejsce. Bez sprzeciwu pozwolił się ułożyć obok mnie i rozglądał się dookoła przekrwionymi oczami. Nieznajomego zdawał się bawić nasz widok. Jego cienkie wargi wykrzywiły się w uśmiechu, a i w oczach pojawiły się wesołe ogniki.
    – Witajcie w Massilii, kimkolwiek jesteście!
    Klasnął w ręce i lektyka się uniosła. Poczułem, że robi mi się słabo. Nieznajomy zauważył to i rzekł:
    – Nie przejmuj się i zwymiotuj, jeśli musisz. Postaraj się zrobić to na zewnątrz, ale jak ci się nie uda, nie ma problemu. Jeśli zabrudzisz parę poduszek, po prostu je wyrzucę.
    Z trudem przełknąłem ślinę.
    – Przejdzie mi – mruknąłem.
    – Och, nie powstrzymuj się! – doradził. – Człowiek nigdy nie powinien hamować naturalnych odruchów swego ciała. Tego się przynajmniej nauczyłem przez ostatnie parę miesięcy.
    Dawus z wolna wrócił do siebie. Usiadł wyprostowany i zapytał:
    – Teściu, gdzie my jesteśmy?
    Odpowiedział za mnie nasz gospodarz.
    – Jesteście w najpodlejszym mieście na świecie, młody człowieku, a przybyliście tu w najgorszym czasie w jego historii. Wiem coś o tym; tu się urodziłem i tu umrę. Zaznałem i dostatku, i biedy, radości i goryczy. Szczerze mówiąc, najwięcej było biedy i goryczy. Teraz jednak, w swej ostatniej godzinie, moje miasto mi wybacza, a ja wybaczam jemu. Wymieniamy się jedynymi rzeczami, jakie mamy do dania. Jego ostatnie bogactwa za moje ostatnie dni.
    – Jesteś filozofem? – spytał Dawus, marszcząc czoło.
    Mężczyzna się roześmiał, choć w moich uszach zabrzmiało to bardziej jak odgłos kosy tnącej gęstą trawę.
    – Nazywam się Hieronimus – rzekł, jakby chciał zmienić temat. – A wy?
    – Gordianus – przedstawiłem się krótko.
    – Ach, więc Rzymianin, jak podejrzewał ten staruch.
    – A to jest Dawus.
    – Imię jak dla niewolnika.
    – Jest wyzwoleńcem i moim zięciem. Dokąd nas zabierasz?
    – Do mego grobu.
    – Do grobu? – Otworzyłem szeroko oczy, pewien, że zawodzi mnie moja greka.
    – Tak powiedziałem? Miałem na myśli mój dom oczywiście. Połóżcie się teraz spokojnie i odpoczywajcie. Ze mną jesteście bezpieczni.

    Od czasu do czasu udawało mi się coś dojrzeć przez szparę między zasłonami. Z początku jechaliśmy szeroką główną ulicą. Nie widziałem ani jednego otwartego sklepu, ulica też była pusta jak wymiótł, dzięki czemu posuwaliśmy się w dobrym tempie. Potem skręciliśmy w labirynt mniejszych ulic, coraz węższych i stopniowo pnących się pod górę. Tragarze wprawnie utrzymywali lektykę w poziomym położeniu, ale trudno było nie odczuć ostrych zakrętów drogi wspinającej się zakosami po zboczu. Wreszcie lektyka zakołysała się lekko i stanęła.
    – Jesteśmy w domu! – obwieścił Hieronimus.
    Złożył swe odnóża i wysunął się z kabiny z leniwą gracją przekarmionego patyczaka.
    – Potrzebujecie pomocy przy wysiadaniu? – rzucił do mnie przez ramię.
    – Nie… – odparłem, stając na ziemi na drżących nogach.
    Dawus wysiadł zaraz za mną i położył mi rękę na ramieniu, aby podtrzymać… mnie czy siebie?
    – Nie mam pojęcia, w jaki sposób znaleźliście się w mieście, ale najwyraźniej było to dla was ciężkie przeżycie. – Hieronimus obrzucił nas badawczym spojrzeniem. – Co by wam pomogło? Jedzenie? Wino? Ach, po waszych minach widzę, że to drugie. Chodźcie więc, napijemy się razem. I to nie żadnego miejscowego cienkusza! Będziemy pili to samo, co pija się w Rzymie. Chyba zostało mi jeszcze trochę dobrego falerna.
    Dom był zbudowany w stylu rzymskim. Miał niewielki westybul i atrium otwierające się na pozostałą część budynku. Jego właściciel musiał być zamożnym człowiekiem; ściany pokryte były dobrej jakości farbą, a sadzawkę w atrium wyłożono efektowną mozaiką z Neptunem (a raczej, skoro byliśmy w greckim mieście, Posejdonem). Za elegancką jadalnią położoną w samym sercu domu zobaczyłem ogród otoczony perystylem z czerwonymi i niebieskimi kolumnami.
    – Usiądziemy w ogrodzie? Nie, raczej na dachu – zasugerował Hieronimus. – Uwielbiam chwalić się widokiem.
    Poszliśmy za nim po schodach na taras dachowy. Wysokie drzewa rosnące z trzech stron domu dawały cień i poczucie prywatności, ale od strony morza rozpościerał się niczym nie zakłócony i rzeczywiście wspaniały widok. Stwierdziłem, że posiadłość mieści się na grzbiecie łańcucha wzgórz biegnącego przez miasto. Tuż pod nami teren obniżał się raptownie, ukazując gęstą mozaikę dachów niżej położonych domostw, tworzących gigantyczne stopnie opadające ku miejskim murom. Za murami rozciągała się błękitna przestrzeń morza, odcięta na horyzoncie od lazuru nieba wałem białych, kłębiastych chmur. Po lewej widać było fragment portu i nierówną linię skalistego brzegu. Naprzeciwko wylotu zatoki portowej sterczały z wody wyspy, za którymi stały na kotwicach okręty Cezara. Osłoniwszy oczy dłonią przed jaskrawym słońcem, dostrzegłem dziób jednego z nich wyglądający zza najdalszej z wysp. Okręt widziany z tej odległości był zaledwie miniaturką, ale w przejrzystym powietrzu wyraźnie było widać rzucające długie cienie sylwetki marynarzy.
    – Tak, flota Cezara jest na posterunku. – Hieronimus podążył wzrokiem za moim spojrzeniem. – Myślą, że się schowali za wyspami, ale my ich widzimy, a kuku! – Zatrzepotał palcami w kokieteryjnym pozdrowieniu i roześmiał się z własnego żartu, jakby zdawał sobie sprawę, że taka dziecinada nie pasuje do wyrytych cierpieniem zmarszczek, jakimi pokryta była jego twarz. – Mieliście okazję przyglądać się tej morskiej bitewce, którą tu stoczono jakiś czas temu? Nie? Warto było to widzieć, powiadam wam. Ludzie obsiedli mury całym tłumem, żeby ją obserwować, ale ja tu miałem najlepszy punkt widokowy. Katapulty strzelające pociskami, ogień trawiący pokłady, krew w wodzie! Dziewięć naszych okrętów straconych. Dziewięć z siedemnastu… katastrofa! Jedne zatopione, inne zdobyte przez Cezara. Cóż to było za upokorzenie dla Massilii! Nie umiem wam opisać, jak dobrze się bawiłem. – Patrzył przez chwilę ponuro na spokojny teraz szmat wody, na którym rozegrała się bitwa, po czym odwrócił się do mnie. – Ale obiecałem wam wino! Siadajcie tutaj. Te krzesła są zrobione z importowanego terebintu. Podobno nie powinno się ich zostawiać na dworze, ale co mi tam!
    Rozsiedliśmy się na nasłonecznionym tarasie i niewolnik przyniósł wino. Pochwaliłem gatunek, bez wątpienia dobry falern. Hieronimus nalegał, bym pił więcej, a ja wbrew zdrowemu rozsądkowi przystałem na to. Po drugim kubku Dawus zasnął na siedząco.
    – Biedaczysko musiał być wyczerpany – zauważył gospodarz.
    – Omal dzisiaj nie zginęliśmy.
    – Dobrze, że się tak nie stało, bo inaczej musiałbym pić sam.
    Spojrzałem na niego bystro… w każdym razie na tyle, na ile potrafiłem po trzech kubkach nie rozcieńczonego falerna. Jak dotąd nie zadał ani jednego pytania o nas, nie zainteresował się, kim jesteśmy, jak się dostaliśmy do miasta i po co tu przybywamy. Jego brak ciekawości był dla mnie zagadką. Być może, pomyślałem, gość jest po prostu cierpliwy i zwleka, pozwalając mi dojść do siebie.
    – Dlaczego przyszedłeś nam z pomocą? – spytałem.
    – Głównie dlatego, by zrobić na złość tym staruchom, którzy wysiadują na rynku. Tym, którzy cię kopali i dyskutowali o tobie jak o rybie, którą trzeba wypatroszyć.
    – Znasz ich?
    Uśmiechnął się smętnie.
    – Tak, znałem ich przez całe życie. Kiedy byłem chłopcem, oni byli mężami w kwiecie wieku, bardzo pewnymi siebie, przekonanymi o własnej ważności. Teraz ja jestem mężczyzną, a oni starcami, którzy z braku lepszego zajęcia snują się po placu całymi dniami, sypiąc oszczerstwami i obgadując wszystkich innych. Teraz rynek jest zamknięty, w sklepach nie pozostało nic na sprzedaż, ale oni wciąż tu przyłażą, dzień po dniu. – Znów się uśmiechnął. – Lubię tu wpadać czasami tylko po to, aby ich drażnić.
    – Dlaczego?
    – Widzisz, oni źle mnie traktowali. Ja też spędzałem kiedyś całe dnie na rynku… kiedy nie miałem dachu nad głową. Ten stary cymbał Kalamitos był najgorszy. Odkąd zaczęły się braki w zaopatrzeniu, zrobił się jeszcze większym dziwakiem. Ale miałem uciechę, widząc go tak zdenerwowanego, że aż złamał swoją laskę! Jak pomyślę, ile razy nią oberwałem…
    – Nie rozumiem. Kim ty jesteś? Słyszałem, jak nazywają cię ofiarowanym, a Kalamitos groził, że na ciebie doniesie Radzie. Kim oni są?
    Hieronimus zapatrzył się ponuro w morze, a po długiej chwili klasnął w dłonie.
    – Służba! Jeśli mam opowiadać historie, a mój nowy przyjaciel Gordianus ma ich słuchać, to będzie nam potrzeba dużo wina.

Rozdział VII

    – Co wiesz o Massilii? – zapytał Hieronimus.
    – Że jest bardzo, bardzo daleko od Rzymu – odrzekłem, czując nagłe ukłucie tęsknoty. Pomyślałem o Bethesdzie i Dianie, i o moim domu na Palatynie.
    – Ale jeszcze zbyt blisko! Cezar wadzi się z Pompejuszem, a Massilia obrywa ciosy. Pytałem, co wiesz o samym mieście, jak jest zorganizowane, kto w nim rządzi?
    – Właściwie to nic nie wiem. To stara grecka kolonia, prawda? Miasto-państwo. Istnieje od czasów Hannibala.
    – Jest o wiele starsze! Massilia była już ruchliwym portem, kiedy Romulus żył w chacie nad Tybrem.
    – Prastara historia. – Wzruszyłem ramionami. – Wiem, że Massilia stanęła po stronie Rzymu w wojnie z Kartaginą i że od tamtej pory oba miasta zawsze pozostawały w sojuszu. Wiem też, że nie macie króla. Myślę, że miastem rządzi jakaś wybieralna instytucja. W końcu to wy, Grecy, wynaleźliście demokrację.
    – Wynaleźliśmy i szybko zarzuciliśmy. Massilią rządzi timokracja. Wiesz, co to znaczy?
    – Rządy bogatych. – Zaczynałem czuć się coraz pewniej w grece.
    – Rządy bogatych dla bogatych. Arystokracja pieniądza, a nie z urodzenia. Można się tego spodziewać po mieście stworzonym przez kupców.
    – W takim miejscu kiepsko jest być biednym – zauważyłem.
    – Ano, kiepsko. – Hieronimus utkwił spojrzenie w swoim kubku. – Massilią rządzi Timouchoi, Wielka Rada, ciało złożone z sześciuset członków, którzy piastują tę godność dożywotnio. Wakaty powstają dopiero, gdy ktoś z nich umiera, ale to oni sami nominują nowych kandydatów i na nich głosują.
    – Instytucja samowystarczalna. – Skinąłem głową ze zrozumieniem. – Absolutna izolacja.
    – O, tak, Wielka Rada wyznaje zasadę podziału na „nas” i „ich”. Tych, co należą do kręgu, i tych spoza niego. Trzeba być bogatym, żeby wejść w jej poczet, ale pieniądze to nie wszystko. Rodzina kandydata musi wykazać się posiadaniem massylskiego obywatelstwa od trzech pokoleń, a on sam powinien mieć dzieci. Korzenie w przeszłości, stawka na przyszłość, a tu i teraz bardzo dużo złota.
    – Jakież to konserwatywne – zauważyłem. – Nic dziwnego, że tutejszy system tak się podoba Cyceronowi. Ale czy nie ma tu zgromadzenia ludowego jak w Rzymie, gdzie pospólstwo może dojść do głosu? Nie ma sposobu, aby zwykli ludzie mogli przynajmniej dać upust swojemu rozgoryczeniu?
    Hieronimus pokręcił głową.
    – Massilia jest rządzona wyłącznie przez Radę. Z sześciuset jej członków wybierana jest Rada Piętnastu, która zajmuje się ogólną administracją. Z tych piętnastu trzech odpowiada za codzienne sprawy miasta. Jeden z nich jest wybierany pierwszym timouchosem, co w dużym przybliżeniu może przypominać wasz konsulat: główny urzędnik miejski w czasie pokoju i najwyższy dowódca wojskowy w czasie wojny. Rada ustanawia prawa, utrzymuje porządek, organizuje rynki, ustala zasady pracy banków, prowadzi sądy, najmuje zaciężne wojska, wyposaża flotę. Trzymają miasto w garści w sposób absolutny. – Jak gdyby dla zademonstrowania tego zacisnął palce na swym kubku tak mocno, że kłykcie mu zbielały, a wyraz jego oczu mnie zaniepokoił.
    – A jakie jest twoje miejsce w tym schemacie? – spytałem cicho.
    – Ktoś taki jak ja w ogóle nie ma swojego miejsca. Och, teraz oczywiście mam. Jestem Ofiarowanym.
    Uśmiechnął się, ale jego głos był pełen goryczy. Zawołał znowu o wino i słudzy przynieśli nowe flaszki falerna. Taka gościnność w oblężonym mieście wydała mi się przesadną rozrzutnością. Po chwili Hieronimus podjął wątek:
    – Pozwól, że ci to wyjaśnię. Mój ojciec był w Wielkiej Radzie. On pierwszy w naszej rodzinie wzniósł się tak wysoko. Został nominowany tuż po moich narodzinach. Po kilku latach awansował do Piętnastki. Był jednym z najmłodszych jej członków w historii. Musiał być bardzo ambitnym człowiekiem, żeby tak szybko zajść tak daleko, wyprzedzając ludzi z bogatszych i starszych od naszego rodów. Jak sobie możesz wyobrazić, byli w Radzie tacy, którzy mu zazdrościli i uważali, że przywłaszczył sobie godności, które im się należały. Byłem jego jedynym dzieckiem. Wychowywałem się w domu podobnym do tego, stojącym tu, na szczycie, w dzielnicy starych fortun. Widok z naszego dachu był jeszcze piękniejszy niż ten. A może to tylko nostalgia tak go upiększyła? Widać było stamtąd całą Massilię, port wypełniony statkami, błękitne morze aż po daleki horyzont… Wszystko to będzie twoje, powiedział mi kiedyś ojciec. Musiałem być wtedy bardzo mały, pamiętam bowiem, że podniósł mnie, posadził sobie na ramionach i okręcił się dookoła. Wszystko to będzie twoje…
    – Skąd twój ojciec wziął pieniądze? – spytałem.
    – Z handlu.
    – Jakiego handlu?
    – Wszelkie bogactwo w Massilii pochodzi z handlu niewolnikami i winem. Galowie przywożą niewolników rzeką Rodan na sprzedaż do Italii. Italskie statki dostarczają z Ostii i Neapolis wino dla Galów. To handel wymienny, a Massilia w nim pośredniczy, zapewnia statki i pobiera prowizję. To podstawa całej zamożności miasta. Naszą fortunę zapoczątkował mój pradziadek, dziadek ją powiększył, a ojciec pomnożył. Posiadał wiele statków. A potem przyszły złe czasy. Byłem jeszcze bardzo młody i niewiele wiedziałem o interesach ojca. Powiedział mej matce, że został zdradzony przez innych, oszukany przez ludzi z timouchoi, których uważał za swych przyjaciół. Musiał sprzedawać statki jeden po drugim, by spłacić wierzycieli, ale to nie wystarczyło. Potem spłonął doszczętnie nasz magazyn niedaleko portu. Wrogowie ojca oskarżyli go o celowe podpalenie dla zniszczenia ksiąg i uchylenia się od spłaty długów. Ojciec zaprzeczył… – Hieronimus przerwał na długą chwilę. – Gdybym tylko był choć trochę starszy, zdolny zrozumieć to wszystko, co się działo! Nigdy już nie poznam prawdy. Nie dowiem się, czy mój ojciec rzeczywiście sam był winien swej ruiny, czy to inni go zniszczyli. Nie znać prawdy to bolesna rzecz.
    – Co się z nim stało?
    – Został zawieszony w prawach członka Rady Piętnastu i timouchoi wszczęli postępowanie w celu usunięcia go.
    – Wniesiono oskarżenie o przestępstwo?
    – Nie! Było znacznie gorzej. On stracił wszystkie pieniądze, nie rozumiesz? W Massilii nic nie jest większym skandalem. Co liczy się najbardziej dla Rzymianina?
    – Chyba jego godność.
    – No, to sobie wyobraź Rzymianina odartego z całej godności, a może coś zrozumiesz. Bez fortuny człowiek jest tu niczym. Mieć bogactwo i je stracić, to się może przytrafić tylko najgorszym z ludzi, komuś tak nikczemnemu, że nie podobał się bogom. Takiego człowieka trzeba odtrącić, gardzić nim, opluwać go.
    – Co się więc stało z twoim ojcem?
    – Mamy w Massilii pewne prawo. Wyobrażam sobie, że zostało uchwalone właśnie dla takich jak on. Samobójstwo jest zabronione, a na rodzinę samobójcy nakłada się karę… chyba że wcześniej poprosi on Radę o pozwolenie.
    – Pozwolenie na odebranie sobie życia?
    – Tak. Mój ojciec złożył taką prośbę. Wielka Rada podeszła do niej jak do kolejnego zwykłego interesu. Oszczędziło im to zakłopotania z powodu konieczności wydalenia go. Zgody udzielono jednogłośnie. Byli nawet tacy uprzejmi, że dostarczyli mu dawkę cykuty. On jednak jej nie zażył.
    – Nie?
    – Wybrał trudniejszą drogę. Spójrz tam, gdzie ląd styka się z morzem; widzisz tę skalną iglicę wyrastającą z muru miejskiego? Jest tak masywna, że musieli ją ominąć, budując fortyfikacje.
    Skała była zupełnie naga, jej szczyt bielał na tle błękitu nieba.
    – Widzę.
    – Jej oficjalna nazwa to Skała Ofiarna. Czasem ludzie mówią o niej Skała Samobójców. Jeśli jesteś dość zwinny, możesz się na nią wspiąć ze szczytu muru. A ktoś w naprawdę dobrej kondycji może wdrapać się na nią od samej podstawy, wcale nie korzystając z muru. Nie jest taka stroma, jak się wydaje, i daje sporo punktów oparcia. Kiedy już jednak dotrzesz na szczyt, jest to przerażające miejsce. Widok znad krawędzi przyprawia o zawrót głowy: długa, pionowa ściana opadająca wprost w morze. Kiedy wiatr wieje w plecy, ledwo można się tam utrzymać.
    – I twój ojciec stamtąd skoczył?
    – Pamiętam tamten ranek wyraźnie. Dzień wcześniej jego prośba została przyjęta. Ubrał się na czarno i wyszedł z domu bez słowa. Moja matka płakała i rwała włosy z głowy, ale nie próbowała iść za nim. Wiedziałem, dokąd zmierza. Wyszedłem na dach i patrzyłem. Widziałem, jak dotarł do podstawy skały. Zebrał się tam spory tłum, by obserwować, jak się wspina. Z mojego miejsca wydawał się taki mały… czarna figurka pełznąca po białej skale. Kiedy dotarł na szczyt, nie zawahał się. Nawet się nie zatrzymał. Przekroczył krawędź i zniknął. W jednej chwili tam był, w następnej już go nie widziałem. Matka patrzyła z okna pode mną. Kiedy zniknął, krzyknęła.
    – Straszne – powiedziałem. Z wieloletniego przyzwyczajenia przesiewałem w myślach niejasne szczegóły opowiadania. – Co się stało z cykutą?
    Ledwo zadałem to pytanie, a już sam się domyśliłem.
    – Na drugi dzień wierzyciele przybyli, by nas wyrzucić z domu. Matka nigdy by tego nie zniosła. Znaleźli ją w łóżku, leżącą spokojnie jak we śnie. Złamała prawo, wypijając cykutę przeznaczoną dla ojca. Na dodatek zmieszała ją z winem, a kobietom prawo kategorycznie zabrania jego picia. Nikomu jednak nie zależało, by ją o cokolwiek oskarżać. Nie było już nic do skonfiskowania ani nikogo do ukarania poza mną. Myślę, że według nich zostałem już dostatecznie ukarany za grzechy moich rodziców. – Westchnął głęboko. – Czasami mam jej za złe, że ze mną nie została. Jemu zresztą też. Ale nie mogę ich obwiniać. Ich życie straciło sens.
    – Jaki był potem twój los?
    – Przez jakiś czas przekazywali mnie sobie z niechęcią krewni, ale dla wszystkich byłem przeklęty. Nie chcieli mnie w swoich domach z obawy, by przekleństwo nie dosięgło ich samych. Na pierwszą oznakę kłopotów… pożar w kuchni, choroba dziecka, niepowodzenie w interesach… wyrzucali mnie, aż w końcu zabrakło mi krewnych. Rozglądałem się za pracą. Mój ojciec zapewnił mi dobrych nauczycieli. Znałem filozofię, matematykę, łacinę. Wiedziałem zapewne więcej o interesach, niż mi się wydawało, mimochodem ucząc się od ojca. Jednak nikt z timouchoi nie chciał mnie zatrudnić. Myślałbyś, że któryś z tych wygnanych Rzymian, którzy co chwila zjawiają się w Massilii, znalazłby dla mnie zajęcie, ale i oni nie chcieli mieć ze mną nic wspólnego, bojąc się zadrzeć z Radą. Od czasu do czasu udawało mi się popracować jako najzwyklejszy robotnik. Nie jest to łatwe dla wolnego człowieka. Zbyt wielu jest wszędzie niewolników, którzy wykonają taką samą pracę za darmo. Nie mogę powiedzieć, by mi się powiodło w jakiejkolwiek dziedzinie poza utrzymaniem się przy życiu. Były lata, że i to ledwo mi się udawało. Nosiłem wyrzucone przez innych łachmany, jadłem ich odpadki. Przełknąłem wstyd i zacząłem żebrać. Przez długi czas nie miałem dachu nad głową. Słońce i wiatr wyprawiły mi skórę jak garbarze; nawet mi się to przydało, bo twarda skóra dobrze mi służyła, kiedy ludzie w rodzaju starego Kalamitosa okładali mnie laską, nazywając włóczęgą, ladaco, pasożytem, synem wyklętego ojca i bezbożnej matki.
    – Czy ten Kalamitos należy do Rady?
    – Na Artemidę, nie! Żaden z tej bandy staruchów nie jest bogaty. To rówieśnicy mojego ojca, którzy nigdy wiele nie znaczyli. Kiedy byłem chłopcem, wszyscy oni płonęli z ambicji i zazdrości wobec mojego ojca, a już zwłaszcza Kalamitos. Kiedy ojciec umarł, sprawiało im wielką przyjemność napawanie się moim nieszczęściem i wyładowywanie na mnie swoich żalów. Nie ma większej pociechy dla nędzników niż to, że mogą gardzić kimś jeszcze nędzniejszym od siebie.
    Słońce już stało nisko i wiatr zaczął się wzmagać. Otaczające nas drzewa drżały i falowały pod jego podmuchem, a ich cienie powoli się wydłużały.
    – Straszna historia – powiedziałem cicho.
    – Po prostu prawdziwa.
    – Opisałeś Skałę Ofiarną tak dobrze… musiałeś chyba sam się na nią wspiąć.
    – I to kilkakrotnie. Za pierwszym razem z ciekawości. Chciałem zobaczyć to, co widział mój ojciec, poznać miejsce, gdzie zakończył życie.
    – A potem?
    – Aby pójść w jego ślady, kiedy chwila wydawała się odpowiednia. Nigdy jednak nie usłyszałem zewu.
    – Zewu?
    – Nie wiem, jak to inaczej wytłumaczyć. Za każdym razem, kiedy tam właziłem, byłem zdecydowany skoczyć. Co miałoby mnie trzymać na tym podłym świecie? Kiedy jednak docierałem na szczyt, coś było nie tak. Może spodziewałem się usłyszeć głosy ojca i matki, ale nigdy się to nie zdarzyło. Teraz jednak… już tak niedługo…
    – Co miał na myśli Kalamitos, nazywając cię Ofiarowanym?
    Hieronimus uśmiechnął się gorzko.
    – To jeszcze jedna z naszych uroczych tradycji. W czasach wielkich nieszczęść, jak zaraza, głód czy wojna, kapłani Artemidy wybierają kogoś na ofiarę. Oczywiście musi to zatwierdzić Wielka Rada. Najlepiej, by to było najnędzniejsze stworzenie, jakie mogą znaleźć, jakieś żałosne zero, na którym nikomu nie zależy. Któż zaś lepiej się do tego nadaje, jak nie sierota po samobójcach, istota najniższa z najniższych, irytujący żebrak z rynku, którego każdy by się rad pozbyć? Jest trochę ceremonii; xoanon Artemidy unosi się na chmurach kadzidlanego dymu, kapłani zawodzą pieśni i tak dalej. Ofiarę ubiera się na zielono, a twarz zasłania się zielonym woalem. Bogini nie życzy sobie jej widoku. Kapłani potem oprowadzają wybranego w procesji przez miasto, ludzie zbierają się na ulicach ubrani na czarno jak na pogrzebie, kobiety lamentują, ale na końcu drogi nie czeka grób, tylko wspaniały dom specjalnie przygotowany na jego przybycie. Niewolnicy go kąpią i namaszczają oliwą, po czym ubierają w najlepsze szaty w tym właśnie odcieniu zieleni. To jest kolor Ofiarowanego. Kolejni niewolnicy usługują mu przy stole, pojąc drogim winem i karmiąc najrozmaitszymi przysmakami. Może się swobodnie poruszać po mieście, ma też do dyspozycji piękną lektykę, oczywiście zieloną. Jedyny problem w tym, że właściwie mógłby od razu położyć się w grobie. Nikt nie będzie z nim rozmawiał, a nawet na niego nie spojrzy. Nawet przydzieleni mu niewolnicy będą odwracać wzrok i odzywać się tylko wtedy, gdy trzeba. Wszystkie te luksusy i przywileje to tylko pozory, fałsz. Ofiarowany i żyje, i nie żyje. Nurza się we wszelkich fizycznych przyjemnościach, ale czuje się coraz bardziej samotny, coraz bardziej… nierzeczywisty. Rzekłbyś, niewidzialny. Cóż, może tego właśnie należy się spodziewać. Przez cały ten czas, jeśli wierzyć kapłanom Artemidy, w jakiś mistyczny sposób owa osoba przejmuje na siebie grzechy całego miasta. No, z czymś takim każdy czułby się raczej nieswojo, prawda?
    – I czym się to wszystko kończy?
    – Ach, jakiś ty niecierpliwy! Lepiej machnąć ręką na przyszłość i żyć obecną chwilą. Ale skoro już zapytałeś… Nie wiem, jak to kapłani określają, ale podejrzewam, że ma tu coś do powiedzenia Rada Piętnastu… W odpowiednim momencie, kiedy już wszystkie grzechy uczepiły się rozpieszczonej, wzdętej, nasyconej osoby Ofiarowanego, nadchodzi czas na inną ceremonię. Znów zapachnie kadzidłem, zabrzmią pieśni, ludzie ubiorą się na czarno, kobiety zapłaczą i zacznie się procesja. Tym razem jednak skończy się… tam. – Wskazał palcem na sterczącą skalną iglicę. – Na Skale Ofiarnej, albo też Samobójców. Nazwa chyba nie ma znaczenia. Tam się zaczęła moja nędza i tam też się zakończy. – Wypuścił z płuc długie westchnienie, a potem się lekko uśmiechnął. – Na pewno się zastanawiasz, mój przyjacielu, czemu cię o nic nie pytam, dlaczego nie wykazuję najmniejszego zaciekawienia dwoma Rzymianami, którzy ni stąd, ni zowąd wynurzyli się z tej fosy wewnętrznej. Odpowiem ci: nie obchodzi mnie, kim jesteście i skąd się tu wzięliście. Nie obchodzi mnie, czy waszym zadaniem jest zamordowanie pierwszego timouchosa, czy też chcecie sprzedać tajemnice Cezara tej zbieraninie rzymskich wygnańców, których morze wyrzuca na massylski brzeg. Po prostu cieszę się waszym towarzystwem! Nie wyobrażasz sobie, Gordianusie, ile dla mnie znaczy to, że siedzę sobie na tarasie u schyłku dnia, dzieląc ten wspaniały widok i to wspaniałe wino z innym człowiekiem, rozkoszując się kulturalną rozmową. Nie czuję się już taki samotny i niewidzialny. Przez chwilę mam wrażenie, że to wszystko dzieje się naprawdę, nie jest tylko oszustwem.
    Byłem wyczerpany przeżyciami dnia, a opowiadanie Ofiarowanego wyprowadziło mnie z równowagi. Zerknąłem na Dawusa, który pochrapywał beztrosko, i poczułem ukłucie zazdrości. Podczas naszej rozmowy słońce zdążyło wśliznąć się za horyzont. Nadchodził zmrok. Granica nieba i morza rozmyła się i zatarła, tu i ówdzie plamy srebrzystego światła tańczyły na powierzchni wody. Bliżej nas cienie stawały się głębsze. Od nagrzanych kamiennych płyt tarasu biło jeszcze ciepło dnia, ale gdzieś z wierzchołków drzew spadały już chłodniejsze podmuchy.
    – Co to jest? – szepnął nagle Hieronimus, pochylając się naprzód. – Tam, na skale!
    Nie wiadomo skąd na zwróconej ku nam ścianie Skały Ofiarnej, mniej więcej w połowie jej wysokości, pojawiły się dwie ludzkie sylwetki. Obie się wspinały; jedna miała znaczną przewagę, ale druga systematycznie ją doganiała.
    – Czyżby to była kobieta?
    Hieronimus mówił o pierwszej osobie, odzianej w obszerny ciemny płaszcz, który łopocząc na wietrze, odsłaniał coś, co musiało być kobiecą suknią. Jej ruchy były niepewne i niezdarne, jakby była osłabiona czy zdezorientowana. To wahanie pozwalało drugiemu, bo był to z pewnością mężczyzna, szybko się do niej zbliżać. Miał na sobie żołnierską zbroję, ale bez hełmu. Jego ciemne włosy były krótko przystrzyżone, a obnażone ręce i nogi wydawały się ciemne na tle białej skały i jego powiewającej niebieskiej peleryny.
    – Co się dzieje? – Dawus ocknął się z drzemki i tarł oczy.
    – On ją ściga – szepnąłem.
    – Nie, raczej próbuje ją powstrzymać – zaprzeczył Hieronimus.
    Kapryśne światło wieczoru płatało moim zmęczonym oczom figle. Im dłużej wpatrywałem się w rozgrywający się na skale dramat, tym trudniej mi było ocenić ruchy obojga wspinających się ludzi. Lepiej ich widziałem kątem oka niż na wprost.
    Dawus pochylił się do przodu, nagle spięty i czujny.
    – To mi wygląda niebezpiecznie – powiedział.
    Kobieta się zatrzymała i spojrzała w dół. Mężczyzna był już bardzo blisko, mógłby prawie dosięgnąć ręką jej stopy.
    – Słyszeliście? – spytał szeptem Hieronimus.
    – Co takiego? – Odwróciłem ku niemu głowę.
    – Tak, ona krzyknęła – potwierdził Dawus.
    – To mogła być mewa – zaoponowałem.
    Kobieta raptownie przyspieszyła. Po chwili dotarła na szczyt skały. Jej płaszcz załopotał wściekle wokół niej; wiatr musiał tam być rzeczywiście silny. Mężczyźnie ześliznęła się stopa, przez chwilę walczył o odzyskanie równowagi, ale szybko znalazł oparcie i pospieszył za ściganą. Na okamgnienie ich sylwetki stopiły się w jedną. W następnej chwili kobiety już tam nie było. Mężczyzna został sam, zarysowany wyraźnie na tle ołowianej powierzchni morza. Dawus aż jęknął.
    – Widzieliście to? On ją zepchnął!
    – Nie! – zaprotestował gospodarz. – On próbował ją zatrzymać. Kobieta sama skoczyła!
    Odległa figurka uklękła nad urwiskiem, spoglądając w dół. Mężczyzna trwał tak nieruchomo przez długi czas, po czym podniósł się i ruszył w drogę powrotną. Nie schodził jednak tą samą drogą, ale zboczył w kierunku najbliższego odcinka muru, stykającego się ze skałą. Gdy tylko znalazł się w odpowiedniej odległości, zeskoczył na górną platformę. Lądując, potknął się i chyba zranił, kiedy bowiem wstał i zaczął biec, wyraźnie utykał na lewą nogę. Na murze nie było nikogo; Massylczycy przerzucili wcześniej całą załogę na drugą stronę miasta, gdzie zagrażał im taran Treboniusza. Kulejąc, dobiegł do najbliższej wieży i zniknął w jej wnętrzu. Epizod zakończył się równie nagle, jak się zaczął. Scena opustoszała i nie było już nic do zobaczenia.
    – Wielka Artemido! – wykrzyknął Hieronimus. – I co o tym sądzicie?
    – On ją pchnął – upierał się Dawus. – Wyraźnie to widziałem. Teściu, ty wiesz, jak bystry mam wzrok. Kobieta próbowała się go trzymać, a on ją odepchnął i spadła z urwiska.
    – Nie wiesz, o czym mówisz – odparł Hieronimus. – Spałeś, kiedy opowiadałem twojemu teściowi o tej skale. Nazywają ją Skałą Ofiarną albo Samobójców. On jej nie ścigał po ścianie. Wspięła się tam, by się zabić, a on próbował ją powstrzymać. I prawie mu się udało… – Ostre linie wokół jego ust nagle zmiękły. Zakrył twarz dłońmi i jęknął: – Ojcze! Matko!
    Dawus spojrzał na mnie, nic nie rozumiejąc. Jak miałem mu wyjaśnić cierpienie Ofiarowanego? Od tego trudnego zadania wybawiło mnie przybycie zdyszanego niewolnika, młodego Gala o czerwonej twarzy i jasnych, zmierzwionych włosach.
    – Panie! – krzyknął do Hieronimusa. – Na dole są ludzie! Sam pierwszy timouchos, a z nim rzymski prokonsul! Żądają widzenia się z… twoimi gośćmi! – Niewolnik rzucił podejrzliwe spojrzenie na mnie i na Dawusa.
    Było to pierwsze i ostatnie ostrzeżenie. W następnej chwili usłyszeliśmy tupot wielu nóg po schodach i na taras wysypał się oddział żołnierzy z wyciągniętymi mieczami.

Rozdział VIII

    Dawus zareagował błyskawicznie. Zerwał się z krzesła, pociągnął mnie, aż stanąłem na nogach, po czym pchnął na drugi koniec tarasu i stanął przede mną w obronnej postawie. Nie miał przy sobie broni, więc tylko uniósł w górę zaciśnięte pięści. Jako niewolnik był szkolony na ochroniarza; jego nauczyciel spisał się wyjątkowo dobrze.
    – Obejrzyj się, teściu – szepnął. – Da się jakoś zeskoczyć z tego tarasu?
    Wyjrzałem poza balustradę. W dole na dziedzińcu zobaczyłem innych żołnierzy z dobytymi mieczami.
    – Nie ma mowy – odparłem, kładąc mu dłoń na ramieniu. – Cofnij się, Dawusie, i daj spokój z tą bojową pozą, bo tylko ich prowokujesz. To my jesteśmy tu intruzami. Musimy zdać się na ich łaskę.
    Wziąłem głęboki oddech. Hieronimus szczodrze częstował mnie winem, ale nie podał nic do jedzenia, w głowie więc nieźle mi szumiało. Żołnierze nie atakowali nas; stanęli w szeregu i bacznie nas obserwowali. Mieczy nie schowali, ale trzymali je opuszczone. Nasz gospodarz wybuchnął gniewem.
    – Co wy tu robicie? To święta rezydencja Ofiarowanego! Nie wolno wam wchodzić tu z bronią! Nie możecie tu w ogóle wchodzić bez pozwolenia kapłanów Artemidy!
    – Jak śmiesz wzywać imienia bogini, ty bezbożny psie!
    Gromki głos należał do człowieka, który niewątpliwie dowodził żołnierzami, a teraz wchodził schodami na taras. Miał na sobie wspaniałą zbroję, błyszczącą jak nowo wybita moneta, okrytą powiewającym z tyłu jasnoniebieskim płaszczem. Podobny odcień miał grzebień z końskiego włosia zdobiący jego hełm, który przybysz niósł pod pachą. Kiedy podszedł bliżej, zauważyłem, że niemal dokładnie taki sam kolor mają jego oczy. I one, i wąski nos, i usta wydawały się za małe przy tak wysokim czole i mocnej, szerokiej szczęce. Długie, siwe włosy odrzucone miał za uszy.
    – Apollonides! – Hieronimus wycedził to imię jak klątwę. Przez zaciśnięte zęby dodał na mój użytek: – pierwszy timouchos.
    Za Apollonidesem na taras wszedł drugi mężczyzna w zbroi rzymskiego wodza. Z miedzianego dysku na jego piersi patrzyła na mnie wytłoczona lwia głowa. Poznałem go od razu, ale to nic dziwnego: wiedziałem, że przebywa w Massilii, i jego widok nie był dla mnie niespodzianką. Pytanie, czy on rozpozna mnie? Spotkaliśmy się tylko raz, przelotnie, i było to parę miesięcy temu.
    – Na wszystkich bogów! – Lucjusz Domicjusz Ahenobarbus wsparł się pod boki i wpatrywał we mnie z niedowierzaniem. – Nie wierzę własnym oczom! Toż to Gordianus Poszukiwacz! A kim jest ten wielkolud u twego boku?
    – To mój zięć, Dawus – odpowiedziałem.
    Domicjusz skinął głową, ciągnąc się w zamyśleniu za brodę.
    – Kiedy to cię ostatnio widziałem? Nie mów… w domu Cycerona w Formiach. W marcu. Byłeś w drodze do Brundyzjum, a ja zmierzałem tutaj. Ha! Kiedy staruchy przesiadujące na rynku powiedziały Apollonidesowi o dwóch Rzymianach, którzy wygramolili się z wewnętrznej fosy, chciał się upewnić, czy to nie któryś z moich ludzi, zanim każe im ściąć głowy. Dobrze, że z nim tu przyszedłem! Kto by pomyślał…
    Domicjusz nagle spochmurniał. Czytałem w jego twarzy, jakbym słyszał jego myśli. Przypomniał sobie w końcu nie tylko moje imię i to, że jestem w jakiś sposób związany z Cyceronem, ale też, że jestem ojcem Metona. Jeżeli Meto przybył do Massilii szukać zatrudnienia u wrogów Cezara, choć potajemnie był mu wierny, to właśnie Domicjuszowi musiał zaofiarować swe usługi. Czy doszło do ich spotkania? Co między nimi zaszło? Co on wie o losie mojego syna? I skąd ta ponura mina?
    – Kim jest ten człowiek? – zapytał niecierpliwie Apollonides.
    Było jasne, że obaj uważają się za równych sobie. Jeden był naczelnym wodzem sił massylskich, drugi dowódcą rzymskich wojsk lojalnych wobec Pompejusza i senatu.
    – Nazywa się Gordianus Poszukiwacz. To rzymski obywatel. Poznaliśmy się niedawno. – Domicjusz zmrużył powieki i wpatrywał się we mnie jak w odwróconą do góry nogami mapę.
    – Lojalny wobec Cezara czy Pompejusza? – Apollonides patrzył na mnie raczej jak na nieznanego zwierza. Jego pytanie zabrzmiało jak: „Dziki czy oswojony?”
    – To bardzo dobre pytanie – odrzekł Domicjusz.
    – A jak on się znalazł w mieście?
    – To też dobre pytanie.
    Teraz obaj patrzyli na mnie jednakowo. Złożyłem dłonie przed sobą i powiedziałem powoli:
    – Nie chciałbym zmieniać tematu, ale właśnie byliśmy świadkami czegoś bardzo niepokojącego. O… tam. – Pokazałem na Skałę Ofiarną.
    – O czym ty mówisz? – Spojrzenie Apollonidesa było godne Meduzy. – Odpowiadaj na pytanie! Jak się dostałeś do miasta?
    – Kobieta i mężczyzna… sądząc po ubiorze, żołnierz… przed chwilą wspięli się na tę skalną iglicę. My trzej siedzieliśmy tutaj i ich obserwowaliśmy. Jedno z nich skoczyło ze skały, drugie uciekło z powrotem na dół.
    To zwróciło jego uwagę.
    – Co? Ktoś skoczył ze Skały Ofiarnej?
    – Kobieta.
    – Nikomu nie wolno wchodzić na tę skałę. A samobójstwo bez zezwolenia jest w Massilii surowo zabronione!
    – Pewnie podobnie jak morderstwo – zauważyłem.
    – Co takiego?
    – On ją zepchnął! – wyjaśnił za mnie Dawus.
    – Właściwie to zdania na ten temat są podzielone – dodałem.
    Apollonides mierzył nas spojrzeniem spod zmrużonych powiek, a potem kiwnął na jednego z żołnierzy.
    – Ty tam, zabierz kilku ludzi i idźcie do Skały Ofiarnej. Nie ważcie się postawić na niej stopy, ale zbadajcie dokładnie cały teren dookoła. Szukajcie oznak świadczących, że ktoś mógł się na nią wspiąć. Popytajcie ludzi, dowiedzcie się, czy ktokolwiek widział mężczyznę i kobietę wchodzących na górę.
    – Kobieta miała na sobie ciemny płaszcz – pospieszyłem z dodatkowymi informacjami. – Mężczyzna był w zbroi, ale bez hełmu. Miał jasnoniebieską pelerynę… podobną do twojej, timouchosie.
    – Jeden z moich oficerów? – Apollonides był wyraźnie zaszokowany. – Nie wierzę ci. Wymyśliłeś tę historyjkę, żeby uniknąć odpowiedzi na moje pytania!
    – Nie, timouchosie.
    – Pierwszy timouchosie! – poprawił mnie z naciskiem.
    Jego czerwona twarz ostro kontrastowała z jasnym błękitem płaszcza. Miałem przed sobą wyczerpanego człowieka po ciężkim dniu, któremu nie pozostał choćby okruch cierpliwości.
    – Oczywiście, pierwszy timouchosie. Pytałeś, jak się tu znaleźliśmy. Otóż ludzie Treboniusza wykopali tunel pod murem. Miał mieć wyjście niedaleko głównej bramy…
    – Wiedziałem! – Apollonides uderzył pięścią w otwartą dłoń. – Mówiłem ci, Domicjuszu, że ten taran dziś rano miał nas tylko zmylić. Treboniusz dobrze wie, że nie da rady zburzyć murów Massilii taką zabawką. Podczas gdy nasza uwaga była obrócona na jego wieżę, chciał posłać tunelem mniejszy oddział i opanować bramę. Czy to chciałeś powiedzieć, Gordianusie?
    – Ni mniej, ni więcej, pierwszy timouchosie.
    – Ten wir, o którym mi meldowano, i spadek poziomu wody w fosie wewnętrznej… Widzisz, Domicjuszu? A ty mówiłeś, że to musiał być tylko przeciek, powstały wskutek błędu w naszej konstrukcji!
    Tym razem Domicjusz się zaczerwienił.
    – Nie jestem budowniczym! Zasugerowałem tylko taką możliwość.
    – Tymczasem było tak, jak ja myślałem. Treboniusz przez cały czas planował podkop. Wiedziałem o tym! Dlatego właśnie wykopałem tę fosę i napompowałem do niej wody, aby zniweczyć tę próbę. I co? Zadziałało! Powiedz mi, że mam rację, Gordianusie.
    Uśmiechnął się do mnie promiennie. Stałem się nagle jego przyjacielem, przynoszącym dobre wieści.
    Poczułem, że gardło mam ściśnięte. Z trudem przełknąłem ślinę.
    – W tunelu było pełno żołnierzy. Czekali na chwilę, kiedy saperzy przekopią się na wylot, by rzucić się do ataku. Trwało to długie godziny. Słyszeliśmy huk taranu bijącego w mur… – Spuściłem głowę. – I nagle tunel został zalany. Wał wodny runął do środka, znosząc wszystko na swej drodze.
    – Doskonale! – zakrzyknął Apollonides. – Wszyscy ci żołnierze spłukani tunelem jak szczury w rzymskim ścieku!
    Domicjusz skrzywił się na te słowa, ale nie odezwał się ani słowem.
    – A ty, Poszukiwaczu? Jak udało ci się przeżyć?
    – Mój zięć wciągnął mnie do pustej przestrzeni, jaka się utworzyła w stropie. Odczekaliśmy, aż woda się uspokoi, i wypłynęliśmy na zewnątrz. O ile wiem, tylko my ocaleliśmy.
    – Bogowie muszą cię lubić, Poszukiwaczu. – Apollonides spojrzał z ukosa na Hieronimusa. – Nic dziwnego, że ten nędznik was zgarnął do siebie. Myśli, że przyniesiecie mu szczęście.
    – Nie masz prawa tu przebywać! – krzyknął nagle Hieronimus. – Dom Ofiarowanego jest święty! Twoja obecność to świętokradztwo, Apollonidesie!
    – Ty głupcze! Nie wiesz, co mówisz. Ja mam prawo wejść do każdego domu, w którym mogą się chronić wrogowie Massilii. – Apollonides znów wbił we mnie wzrok. – Czy z takim właśnie przypadkiem mamy tu do czynienia, Gordianusie? Co robiłeś w tym tunelu z ludźmi Treboniusza, jeśli nie brałeś udziału w zbrojnej napaści na miasto?
    – Popatrz na mnie, pierwszy timouchosie – odparłem. – Jestem starym człowiekiem. Jaki ze mnie żołnierz? Nie stoję po niczyjej stronie, podobnie jak mój zięć Dawus. Przyjechaliśmy tu z Rzymu drogą lądową. W obozie Treboniusza spędziliśmy jedną noc. Chciałem przedostać się do miasta i znalazłem na to sposób. Przebraliśmy się w skradziony rynsztunek i wśliznęliśmy między żołnierzy wyznaczonych do ataku. Treboniusz nic o tym nie wie. Byłby wściekły, gdyby się dowiedział. Moje interesy w Massilii nie mają nic wspólnego z wojną ani polityką. To sprawa osobista.
    – A cóż to za sprawa?
    – Mój syn, Meto, był ostatnio widziany właśnie tutaj. – Rzuciłem Domicjuszowi spojrzenie z ukosa, ale nie zareagował. – Przyjechałem go odnaleźć.
    – Zaginiony syn? – Ta idea zdawała się trafiać Apollonidesowi do przekonania. – Co o tym sądzisz, Domicjuszu? Ty znasz tego człowieka.
    – Nie aż tak dobrze.
    – Prokonsulu… – powiedziałem, zwracając się do Domicjusza w oficjalny sposób, wiedziałem bowiem, jak jest czuły na tym punkcie. Uważał, że to on, a nie Cezar, jest legalnie mianowanym przez senat namiestnikiem Galii. – Gdyby był tutaj Cycero, ręczyłby za mnie. Obydwaj siedzieliśmy przy jego stole w Formiach i spaliśmy pod jego dachem. Wiesz, że kiedyś nazwał mnie najuczciwszym człowiekiem w Rzymie?
    Cytat był dokładny. Nie widziałem potrzeby dodawać, że nie był w zamierzeniu autora komplementem. Domicjusz podniósł dumnie głowę i rzekł:
    – Przejmuję odpowiedzialność za tych dwóch, Apollonidesie.
    – Jesteś tego pewien?
    – Tak. – Domicjusz zawahał się zaledwie przez mgnienie oka.
    – Dobrze, sprawa załatwiona. – Massylczyk ziewnął, ukazując zęby trzonowe godne hipopotama znad Nilu. – Na Hypnosa, ależ jestem zmęczony! Czy ten paskudny dzień nigdy się nie skończy? Miałem nadzieję na chwilę spokoju, ale teraz muszę iść sprawdzić, czy fosa jeszcze trzyma wodę.
    Odwrócił się do wyjścia. Kilku żołnierzy wypadło z szeregu i ruszyło przed nim na schody. Po paru krokach zatrzymał się i obejrzał.
    – Ach, Gordianusie, jeżeli twoja opowieść jest prawdziwa, to zrobiłeś Treboniuszowi niezły kawał, przenikając do jego oddziału specjalnego i wychodząc żywy z potopu. Nam też się udała taka sztuka. Wiesz, co się stało z jego słynnym taranem? Złowiliśmy go. Moim ludziom udało się w końcu zarzucić na jego głowicę pętlę i podciągnąć go do góry. I bardzo dobrze… całe to dudnienie grało mi na nerwach. Trzeba było widzieć ich reakcję! Treboniusz stał ze swymi oficerami i inżynierami na wzgórzu, z którego zawsze nas obserwują. Byli wściekli! Ten taran będzie wspaniałym trofeum. Kto wie, może kiedy przełamiemy oblężenie i przepędzimy Treboniusza, ustawię go na cokole na placu rynkowym… – Odwrócił się i ruszył ku schodom.
    – Pierwszy timouchosie! – zawołałem za nim. – A ten… incydent na Skale Ofiarnej? Żołnierz i kobieta…
    – To było morderstwo! – Dawus nie dawał za wygraną.
    – Słyszałeś, jak wyprawiłem tam żołnierzy – warknął Apollonides, znów przystając. – Zajmę się tą sprawą. To już ciebie nie dotyczy.
    – Słyszałem jednak, że zakazałeś im wchodzić na skałę. Jeżeli nie pozwolisz im nawet zbadać miejsca, gdzie…
    – Nikomu nie wolno dotknąć stopą Skały Ofiarnej! Tobie również, Poszukiwaczu. – Poczułem znów na sobie jego przenikliwe spojrzenie. – Kapłani Artemidy poświęcili ją w tej samej ceremonii, w której naznaczono Ofiarowanego. Od tamtej chwili aż do dnia, w którym wypełni on swoje przeznaczenie, skała jest świętym miejscem, zakazanym dla wszystkich ludzi. Pierwszą osobą, która na nią wstąpi, i to dopiero kiedy tak rozkażą kapłani, będzie twój nowy przyjaciel Hieronimus. Będzie to dla niego zarazem i ostatni raz. – Rzucił naszemu gospodarzowi ironiczne spojrzenie i odwrócił się, po czym szybko zniknął nam z oczu, a za nim jego żołnierze.
    – Niezły z niego gość, jak na Greka – mruknął Domicjusz.
    – A gdzie są twoi żołnierze, prokonsulu? – zapytał podejrzliwie Hieronimus.
    – Moja ochrona czeka przed domem – wyjaśnił Domicjusz. – Apollonides nie pozwolił mi ich tu wprowadzić. Przynajmniej jest na tyle pobożny… do domu Ofiarowanego nie mogą wtargnąć uzbrojeni żołnierze… cudzoziemscy. Ale nie martw się. Zostaną na swoich miejscach, dopóki nie wydam im innego rozkazu. Na Herkulesa, ale głód mnie ściska! Może okazałbyś mi trochę gościnności…
    Hieronimus patrzył na niego ponuro przez długą chwilę, po czym klasnął w dłonie i polecił niewolnikowi podać jedzenie. Uczyniwszy to, wrócił z nadąsaną miną do domu, zostawiając nas na tarasie.
    – Zjem tu o wiele lepiej niż u Apollonidesa – zwierzył mi się Domicjusz. – Ten facet dostaje same najlepsze produkty. Specjalny kapłan tego pilnuje. W mieście panuje powszechny niedostatek, ale nigdy byś się tego nie domyślił, patrząc, jak tuczą tę szczególną gęś.
    Na taras wniesiono lampy, a potem tace z jedzeniem oraz niskie, trójnożne stoliki. Widok czekającej mnie uczty przyprawił mnie o zawrót głowy, taki poczułem nagle głód. Były tam parujące plastry wieprzowiny glazurowanej miodem i anyżem, pasztet z cielęcej grasicy i miękkiego sera, przyprawiona imbirem pasta z fasoli, zupa jęczmienna z koperkiem i cebulą, a na deser ciasteczka z moszczu posypane rodzynkami. Domicjusz pochłaniał jedzenie jak głodujący, wpychając je do ust palcami, które oblizywał potem do czysta. Dawus, widząc u niego takie maniery, nie starał się udawać dystyngowanego i poszedł w jego ślady. Głód dawał mi się mocno we znaki, ale ledwo mogłem przełknąć cokolwiek, ściśnięty nagłym niepokojem o Metona. Co wie o nim Domicjusz? Parokrotnie próbowałem nawiązać do tego tematu, ale on nie zamierzał wdawać się w rozmowę przed nasyceniem się. Jaką grę ze mną prowadzi?
    Wreszcie oparł się wygodnie na krześle, pociągnął solidny łyk wina i rzekł:
    – Najlepszy posiłek od miesięcy! Prawie wart przyjazdu tutaj, co?
    – Przyjechałem tu…
    – Wiem, wiem. Nie dla jedzenia, ale by odszukać swego syna.
    – Znasz Metona? – spytałem cicho.
    – O, tak… – Domicjusz zamilkł i zaczął gładzić swą rudą brodę, wyraźnie czerpiąc satysfakcję z mojej niepewności. Skąd u niego ten wyraz samozadowolenia? – Dlaczego tu go szukasz, Gordianusie?
    – Otrzymałem anonimowy list, rzekomo wysłany z Massilii. – Dotknąłem mieszka zawieszonego u pasa, wyczułem palcami małą drewnianą rurkę i zadałem sobie w duchu pytanie, czy zamknięty w niej pergamin przetrwał potop w tunelu. – Nadawca twierdzi, że Meto… nie żyje. Miał ponoć umrzeć właśnie tutaj.
    – Anonimowy list? Ciekawe…
    – Proszę cię, prokonsulu. Powiedz mi, co wiesz o moim synu.
    Domicjusz z wolna podniósł do ust kubek z winem, zanim odpowiedział:
    – Meto przyjechał tu kilka dni przed armią Cezara. Powiedział, że ma dosyć służby pod jego rozkazami i chce przyłączyć się do nas. Odniosłem się do tego sceptycznie, ma się rozumieć, ale go przyjąłem. Zakazałem mu opuszczania przydzielonej kwatery i dawałem drobne zadania, oczywiście nic ważnego ani tajnego. Obserwowałem go. A potem przypłynął statek od Pompejusza, ostatni, jakiemu się to udało przed zablokowaniem portu przez okręty Cezara. Pompejusz przysłał mi najróżniejsze wieści: o ledwo udanej ucieczce z Brundyzjum, o sytuacji w Dyrrachium, o morale senatorów, którzy udali się z nim na obczyznę. No i o twoim synu. Powiedział, że wpadły mu w ręce niepodważalne dowody… tak to właśnie ujął… że Meto naprawdę zdradził Cezara i można mu ufać. To załatwiło sprawę. Ostatnim razem, kiedy zignorowałem radę Pompejusza, pożałowałem tego… choć winą można było obciążać wiele osób.
    Domicjusz mówił o swym upokorzeniu w Italii, kiedy Pompejusz nalegał nań, by wycofał się zawczasu przed nadciągnięciem Cezara i połączył z nim swe siły, on jednak uparł się, by stawić Cezarowi czoło w Korfinium. Tam został wzięty do niewoli, próbował – nieskutecznie – samobójstwa, a potem został przez Cezara zwolniony. Uciekł wtedy do Massilii na czele zbieraniny gladiatorów i z fortuną w skrzyniach – sześcioma milionami sesterców ze skarbu rzymskiego.
    – Jednakże mimo zapewnień Pompejusza nie mogłem się wyzbyć podejrzeń względem twojego przemądrzałego synalka – ciągnął. – Ostrzegł mnie przed nim Milo. Pamiętasz chyba Tytusa Anniusza Milona, wygnanego przed paroma laty za zamordowanie Klodiusza na Via Appia?
    – Oczywiście. Prowadziłem śledztwo w tej sprawie na zlecenie Pompejusza.
    – Prawda! Zapomniałem o tym. Czy przypadkiem… w jakiś sposób nie obraziłeś Milona?
    – Nic mi o tym nie wiadomo.
    – Nie? No, w każdym razie Milo raczej nie był przyjaźnie usposobiony wobec Metona. Podejrzewał go od pierwszej chwili. Chłopakowi źle z oczu patrzy, ostrzegał mnie. Pewnie nie zwracałbym na niego uwagi… czy Milo kiedykolwiek był znany ze zdrowego rozsądku?… ale jego słowa były echem moich własnych myśli. Obserwowałem więc twojego syna dalej, ale nigdy go na niczym nie mogłem przyłapać. Aż wreszcie… – Domicjusz urwał, odwrócił głowę i zapatrzył się na roztaczającą się przed nami panoramę, sącząc wino w milczeniu tak długo, jakby zapomniał, co chciał powiedzieć.
    – Aż wreszcie… co? – spytałem w końcu, starając się mówić spokojnie.
    – Wiesz co? Myślę, że Milo sam powinien ci to powiedzieć. Tak będzie chyba najlepiej. Pójdziemy do niego od razu. Możemy się przechwalać wspaniałą kolacją, jaką właśnie zjedliśmy, podczas gdy Milo musiał się zadowolić czerstwym chlebem i resztkami sosu rybnego, który przywiózł z Rzymu.
    Kiedy go poznałem u Cycerona parę miesięcy temu, uznałem Domicjusza za pompatycznego i próżnego człowieka. Teraz przekonałem się, że jest także małostkowy i złośliwy. Zdawał się rozkoszować moim niepokojem.
    Pożegnaliśmy się z Ofiarowanym. Hieronimus zaprosił mnie i Dawusa na nocleg do siebie, ale już w chwili gdy obiecywałem mu, że z tego skorzystamy, nie wiedziałem, czy mówię prawdę. Chociaż już dwa razy tego dnia o włos uniknąłem śmierci, nie było żadnego powodu, by sądzić, że już mnie ona nie dopadnie. A czy dopadła Metona? Domicjusz jak dotąd wykręcał się od odpowiedzi, ale nie mogłem zapomnieć jego słów: „Milo raczej nie był przyjaźnie usposobiony wobec Metona”. Dlaczego powiedział je w czasie przeszłym?

Rozdział IX

    Droga do domu Milona wiodła przez dzielnicę dużych, eleganckich domów. Ku memu zdumieniu niejeden z nich był pokryty strzechą – dobitny znak, że nie jesteśmy w Rzymie, gdzie nawet biedota ma nad głowami gliniane dachówki. Księżyc świecił tak jasno, że obywaliśmy się bez pochodni. Odgłos marszowego kroku ochrony Domicjusza był jedynym słyszalnym dźwiękiem w okolicy. Wąskie uliczki Massilii, niemal puste za dnia, wieczorem były wręcz jak wymarłe.
    – Obowiązuje stan wyjątkowy – wyjaśnił Domicjusz. – Wydano ścisły zakaz opuszczania domów po zmierzchu. Wolno to robić tylko tym, którzy wykonują zadania służbowe. Każdego innego podejrzewa się o złe zamiary.
    – Na przykład o szpiegostwo? – spytałem.
    – Raczej o kradzież albo czarnorynkowe interesy. – Domicjusz parsknął pogardliwie. – Największy strach budzi teraz w Apollonidesie nie Treboniusz ze swymi tunelami i taranami, ale głód i zaraza. Już odczuwamy braki w zaopatrzeniu, a dopóki trwa blokada, sytuacja może się tylko pogarszać. Jeżeli ludziom głód zanadto dokuczy, gotowi włamać się do miejskich spichrzów. A wtedy odkryją, jak źle sprawy się mają naprawdę. Rada boi się buntu.
    – Władze nie zgromadziły dostatecznej ilości zboża na wypadek oblężenia?
    – Och, ilość nie stanowi problemu. Spichrze są pełne ziarna, ale połowę zniszczyła pleśń. Zapasy awaryjne muszą być wymieniane co jakiś czas. W większości miast robi się to z zasady co trzy lata. Apollonides zaś nawet nie umie powiedzieć, kiedy po raz ostatni je uzupełniono! Rada Piętnastu uważała to za zbędną rozrzutność. Teraz to sknerstwo się na nich mści, a ja zmuszony byłem ograniczyć moim ludziom racje o połowę.
    Pamiętałem, że Domicjusz opuścił Italię z sześcioma milionami sesterców, sumą wystarczającą na dotarcie do Massilii i wystawienie całej armii galijskich najemników, a jeszcze sporo by mu zostało. Jednak żadne skarby nie nakarmią wojska, jeśli nie ma gdzie kupić za nie żywności.
    – Nie zrozum mnie źle – kontynuował. – Apollonides to dobry człowiek, nie jest też złym wodzem. Wie wszystko, co można wiedzieć o okrętach i machinach bojowych. Ale jak wszyscy Massylczycy jest w głębi ducha kupcem, nieustannie liczy i szuka zysku. Ci Grecy są sprytni, ale brak im szerszych horyzontów. Nie są podobni do nas, Rzymian. Nie ma w nich ognia, nie widzą świata jako całości. Nigdy nie będą niczym więcej, jak tylko drobnymi graczami w wielkiej grze.
    – Czy Apollonides ma dzieci? – spytałem, przypominając sobie, jak nagle złagodniał, kiedy wyjaśniłem, że przybyłem do Massilii w poszukiwaniu syna.
    – Naturalnie. Nikt nie może wejść w skład timouchoi, jeśli nie posiada potomstwa.
    – Ach, tak. Ofiarowany mi to wyjaśniał.
    – Jednak w wypadku Apollonidesa jest to raczej delikatna sprawa. Sam zobaczysz. A właściwie… nie zobaczysz. – Domicjusz uśmiechnął się, jakby powiedział dobry dowcip.
    – Nie rozumiem.
    – Ma on tylko jedno dziecko, córkę imieniem Cydimacha. Jej brzydota jest legendarna. No, to coś więcej niż zwykła brzydota. Ona jest wręcz potworem. Okropieństwo. Urodziła się z zajęczą wargą i zdeformowaną twarzą, wyglądającą jak bryłka nadtopionego wosku. Jest ślepa na jedno oko i ma garb na plecach.
    – Takim dzieciom na ogół dyskretnie pozwala się umrzeć przy porodzie – zauważyłem.
    – To prawda. Ale żona Apollonidesa już dwa razy poroniła, a jemu bardzo zależało na zostaniu członkiem Rady, do tego zaś potrzebował potomstwa. I tak Cydimacha przeżyła, a Apollonides został wybrany do Rady przy pierwszym nadarzającym się wakacie.
    – I już nie miał więcej dzieci?
    – Nie. Niektórzy mówią, że poród spowodował u jego żony bezpłodność, inni zaś twierdzą, że sam Apollonides bał się spłodzić kolejnego potwora. W każdym razie jego żona umarła przed kilkoma laty, a on nie ożenił się powtórnie. Podobno prawdziwie kocha swą córkę pomimo jej ułomności.
    – Widziałeś ją?
    – Apollonides jej nie ukrywa. Dziewczyna rzadko wychodzi z domu, ale siada do stołu z gośćmi. Kryje twarz za woalem i rzadko się odzywa, a kiedy to robi, jej głos jest zniekształcony, zapewne z powodu tej zajęczej wargi. Przypadkiem widziałem jednak jej twarz. Przechodziłem przez ich ogród, a Cydimacha stała przy krzaku róży i uniosła woal, by powąchać kwiaty. Był to widok, od którego serce może człowiekowi stanąć.
    – Albo się złamać.
    – Nie, Poszukiwaczu! – Domicjusz się roześmiał. – Serca łamie piękno, nie szpetota. Powiem ci jedno: już nigdy nie chciałbym jej zobaczyć. Nie wiem, które z nas było bardziej zdenerwowane. Dziewczyna uciekła w popłochu, a ja zrobiłem to samo. – Pokręcił głową. – Kto by pomyślał, że to stworzenie kiedykolwiek znajdzie męża?
    – Ona jest zamężna?
    – Wesele odbyło się tuż przed moim przybyciem do Massilii. Młodzieniec nazywa się Zeno i jest przeciwieństwem swej żony. Jest po prostu niebywale przystojny. Nie, żebym gustował w chłopcach… chociaż, gdybym miał wybierać między Zenonem a Cydimachą… – Znów się roześmiał. – Są tacy, którzy twierdzą, że to małżeństwo z miłości, ale ja kładę to na karb szczególnego poczucia humoru Massylczyków. Zeno pochodzi ze skromnej, ale szanowanej rodziny. Oczywiście ożenił się z nią dla pieniędzy i pozycji. To jest jego droga do zostania timouchosem… jeśli potrafi zapłodnić Cydimachę.
    – Apollonides jest zadowolony z zięcia?
    – Nie sądzę, aby wielu młodzieńców z perspektywami chciało zalecać się do potwora, nawet gdy oznaczałoby to szansę wejścia do rodziny pierwszego timouchosa. – Domicjusz wzruszył ramionami. – W każdym razie ten mariaż jakoś się sprawdza. Zeno i Cydimacha co dzień zasiadają do wieczerzy po prawicy Apollonidesa. Młody człowiek traktuje ją z wielkim szacunkiem. Czasami rozmawiają ze sobą po cichu i nawet się śmieją. Gdybym nie wiedział, co kryje ten woal, mógłbym sądzić, że są tak samo w sobie zakochani jak każda inna młoda para.

    U Milona drzwi otworzyła nam galijska niewolnica o jasnych włosach splecionych w warkocz, odziana nader skąpo nawet jak na taki ciepły wieczór. Po grecku mówiła słabo i z okropnym akcentem, ale było oczywiste, że jej pan nie kupił jej dla talentu lingwistycznego. Zapraszając naszą trójkę do westybulu, chichotała bezustannie. Jedyne światło pochodziło z trzymanej przez nią lampy oliwnej; poza domem Ofiarowanego paliwo było równie skąpo wydzielane jak jedzenie. Oliwa była podłej jakości, lampa skwierczała i dymiła, ale przynajmniej ostra woń dymu pomagała ukryć odór nie mytych ciał, jakim przesiąknięte było wnętrze domu. Zamiast pobiec po swego pana, dziewczyna po prostu się odwróciła i zawołała go.
    – Spodziewałem się, że drzwi otworzy nam ochroniarz – szepnąłem do Domicjusza. – Pamiętam, że Milo zabrał ze sobą spory oddział gladiatorów, udając się na wygnanie.
    Domicjusz skinął głową.
    – Odnajął większość swych ludzi Massylczykom jako zaciężnych żołnierzy. Zatrzymał sobie tylko jednego czy dwóch do ochrony. Muszą gdzieś tu być, pewnie równie pijani jak ich pan. Obawiam się, że nasz drogi Milo trochę się opuścił. Byłoby pewnie inaczej, gdyby Fausta towarzyszyła mu na wygnaniu. – Mówił o żonie Milona, córce dawno zmarłego dyktatora Sulli. – Ona przynajmniej dopilnowałaby pozorów. Ale Milo pozostawiony sam sobie…
    Przerwało mu pojawienie się wilka, o którym mowa. Gospodarz przyczłapał do westybulu z lampą w jednej ręce i ze srebrnym pucharem wina w drugiej, bosy i w przepasce biodrowej jedynie.
    Minęły trzy lata, odkąd widziałem Tytusa Anniusza Milona po raz ostatni. Było to w Rzymie podczas jego procesu o zamordowanie przywódcy konkurencyjnej bandy, Klodiusza. Wbrew radom jego obrońcy, Cycerona, Milo nie podporządkował się odwiecznej tradycji nakazującej oskarżonemu stawać przed sądem zaniedbanemu i w łachmanach. Duma nie pozwalała mu żebrać o współczucie. Arogancki do końca, ku rozdrażnieniu swych przeciwników pojawił się na rozprawie nienagannie wyszykowany.
    Od tamtej pory jego wygląd uległ poważnej zmianie. Włosy i broda mu posiwiały i wymagały strzyżenia. Oczy miał przekrwione, twarz zapuchniętą, a skąpością ubioru przewyższał nawet swą wesołą niewolnicę, ale dużo mniej przyjemnie było na niego patrzeć. Byle jak nałożona przepaska biodrowa sprawiała wrażenie, że lada moment spadnie. Jego krępa sylwetka zapaśnika straciła kształt niczym gliniana rzeźba rozmiękła od gorąca i wilgoci. Nade wszystko jednak potrzebował kąpieli.
    – Lucjusz Domicjusz? Drogi stary Rudobrody we własnej osobie! Cóż za zaszczyt! – Odór wina w jego oddechu przyćmił nawet ostrą woń nie mytego ciała. Milo oddał lampę niewolnicy i klepnął ją w tyłek, co skwitowała chichotem. – Mam nadzieję, że nie przyszliście tu węszyć za kolacją. Zjedliśmy nasze dzienne racje już przed południem. Kolację musimy więc wypić, prawda, moja gołąbeczko? – Dziewczyna zaniosła się śmiechem. – Ale kogóż to przyprowadzasz ze sobą, Rudobrody? Tego dużego na pewno nie znam. Przystojny z niego osiłek! Ale ten siwobrody… Na wielkiego Jowisza! – Oczy mu rozbłysły i przez mgnienie oka dojrzałem cień dawnego, przebiegłego Milona. – Toż to ten pies, który węszył dla Cycerona… kiedy akurat nie gryzł go w rękę. Gordianus Poszukiwacz! Co ty, na Hades, robisz w tej zapadłej dziurze?
    – Gordianus przyjechał szukać swego syna – wyjaśnił beznamiętnym głosem Domicjusz. – Powiedziałem mu, że powinien zwrócić się do ciebie.
    – Syna? Ach, tak, masz na myśli… – Milo czknął głośno. – Metona.
    – Tak. Gordianus otrzymał ponoć anonimową wiadomość, rzekomo z Massilii, o śmierci Metona. Przyjechał więc aż tutaj, a nawet udało mu się przedostać za mury, wiele ryzykując, ponieważ chce znać całą prawdę.
    – Prawda… – mruknął tępo Milo. – Prawda nigdy nie przyniosła mi nic dobrego.
    – Mówmy o moim synu – wtrąciłem niecierpliwie. – Co o nim wiesz?
    – Meto… Tak, no cóż… – Milo unikał mego spojrzenia. – Smutna historia, bardzo smutna…
    Byłem krańcowo wyczerpany i zdezorientowany, z dala od domu i ojczystych stron. Przybyłem do Massilii z jednego tylko powodu: aby się dowiedzieć, jaki los spotkał mego syna. Domicjusz drażnił się ze mną, sugerując, że odpowiedź zna Milo, ten zaś nie mógł wykrztusić jednego pełnego zdania.
    – Prokonsulu – rzekłem przez zaciśnięte zęby. – Dlaczego sam nie możesz mi tego powiedzieć?
    Domicjusz wzruszył ramionami.
    – Myślałem, że Milo zechce zatrzymać ten przywilej dla siebie. Zazwyczaj taki z niego samochwała…
    – Niech cię Hades pochłonie! – Milo cisnął pucharem o ścianę. Dawus zręcznie uchylił się przed bryzgami wina, a Galijka wydała z siebie dźwięk pośredni między śmiechem i krzykiem. – To nie w porządku, Rudobrody. Nie w porządku! Przyprowadzić jego ojca do mego domu i drwić z nas obu…
    – Powiedz mu, Milonie. – Domicjusz był niewzruszony. – Powiedz mu albo ja to zrobię.
    Milo zbladł, a na jego nagim ciele zobaczyłem warstewkę potu. Wzdrygnął się i złapał za gardło.
    – Hej, gołąbeczko, podaj mi dzban, szybko!
    Rozchichotana blondyneczka odstawiła lampy, przebiegła przez pokój i zniknęła nam z oczu, a potem zjawiła się znowu, niosąc wysokie naczynie z szerokim brzegiem. Milo opadł na kolana, złapał dzban za uszy i hałaśliwie zwymiotował. Domicjusz skrzywił się z niesmakiem, Dawus zaś chyba nawet nie zauważył incydentu: jego uwagę przykuła niepodzielnie niewolnica, która pochyliła się nad swym panem, niechcący odsłaniając niewidoczne dotąd partie dolnej części ciała. Sam Plaut nie wymyśliłby bardziej absurdalnej sceny, pomyślałem. Chciało mi się krzyczeć z bezsilnej złości.
    Dziewczyna wytarła Milonowi brodę i nasz gospodarz z wolna wrócił do pozycji pionowej. Wyglądał teraz na znacznie mniej pijanego, choć do trzeźwości wciąż było mu daleko. Przedstawiał iście opłakany widok. Nie mogłem sobie odmówić satysfakcji i powiedziałem:
    – Szkoda, że twoi sędziowie nigdy cię nie widzieli w takim stanie. Być może do dzisiaj mieszkałbyś w Rzymie!
    – Co? – Milo zamrugał i rozejrzał się dookoła półprzytomnie.
    – Meto – przypomniałem mu ze znużeniem. – Opowiadaj o Metonie.
    – No, dobrze. – Milo zgarbił się i westchnął. – Przejdźmy do gabinetu. Gołąbko, daj mi lampę.
    W domu panował nieopisany nieład. Ubrania walały się na podłodze lub wisiały na posągach, wszędzie pełno było brudnych naczyń, rozwinięte zwoje pergaminu zwisały smętnie ze stołów. W jednym z pokojów jakaś zwinięta postać leżała w rogu, chrapiąc donośnie. Był to zapewne jeden z ochroniarzy. Najbardziej zaś zaśmieconym pomieszczeniem okazał się gabinet Milona. Były tam dla nas cztery krzesła, ale gospodarz musiał najpierw zgarnąć z nich kawałki papirusu, zgniecione ubrania (w tym wyglądającą na kosztowną, ale obficie oblaną czerwonym winem togę) i miauczącego kota. Wszystko wylądowało na podłodze, a kot z obrażonym prychaniem uciekł na korytarz.
    – Siadajcie – zaprosił nas burkliwie. Naciągnął przez głowę pogniecioną tunikę, oszczędzając nam wreszcie widoku swego spoconego, korpulentnego torsu. – Chcesz się zatem dowiedzieć, co się stało z twoim synem. – Milo westchnął i odwrócił wzrok. – No cóż, chyba nie ma powodu, byś nie mógł usłyszeć tej całej paskudnej historii…

Rozdział X

    – Powiedz mi, Gordianusie, czy masz choć blade pojęcie, w co naprawdę grał twój synalek przez ostatnie parę miesięcy? – Zadając mi pytanie, Milo jednocześnie wycierał brzegiem tuniki brodę z resztek wymiocin.
    – Nie bardzo wiem, o co ci chodzi.
    – Wiedziałeś o jego małej maskaradzie czy nie? O tej komedii, której próbował, podając się za zdrajcę sprawy Cezara?
    Nawet nie mrugnąłem, oddając mu spojrzenie. Kłamstwo w żywe oczy nigdy nie przychodziło mi łatwo, ale są subtelniejsze sposoby omijania prawdy.
    – Wiem, że Meto i Cezar rozstali się, kiedy obaj ostatnio przebywali w Rzymie. To było w kwietniu, po tym, jak Cezar wyparł Pompejusza z Italii, a Domicjusz był w drodze do Massilii. Krążyły plotki o spisku przeciwko Cezarowi, uknutym przez jego najbliższych współpracowników. Meto miał brać w nim udział. Zdaje się, że spisek został wykryty i mój syn nie miał innego wyjścia, jak tylko uciekać.
    Milo skinął głową.
    – Meto chciał, żeby wszyscy w to właśnie uwierzyli. Być może i ciebie przekonał. – Uniósł brwi i patrzył na mnie bystro. W miarę jak jego upojenie ustępowało, do głosu dochodził ów dawniejszy, znajomy Milo, podżegacz motłochu, polityk nie bojący się przemocy, awanturnicza i pozbawiona skruchy ofiara systemu prawnego równie bezlitosnego jak on sam. Pomimo swej żałosnej pozycji i fizycznego podupadnięcia wciąż jeszcze był niebezpieczny. – Wierzyłeś, że twój syn jest zdrajcą, Gordianusie?
    Odpowiedziałem, ostrożnie ważąc słowa, świadomy, że Domicjusz bacznie mnie obserwuje.
    – Z początku wydawało mi się niemożliwe, by Meto mógł się zwrócić przeciwko Cezarowi. Między nimi zawsze istniała więź, byli sobie bliscy…
    – Tak, te plotki też wszyscy słyszeliśmy! – przerwał mi Milo.
    Jego ledwie stłumione czknięcie przypomniało mi, że wciąż jest bardziej pijany niż trzeźwy. Puściłem tę uwagę mimo uszu i mówiłem dalej:
    – Widzisz, to właśnie ta ich bliskość kazała mi uwierzyć w możliwość zdrady Metona. Bliskość może rodzić pogardę, poufałość potrafi zamienić miłość w nienawiść. Kogóż najłatwiej może zrazić pozbawiona skrupułów ambicja Cezara, jego nieodpowiedzialne burzenie republiki, jeśli nie człowieka, który dzielił z nim namiot dzień po dniu przez tyle lat, który pomagał mu pisać pamiętniki i miał możliwość przekonania się, jak pracuje jego umysł?
    Tak właśnie rozumowałem, kiedy – chwilowo – wierzyłem w zdradę Metona.
    – Jeśli istotnie nie znasz prawdy, to szczerze ci współczuję. – Milo pokręcił głową. – Nasz Rudobrody też dał się nabrać. Podobnie jak i sam Pompejusz. Ale nie ja. Ani przez chwilę w to nie uwierzyłem!
    – Nareszcie samochwała bierze górę nad pijakiem – rzekł sucho Domicjusz.
    Obaj mężczyźni wymienili chłodne spojrzenia.
    – Cała ta gadka o przejściu Metona na drugą stronę to bujda – ciągnął Milo nie zbity z tropu. – Ja się dobrze znam na ludziach. Nie zapominajcie, że przez długie lata rządziłem ulicami Rzymu. To moja banda odwalała brudną robotę za Pompejusza, żeby on mógł obnosić się z czystymi rączkami. Zaprzyjaźniony kandydat potrzebował dobrej widowni dla swego przemówienia? Proszę bardzo, moi ludzie stawiali się całymi kohortami. Bandziory Klodiusza napastują senatora na Forum? Moi ludzie w parę chwil zjawiali się na miejscu i rozpędzali towarzystwo. Trzeba by odłożyć wybory na później? Moi ludzie gotowi są rozbić parę łbów przy urnach. Dość mi było strzelić palcami… – Milo usiłował zademonstrować ów gest, ale mu nie wyszło.
    – Głośniejszy od twoich palców był zapewne brzęk twoich monet – rzucił ironicznie Domicjusz.
    – Nie można zostać przywódcą, nie nauczywszy się wprzód oceniać charakteru człowieka, szukać trafiających do niego metod perswazji, poznawać jego ograniczenia, wiedzieć, co zrobi, a czego nie… Jednym słowem, włazić mu pod skórę. Dlatego od chwili kiedy go zobaczyłem tu, w Massilii, wiedziałem, że Meto nie jest zdrajcą. Nie był na to dość zagubiony, nie wyglądał na kogoś, kto gra tylko na własny rachunek. A jaki miał powód, by się obrócić przeciwko Cezarowi? Cała ta twoja górnolotna gadanina o miłości zamienionej w nienawiść nie jest warta funta krowiego łajna, Gordianusie.
    – Niektórzy ludzie bardziej kochają republikę niż swojego imperatora – powiedziałem cicho.
    – Pokaż mi takiego! – warknął. – Pokaż mi choć jednego! – Rozkaszlał się, aż pot wystąpił mu na czoło. – Muszę się napić – dodał pod nosem.
    Mnie by się to też przydało. W gardle miałem tak sucho, że ledwo mogłem przełykać ślinę.
    – Mów dalej – wychrypiałem.
    Milo odchylił się na krześle, stracił równowagę i o mało nie przewrócił się wraz z nim na podłogę. Domicjusz parsknął krótkim śmieszkiem, Dawus przewrócił oczami. Milo jakoś się pozbierał i podjął wątek, nie speszony.
    – Postaw się w mym położeniu. W Rzymie wszystko mi się rozsypało. Mój proces był farsą. Banda Klodiusza spaliła gmach senatu! Nie pozwolili nawet Cyceronowi dokończyć mowy obrończej. Zakrzyczeli go, wrzeszcząc i domagając się mojej głowy. Wyrok był z góry przesądzony. Tylko jeden człowiek mógł mnie uratować… ale mój drogi przyjaciel Gnejusz Pompejusz, sam Wielki, odwrócił się do mnie piecami! Po wszystkim, co dla niego zrobiłem! – Podniósł z podłogi rzuconą tam przepaskę i wytarł nią czoło. – Nawet Fausta odmówiła udania się ze mną na wygnanie. Suka! Wyszła za mnie, bo myślała, że jestem wschodzącą gwiazdą, a potem odskoczyła szybciej niż pchła z tonącego psa, kiedy sprawy zaczęły się źle toczyć. No i tak wylądowałem w Massilii, człowiek bez ojczyzny, bez rodziny i przyjaciół. Opuszczony i zapomniany. „Nie dąsaj się, Tytusie”, powiedział mi Cycero. „Massilia to cywilizowane miejsce, pełne kultury i wiedzy… z godnym podziwu rządem… cudownym klimatem… pysznym jedzeniem”. Łatwo mu było gadać! On sam nigdy nie postawił stopy w tym Hadesie na ziemi! Mógł sobie podziwiać Massilię z daleka, bycząc się w swojej willi na Palatynie albo w jednej z tych letnich posiadłości na wsi. Ja też miałem wiejskie wille… – Zamknął na chwilę oczy z westchnieniem, po czym kontynuował: – Teraz cały świat stanął na głowie. Cezar i jego przestępcza armia panują nad Rzymem. Pompejusz i senatorowie uciekli za morze. Nawet najstarsi sojusznicy Rzymu, ci żałosni Massylczycy, nie są bezpieczni. A co to oznacza dla mnie? Dla Milona, który był zawsze lojalny, nawet gdy to szkodziło jego własnym interesom, a od którego wszyscy przyjaciele, nawet Wielki, się odwrócili tylko dlatego, że na Via Appia zdarzył się głupi, głupi wypadek! Kiedy wszystko upadło w takie błoto, pomyślałbyś, że Pompejusz będzie gotów mnie przyjąć z powrotem i naprawić nasze stosunki. Ale gdzie tam! Oto nadchodzi od niego list. – Tu Milo zaczął niezwykle udatnie naśladować najbardziej pompatyczny styl Pompejusza: – „Pozostań w Massilii, mój drogi Milonie. Nie ruszaj mi się stamtąd! Twój wyrok jest nadal ważny i prawo musi być przestrzegane. Wybór masz ten sam: wygnanie albo śmierć. To Cezar i jemu podobni optują za przyzwoleniem na powrót do Rzymu politycznych wygnańców. Ja tego robić nie mogę, nawet dla tak drogiego przyjaciela jak ty… zwłaszcza dla takiego dobrego przyjaciela! Pomimo obecnego kryzysu… a właściwie przez ten kryzys nie może być najmniejszego odstępstwa od surowego majestatu rzymskiego prawa!” Czyli innymi słowy, siedź sobie w Massilii, Milonie, i gnij!
    W słabym świetle lampy dostrzegłem w jego oczach lśniące łzy. O, bogowie, oszczędźcie mi przedstawienia z płaczącym Milonem, zaniosłem w duchu lakoniczne błaganie. Po krótkim westchnieniu monolog rozpoczął się na nowo.
    – Potrzebowałem jakiegoś sposobu, by wrócić do łask Pompejusza, by wywrzeć na nim wrażenie. Ba! Żeby uczynić go swym dłużnikiem, jak się da! Ale jak miałem znaleźć taki sposób, tkwiąc tu, w Massilii, zaledwie z garstką gladiatorów, i to już odnajętych Massylczykom? A potem wpadłem na myśl: gdyby tak wykryć niebezpiecznego szpiega? I to nie zwyczajnego, ale agenta umieszczonego w naszych szeregach przez samego Cezara, człowieka, którego sam Pompejusz polecił nam obdarzyć zaufaniem? To byłaby niemała zasługa! Pierwszy krok do rehabilitacji starego Milona. Najpierw musiałem sprawić, by Meto mi zaufał. To było najłatwiejsze. Popatrz na mnie! Nie jestem ślepy, widzę, jak wyglądam. Wiem, jak nisko upadłem. Całymi dniami łażę nago po domu śmierdzącym potem i uryną. Jestem Rzymianinem wygnanym z Rzymu, człowiekiem bez perspektyw, a nawet bez godności. Zgorzkniałym, zdesperowanym, idealnym kandydatem do wciągnięcia w niebezpieczną grę. O tak, Meto przyszedł do mnie. Od razu mnie odszukał. Myślał pewnie, że jest wcieleniem subtelności, ale czytałem w jego myślach, jakby je wykrzykiwał na Forum. Biedny, stary, opuszczony przez wszystkich Milo… Powinien dać się bez trudu przeciągnąć na stronę Cezara, dojrzały do wbicia staremu przyjacielowi Pompejuszowi noża w plecy. Ja tylko pozwoliłem Metonowi się uwodzić. Powoli, ale skutecznie zyskiwać moje zaufanie. Kiedy w końcu postanowiłem mu pokazać list od Pompejusza, zrobiłem z tego całe przedstawienie. Przeczytałem mu go, roniąc prawdziwe łzy; tego grać nie musiałem. Reszta była już tylko kwestią czasu. Czułem, że ów dzień nadchodzi. Niczym rolnik wychwytujący w suchym wietrze zapach deszczu, z góry wiedziałem, kiedy Meto zrobi swój ruch. Stało się to tu, w tym gabinecie. Byłem gotów. Pułapka była zastawiona. Widzisz ten drewniany parawan w rogu? Nasz tu obecny Domicjusz ukrył się za nim. No, dalejże, Rudobrody, dlaczego nie pokażesz gościom, jak tam stałeś i podsłuchiwałeś? Odegrajmy tę scenę.
    – Kończ swoje opowiadanko! – warknął zagadnięty.
    – To piękny parawan, prawda? Chyba libijska robota, rzeźbiony w terebincie. Złocenia są autentyczne. Należał do ojca Fausty. Wyobraźcie sobie tylko, jakie zastosowanie musiał ten stary lis Sulla znajdować dla takiego parawanu! Zabrałem go z sobą, wyjeżdżając z Rzymu. Fausta chciała go zachować dla siebie, ale przemyciłem go pod jej nosem. Ciekawe, czy kiedykolwiek zauważyła jego brak?
    – Nie odbiegaj od tematu – szepnąłem ochryple.
    – Zakończenie ci się nie spodoba. – Milo spuścił oczy.
    – Mówże!
    – Skoro się domagasz… Musisz wiedzieć, że Rudobrody miał mnie za wariata. Powiedział, że mózg mi się zwarzył od nadmiaru kiepskiego massylskiego wina. Mylisz się co do Metona, mówił. Można mu ufać, sam Pompejusz tak twierdzi. To, co Meto wie o Cezarze i jego sposobie myślenia, wypełniłoby całą księgę. Jest dla nas bezcenny, powiada. Ha! Nie wbijaj tak we mnie ślepiów, Rudzielcze. To ty się uparłeś, żeby przyprowadzić do mnie Gordianusa. Jeśli od czasu do czasu wbiję ci szpileczkę, to trudno, przyjdzie ci to wytrzymać. No więc Rudobrody sterczał sobie za parawanem i słuchał, a w tym składziku obok gabinetu udało mu się stłoczyć z dziesięciu wybranych żołnierzy. Pewnie ci sami ludzie są dziś jego eskortą. Meto niczego nie podejrzewał. W którymś momencie Domicjusz zaszurał nogą. Meto zerknął na parawan, ale powiedziałem, że to szczur. I miałem rację! – Milo się roześmiał, a Domicjusz zmierzył go zimnym spojrzeniem. – Rozmawialiśmy sobie z Metonem, krążąc wokół tematu jak obwąchujące się psy. Gołąbeczka donosiła nam wino, ja udawałem podpitego… no, może niezupełnie udawałem. Ale tak czy inaczej zagrałem swą rolę niczym słynny aktor Roscjusz. Byłem pływakiem, który balansuje na krawędzi skały i potrzebuje ledwie dmuchnięcia wiatru w plecy, by dać nurka w głębinę; tchórzem, który wydobył z siebie resztki odwagi i wystarczy go lekko popchnąć; kochankiem przepełnionym uczuciem, który nie może się zdecydować, by jako pierwszy powiedzieć „kocham cię”. I tak sobie gawędziliśmy z twoim synem, Rudobrody wiercił się za parawanem i kto wie, czy za chwilę by nie kichnął. Napięcie było niesamowite. Myślę, że moja gra była przez to jeszcze bardziej przekonująca. No i w końcu Meto wypowiedział swoją kwestię. Milonie, powiada, jesteś w Massilii jak więzień. Domicjusz traktuje cię jak niewolnika. Nie masz nadziei na pogodzenie się z Pompejuszem. Desperackie czasy wymagają desperackich działań. Być może powinieneś zastanowić się nad radykalnym posunięciem. Ja na to, że nie wiem, dokąd miałbym się udać. Po Massilii następnym portem jest już tylko Hades. Meto pokręcił głową i powiedział, że jest jeszcze inne wyjście. Niby Cezar? – pytam. Ale Cezar mnie nigdy nie przyjmie. Za bardzo polega na klodianach, a ta zgraja natychmiast by się obróciła przeciwko niemu, gdyby mnie wziął do siebie. Cezar już nie potrzebuje klodian, powiada Meto. Jest już od nich większy. Jest większy od samego Rzymu. Może zawierać sojusze, z kim mu się żywnie podoba. Ty jednak go opuściłeś, skontrowałem. Meto popatrzył mi w oczy. Może i nie, bąknął pod nosem. Ja na to, że owszem, myślałem o tym i wygląda mi na to, że nie mam innego wyboru. Potrzebuję jednak pośrednika, kogoś, kto by mi pomógł przejść na drugą stronę. Powiedz mi, Metonie, pytam, czy ty jesteś tym kimś? Meto skinął głową. Dlaczego Rudobrody uznał za stosowne urządzić w tym momencie taki cyrk z przewracaniem parawanu, do dzisiaj nie mam pojęcia. Serce mało mi ustami nie wyskoczyło. Meto w okamgnieniu był na nogach i z wyciągniętym sztyletem. Zobaczył Rudego, zobaczył wyraz mej twarzy i wysypujących się ze składziku żołnierzy. Wszystko powinno się zakończyć natychmiast. Tymczasem… – Milo przerwał i podniósł kubek z winem.
    – Mów dalej! – krzyknąłem.
    – Nie ma potrzeby podnosić głosu, Gordianusie. Niech Domicjusz ci opowie resztę. Od tej chwili to jego historia.
    Domicjusz popatrzył na mnie chłodno.
    – Wydałem swoim ludziom rozkaz pochwycenia Metona, a nie zabicia go. Działali zbyt ostrożnie.
    – Zbyt niezgrabnie! – wtrącił Milo.
    – Wszystko działo się bardzo szybko. Meto wypadł z pokoju, zanim moi ludzie mogli go schwytać. Rozstawiłem jeszcze innych żołnierzy, by pilnowali drzwi frontowych, ale on nas zaskoczył. Pobiegł do ogrodu i wspiął się na dach, po czym zeskoczył na boczną alejkę i uciekł na tyły domu. I tam miałem swoich ludzi, ale udało mu się przedrzeć. Ścigali go, on jednak był szybszy. Byłby im uciekł, ale jeden z żołnierzy cisnął za nim włócznią i udało mu się drasnąć go w biodro. To go trochę przyhamowało. Zdołał mimo to dopaść muru miejskiego, tam gdzie biegnie on wzdłuż brzegu morza. Wspiął się na jego koronę niedaleko Skały Ofiarnej…
    – Skały Ofiarnej! – powtórzyłem odruchowo, przypominając sobie żywo, co tam widziałem o zmierzchu.
    – Nie był tak szalony, by z niej skakać – uprzedził mnie Domicjusz. – Głazy i przybój u jej stóp zabiłyby każdego. On pobiegł dalej, aż do zakrętu, gdzie mur opada pionowo w głęboką wodę. Być może od początku był to jego cel. Mógł zawczasu przeprowadzić rozpoznanie, przygotowując się na taką właśnie sytuację. Zapewne jest jakaś minimalna szansa, że można skoczyć z muru do wody i dopłynąć aż do wysp, gdzie kotwiczą okręty Cezara. Meto mógł tego dokonać.
    – Ale…? – Serce waliło mi w piersi jak taran Treboniusza.
    – Ale tak się nie stało. Moi ludzie deptali mu po piętach. Już go prawie mieli, kiedy skoczył. Jeden z nich przysięga, że przeszył go strzałą z łuku w trakcie spadania, ale to mogą być czcze przechwałki. Mógł go zabić sam upadek. Zniknął pod wodą, a kiedy znów się wynurzył, został zasypany strzałami. Żołnierze strzelali pod słońce, które rozświetlało morze, i niewiele widzieli, ale niektórzy klną się na wszystko, że dostrzegli krew w wodzie. Wszyscy zaś widzieli, jak prąd unosi jego ciało na otwarte wody. Mówią, że nie wymachiwał nogami czy rękami, jak by to robił każdy przytomny człowiek. Unosił się po prostu na fali jak korek, a potem zniknął pod powierzchnią. – Domicjusz rozparł się na krześle, założył ręce na piersi i wyglądał na zadowolonego z siebie. – No i co, Gordianusie, czy to chciałeś wiedzieć? Czy po to jechałeś tu taki kawał drogi? Twój syn zginął jak przestępca, ścigany przez żołnierzy legalnie mianowanego prokonsula Galii. Pewnie może cię pocieszyć to, że pozostał lojalny wobec swego imperatora, jeśli nie wobec Rzymu.
    Zdawało mi się, że cały świat skurczył się do tego brudnego, ciemnego pokoju. Twarz Milona pozostawała w cieniu i nie mogłem z niej nic wyczytać. Domicjusz był wyraźnie dumny z siebie. Nigdy nie podzielałem miłości swego syna do Cezara, ale jakże ci dwaj wydawali mi się mali w porównaniu z nim! Poczułem łagodny dotyk czyjejś dłoni.
    – Teściu, jesteś bardzo zmęczony. Chodźmy już stąd. Ofiarowany obiecał nam nocleg.
    Wstałem bez słowa i wyszedłem z gabinetu. Milo pospieszył za nami, o mało się nie przewracając.
    – Gołąbeczka odprowadzi was do wyjścia – powiedział. – Poślę z wami jednego z gladiatorów jako przewodnika. Obowiązuje zakaz poruszania się po mieście, ale w tej dzielnicy nikt was raczej nie zaczepi. Gdyby tak się stało, powołajcie się na Rudobrodego. – Ściszył głos i położył mi rękę na ramieniu. – Gordianusie, nie sprawiło mi przyjemności zdemaskowanie prawdziwej roli twojego syna. Meto nie był wobec mnie bardziej uczciwy niż ja wobec niego. Cezar nigdy by mnie nie przyjął do siebie. Nigdy! Meto próbował mnie oszukać tak samo jak ja jego.
    Chciałem mu się wyrwać, ale Milo ścisnął mnie mocniej i zniżając głos do szeptu, mówił dalej:
    – Nie jestem z siebie dumny, Gordianusie. To, co zrobiłem, musiałem zrobić.
    Oczy mnie piekły od łez. Odrzuciłem jego rękę i ruszyłem przed siebie. Spiesząc do wyjścia, usłyszałem jeszcze za sobą głos Domicjusza, pytającego czterech ścian gabinetu:
    – Ale kto wysłał ten anonim, który ściągnął Gordianusa do Massilii? Oto, co chciałbym wiedzieć…

Rozdział XI

    Nie pamiętam, jak i którędy wróciliśmy skąpanymi w księżycowej poświacie ulicami Massilii do domu Ofiarowanego. Hieronimus tylko rzucił na mnie okiem i skinął poważnie głową, mówiąc cicho: „Ach, złe wiadomości, co?” Bez zbędnych słów zaprowadził nas do pokoju, gdzie stały przygotowane dwa łóżka. Byłem pewien, że z takim zamętem w głowie nie mam co marzyć o zaśnięciu. Sen jednak przyszedł sam, szybki i głęboki, jak gdyby ktoś podał mi narkotyk. Śniłem; katapulty miotały pociski, płonące ciała spadały z wież oblężniczych. Gdzieś z boku Witruwiusz beztrosko rozwodził się nad zaletami rozmaitych narzędzi do zadawania śmierci. Nagle przerwał mu zakapturzony wróżbita, który pociągnął go za rękaw i szepnął do ucha: „Powiedz Rzymianinowi, że nic tu po nim”. Minął nas żołnierz w błękitnym płaszczu, lekko utykający, który wkrótce zniknął w wielkiej dziurze w ziemi. Wziąłem Dawusa za rękę i powiedziałem mu, że musimy iść jego śladem. Okazało się, że dziura prowadzi wprost do Hadesu. Ujrzałem pozbawioną tułowia głowę lewitującą pośród gejzerów pary i języków ognia, z kikutem szyi pokrytym zakrzepłą krwią. „Katylina!” – krzyknąłem. Głowa błysnęła ironicznym uśmiechem i zniknęła. Z kłębów mgły wychynęła okutana w opończę postać, odrzuciła woal skrywający jej głowę i ujrzałem przed sobą potwornie zniekształcony xoanon ze świątyni Artemidy, cudem ożywiony. „Ożeń się ze mną” – powiedział. Odskoczyłem, przejęty zgrozą. Nagle cały Hades zalała woda. Płomienie zasyczały i zgasły, prąd niósł ludzkie zwłoki, a po chwili wszystko ogarnęła nieprzenikniona ciemność. Woda wciąż się podnosiła; wziąłem oddech i poczułem w krtani i nozdrzach palący dotyk soli. Odczułem zarazem ulgę i strach, pomieszane z ogromnym smutkiem, który zdawał się mnie miażdżyć jak wielki głaz. Czy śniłem o własnej, czy o Metona śmierci? Obudziłem się z myślą, że nawet w snach mój syn nie chce mi się pokazać. Nagle zorientowałem się, że nade mną stoi Dawus z zatroskaną miną, dotykając lekko mego ramienia.
    – Gdzie jesteśmy? – spytałem. Słowa zabrzmiały jak rozpaczliwe łapanie oddechu. Musiałem szlochać przez sen.
    – W domu Ofiarowanego, w Massilii.
    Zamrugałem kilka razy i kiwnąłem głową.
    – Która jest godzina?
    – Po zmierzchu.
    – Przecież było już po zmierzchu, kiedy kładliśmy się spać.
    – Przespałeś cały dzień. Było ci to potrzebne.
    Usiadłem na łóżku i jęknąłem. Wszystkie stawy miałem jak zardzewiałe, bolał mnie każdy mięsień. Wyczerpująca podróż, dramat w zalanym tunelu i objawienia poprzedniego wieczoru wyssały ze mnie wszystkie siły. Czułem się pusty jak trzcina.
    – Musisz być głodny – stwierdził Dawus.
    – Nie jestem.
    – To prześpij się jeszcze.
    – Niemożliwe! – zaprzeczyłem, przypominając sobie senne koszmary.
    Tyle tylko pamiętałem z minionego dnia, kiedy znów się obudziłem następnego ranka.

    Gdybym nie wiedział, że jesteśmy w samym środku oblężonego i zablokowanego od strony morza miasta, zagrożonego głodem i zarazą, nigdy bym się tego nie domyślił, widząc śniadanie, jakie nam podano. Dostaliśmy zbożową polewkę osłodzoną miodem i cząstkami granatu, do tego daktyle nadziewane pastą migdałową i tyle świeżych fig, ile mogliśmy jeszcze zmieścić w żołądkach. Wypoczęty i najedzony, rozsiadłem się samotnie na tarasie na dachu i z wolna zaczęło do mnie docierać, w jakie kłopoty wpakowałem i siebie, i Dawusa. Od chwili, kiedy przeczytałem tajemniczy list donoszący o śmierci Metona, myślałem tylko o konieczności przyjazdu do Massilii i wykrycia prawdy, ani przez chwilę nie zastanawiając się co dalej. Zakładałem, że zastanę syna żywego, a w najgorszym razie dowiem się, że zniknął. Tymczasem anonimowa wiadomość się sprawdziła. Meto nie żyje, a jego zwłoki zaginęły. Nie miałem już nic do roboty w Massilii, ale za sprawą własnego uporu i pomysłowości byłem w niej zamknięty jak w pułapce. Czy to w tym celu bogowie mnie ocalili, kiedy woda zalała tunel? Dziękowałem im wtedy z całej duszy, zapominając, że to oni zawsze śmieją się ostatni.
    W Rzymie mógłbym przynajmniej dzielić żal z Bethesdą, Dianą i moim starszym synem Ekonem, a stały rytm miejskiego życia dałby mi trochę zapomnienia. W Massilii nie miałem żadnego zajęcia poza rozpamiętywaniem tragedii. Nie miałem tu przyjaciół. Milo na dobrą sprawę był mordercą mojego syna. Domicjusz gardził mną, a ja nim. Apollonides ignorował mnie jako niegodnego uwagi. Tylko Hieronimus był dla mnie niezwykle gościnny, ale nad jego głową wisiała czarna chmura śmierci, co tylko pogłębiało moją depresję. Czułem się tak samo, jak musiał się czuć niejeden rzymski wygnaniec żyjący w tym mieście: bezsilny, pozbawiony nadziei, odcięty od wszystkiego, co czyni życie wartym zachodu. Nawet gdyby Hieronimus bez końca użyczał mi dachu nad głową i miejsca przy swym suto zastawionym stole, jak mógłbym dalej żyć w takim stanie ducha, godzina po godzinie, dzień po dniu?
    Przez głowę przebiegały mi rozliczne pretensje do samego siebie i całego świata. Winiłem siebie za pomysł wyprawy do Massilii. Przeklinałem Milona za zastawienie pułapki, która zabiła Metona. Synowi wyrzucałem, że zgodził się podjąć tak niebezpieczną misję, Cezara zaś obciążałem winą za niezliczone grzechy: za uwiedzenie Metona (w każdym tego słowa znaczeniu, jeśli wierzyć plotkom), za posłanie go z idiotycznym, ale śmiertelnie niebezpiecznym zadaniem, a nawet za samo przekroczenie Rubikonu. Jakiej trzeba próżności, by uwierzyć, że własne przeznaczenie zaćmi wszystko inne, że cały świat został stworzony po to, by drżeć w cieniu jednego człowieka! Ile nieszczęść już spowodował? Ilu jeszcze synów rzymskich rodzin zginie, zanim on uzna, że zrobił swoje? Meto kochał tego człowieka i oddał za niego życie. Już za to tylko nienawidziłem Gajusza Juliusza Cezara.
    Wystarczyło, bym przymknął oczy, a Meto stawał przede mną jak żywy. I to nie w jednej postaci; widziałem go jako małego chłopca w domu Krassusa w Bajach, gdzie się urodził jako niewolnik i gdzie po raz pierwszy go spotkałem; kroczącego dumnie, a zarazem niepewnie przez Forum Romanum w dniu szesnastych urodzin, kiedy po raz pierwszy nałożył męską togę; na nowo przeżywałem wstrząs, jakim był dla mnie jego widok w żołnierskiej zbroi, w namiocie Katyliny przed bitwą pod Pistorią. Był inteligentnym, pięknym i wesołym dzieckiem, zawsze skorym do śmiechu. Wyrósł na silnego, przystojnego młodzieńca, dumnego ze swych ran i blizn. Za każdym razem, kiedy wracał do domu po kolejnej kampanii w Galii, witałem go z radością i ze strachem, szczęśliwy, że żyje, przejęty obawą, że ujrzę go okaleczonego. Bogowie jednak uznali za stosowne strzec go i przeprowadzać bezpiecznie przez wszystkie bitwy… do tej pory.
    Cichy głos gdzieś w mojej głowie szeptał: „Ale ciała Metona nigdy nie odnaleziono… może jeszcze żyje… jakimś cudem… gdzieś…” Nie chciałem tego słuchać. Takie rojenia były zwykłą oznaką słabości i mogły prowadzić tylko do rozczarowania i jeszcze większego cierpienia. I tak zataczałem w myślach krąg za kręgiem, od żalu do gniewu, od słodko-gorzkich wspomnień do zwątpienia, od złudnych nadziei do twardego, zimnego rozumowania i znów do żalu, niczego nie rozwiązując i nie osiągając spokoju. Siedziałem na tarasie Ofiarowanego, godzinami wpatrując się w odległą Skałę Ofiarną i bezduszne, niewzruszone morze.

    Tak minął dzień lub dwa, a może trzy czy cztery, czy jeszcze więcej. Ten czas zatarł się w mej pamięci. I Dawus, i Hieronimus nie zakłócali na ogół mojej samotności. Od czasu do czasu podawano mi posiłek, który zapewne zjadałem. Każdego wieczoru słudzy przygotowywali mi łóżko i chyba w nim spałem. Czułem się otępiały i nieobecny, równie bezcielesny jak widziana we śnie głowa Katyliny.
    Wreszcie któregoś ranka Hieronimus oznajmił, że mam gościa. Ktoś czekał na mnie w atrium.
    – Gościa? – spytałem, nie rozumiejąc.
    – To galijski kupiec. Nazywa się Arausio.
    – Gal?
    – Jest ich sporo w Massilii.
    – Czego ode mnie chce?
    – Nie chciał mi powiedzieć.
    – Jesteś pewien, że chodzi mu o mnie?
    – Pytał o ciebie. Chyba nie ma w tym mieście drugiego Gordianusa Poszukiwacza?
    – Ale jaki może mieć do mnie interes?
    – Jest tylko jeden sposób, by się tego dowiedzieć. – Ofiarowany uniósł brwi i patrzył na mnie z nadzieją, jak zmęczona matka na powracające do zdrowia po ciężkiej chorobie dziecko.
    – No, to chyba będę go musiał przyjąć – powiedziałem tępo.
    – Zuch z ciebie! – Hieronimus klasnął w dłonie i posłał niewolnika po gościa.
    Arausio okazał się mężczyzną w średnim wieku, z rzednącymi kasztanowymi włosami, ogorzałą cerą i obwisłym wąsem. Miał na sobie zwykłą białą tunikę, ale sądząc po dobrej roboty butach, musiał być człowiekiem zamożnym; jego złoty łańcuch na szyi i złote bransolety ogłaszały zresztą ten stan wszem i wobec. Zachowywał się nerwowo i trzymał z dala od Hieronimusa, który pozostał ze mną na tarasie, zrozumiałem, że odczuwa przesądny strach przed Ofiarowanym, jakby mógł się od niego zarazić nieszczęściem. Cóż zatem go skłoniło do przyjścia tutaj?
    Mężczyzna rozejrzał się dookoła. Nie wiem, czy nie było to złudzenie, ale chyba się wzdrygnął na widok sylwetki Skały Ofiarnej.
    – Nazywam się Arausio – powiedział. – Czy to ciebie zwą Gordianusem Poszukiwaczem?
    – To ja. Nie wiedziałem, że ktokolwiek w Massilii o mnie słyszał.
    Uśmiechnął się dość nieprzyjemnie.
    – Och, my tu, na tym końcu świata, nie jesteśmy aż tak nieokrzesani, jak ci się może wydaje. Massilia to nie Ateny czy Aleksandria, ale staramy się nadążać za wydarzeniami w wielkim świecie.
    – Wybacz mi, nie chciałem, by to tak zabrzmiało…
    – Nic nie szkodzi. Nawykliśmy do tego, że Rzymianie zadzierają przed nami nosa. Kim my w końcu jesteśmy? Ot, siedlisko pośledniejszego gatunku Greków i ledwo cywilizowanych Galów gdzieś przy drodze donikąd.
    – Ja tego nie powiedziałem.
    – Nie mów więc już nic na ten temat. – Mężczyzna powstrzymał mnie uniesioną dłonią. – Powiem ci, jaką mam do ciebie sprawę, ty zaś albo uznasz ją za godną twojej uwagi, albo nie. Jak mówiłem, nazywam się Arausio i jestem kupcem.
    – Wino czy niewolnicy? – spytałem, a widząc, że Arausio uniósł brwi ze zdziwienia, wyjaśniłem: – Mówiono mi, że w Massilii się handluje albo jednym, albo drugim.
    – Prowadzę drobne interesy w obu dziedzinach. – Gość wzruszył ramionami. – Mój dziadek zwykł mawiać, że Rzymianie są leniwi, a Galowie spragnieni, trzeba więc posyłać jednym siłę roboczą, drugim napitek. Powodziło nam się nieźle, ale nie aż tak… – Zatoczył ręką koło, wskazując na urządzenie willi Hieronimusa. Ogarnął spojrzeniem roztaczający się stąd widok; znów zauważyłem, że jego wzrok przykuła na chwilę Skała Ofiarna, ale szybko odwrócił się z powrotem. Odrzucił nagle swój szorstki styl niczym tarczę, której dłużej już nie mógł dźwigać. – Powiadają, że… widziałeś to – szepnął. – Obaj widzieliście. – Łypnął okiem na Hieronimusa.
    – Co mianowicie? – spytałem, dobrze wiedząc, że mógł mieć na myśli tylko jedno.
    – Dziewczynę… która spadła ze skały. – W jego głosie pojawiło się wyraźne napięcie.
    Hieronimus założył ręce na piersi.
    – Ona nie spadła, tylko skoczyła – poprawił go.
    – Została zepchnięta! – Dawus, który do tej pory się nie pokazywał, stojąc na schodach, poczuł się w obowiązku podejść bliżej i podać swoją wersję zdarzenia.
    Popatrzyłem na skalną iglicę.
    – Dziewczyna, powiadasz. Czemu nie kobieta? – spytałem. – Wszyscy trzej widzieliśmy postać w kobiecej sukni pod opończą z kapturem. Nie mogliśmy stąd zobaczyć jej twarzy ani nawet określić koloru jej włosów. Była dość silna, by się wspiąć na skałę, ale szło jej to powoli. Może była młoda, a może nie.
    Arausio wysunął szczękę, aby opanować jej drżenie.
    – Myślę, że… wiem, kim ona mogła być.
    Uniosłem brwi. Hieronimus i Dawus przysunęli się bliżej. Głos Arausia nabrzmiał teraz goryczą. Kupiec z wyraźnym trudem mówił dalej.
    – On ją zwodził, słyszycie? Do ostatniej chwili, do samego ślubu z tym potworem dawał Rindel do zrozumienia, że mógłby wybrać ją.
    – Rindel?
    – Moja córka. Tak ma na imię. A raczej miała.
    – Kto ją zwodził?
    – Zeno! Ten wszetecznik mówił, że ją kocha. Ale jak każdy kłamliwy Grek, miał na względzie tylko własne korzyści.
    Zeno? Gdzie ja ostatnio słyszałem to imię? Od Domicjusza, przypomniałem sobie, kiedy opowiadał mi historię Apollonidesa i jego odrażającej córki Cydimachy. Młodzieniec, który ją niedawno poślubił, nazywał się właśnie Zeno.
    – Masz na myśli zięcia pierwszego timouchosa? – upewniłem się.
    – Tego samego. My nie byliśmy dla niego dość dobrą partią. Nieważne, że mógłbym kupić i sprzedać jego ojca, gdybym chciał. Nieważne, że Rindel była jedną z najpiękniejszych dziewcząt w Massilii. Jesteśmy Galami, nie Grekami, i nikt z naszej rodziny nigdy nie był wybrany do Wielkiej Rady. W tym mieście stawia to nas zaledwie o stopień wyżej od barbarzyńców z puszczy. Mimo to Zeno mógł poślubić Rindel. Małżeństwa grecko-galijskie nie są niczym niezwykłym. Ale on uważał się za lepszego. Niech będzie przeklęta ta jego ambicja! Dostrzegł szansę wskoczenia na szczyt i chwycił ją obiema rękami, porzucając moją biedną Rindel.
    Z jednej strony, ściśnięty żalem po Metonie, chciałem tylko, żeby Gal wreszcie sobie poszedł. Z drugiej jednak poczułem, jak budzi się we mnie, choć wbrew mojej woli, ciekawość. Patrząc na twarz Arausia ściągniętą w grymasie bólu, poczułem też przypływ współczucia. Czyż obaj nie byliśmy ojcami pogrążonymi w żałobie po utraconych dzieciach? Jeśli go dobrze zrozumiałem, jego córka i mój syn zakończyli życie niemal w tym samym miejscu, może o kilkadziesiąt metrów od siebie, pod tym samym murem, pochłonięci przez tę samą bezlitosną toń.
    – Kochała go do szaleństwa – ciągnął Arausio. – Dlaczego by nie? Zeno jest przystojny i czarujący. Olśnił ją. Młodzi nie umieją dostrzec tego, co kryje się pod powierzchnią. Kiedy mówił, że odwzajemnia jej miłość, dziewczynie się wydawało, że wszystko już się ułożyło. Znalazła swoje szczęście i nic nie może go zburzyć. Nie powiem, abym sam nie był z tego zadowolony. Zeno był dobrą partią i oboje do siebie pasowali. A potem on nagle przestał do niej przychodzić. I zanim się zorientowaliśmy, został mężem Cydimachy. To złamało mojej Rindel serce. Płakała i rwała włosy z głowy. Zamknęła się w swojej komnacie, nie chciała jeść ani z nikim rozmawiać, nawet z matką. A potem zaczęła się wymykać z domu, znikając na całe godziny. Byłem wściekły, ale nic nie wskórałem. Powiedziała, że długie samotne spacery jej pomagają. Wyobrażacie sobie? Młoda dziewczyna spacerująca sama po ulicach w biały dzień, bez żadnej eskorty! Ludzie pomyślą, że zwariowałaś, powiedziałem jej kiedyś. Kto wie, może i tak było? Powinienem baczniej ją obserwować, ale przy takim chaosie… – Urwał i tylko pokręcił głową.
    – Dlaczego myślisz, że to Rindel widzieliśmy na Skale Ofiarnej? – spytałem. – I skąd w ogóle o tym wiesz? Gdzie słyszałeś, że byliśmy świadkami tej sceny?
    – Massilia to małe miasto, Gordianusie. Wszyscy o tym mówią. „Ofiarowany ma u siebie dwóch Rzymian i nie uwierzysz, co we trójkę widzieli: mężczyzna gonił kobietę wspinającą się na Skałę Ofiarną, a ona z niej skoczyła. Jeden z tych Rzymian to niejaki Gordianus, zwany Poszukiwaczem, który prowadzi dochodzenia dla ludzi w rodzaju Cycerona i Pompejusza, wygrzebuje skandale i zagląda ludziom pod prześcieradła”.
    Niezupełnie w taki sposób opisałbym swój zawód, ale i tak poczułem przypływ dumy, że moje imię jest dostatecznie dobrze znane, by stać się pożywką dla plotek w mieście, w którym nigdy przedtem nie byłem. Oczywiście i tak tubylców interesowałoby wszystko, co dotyczy Ofiarowanego, a każda śmierć związana ze Skałą Ofiarną stałaby się przedmiotem spekulacji…
    – A co do tego, dlaczego uważam, że to musiała być Rindel… – Głos mu się załamał. Arausio odchrząknął z trudem i mówił dalej: – Tamtego ranka znów zniknęła z domu. Pomyślałem, że wybrała się na kolejny długi spacer. Miałem jednak inne zmartwienia. Tego dnia Rzymianie podtoczyli taran i obawialiśmy się, że mury mogą runąć. Wytrzymały jednak, jak się okazało. Nasi żołnierze nawet zdobyli ten taran. Ale Rindel… Rindel już nie wróciła do domu. Zapadła noc, a z nią zakaz przebywania na ulicach, a jej wciąż nie było. Najpierw się gniewałem, potem martwiłem, a w końcu wpadłem w panikę. Posłałem niewolników, by jej szukali. Jeden z nich wrócił z wieścią o dziewczynie, którą widziano na Skale Samobójców, ściganą przez żołnierza, a właściwie oficera w błękitnym płaszczu. – Arausio wbił we mnie wzrok. – Czy to prawda? To właśnie widzieliście?
    – Ten człowiek istotnie miał na sobie błękitną pelerynę – potwierdziłem. Pamiętałem, jak trzepotała na wietrze.
    – Zeno! To musiał być on. Wiedziałem! Rindel musiała go odszukać i doszło do awantury. Zwodził ją, zdradził, złamał jej serce… zamiast z nią, ożenił się z tym potworem. Kto wie, co Rindel mu powiedziała albo on jej? A skończyło się tak, że zapędził ją na skałę, a potem…
    – Nikt nikogo tam nie zapędzał – sprzeciwił się Hieronimus. – Kobieta, którą widzieliśmy, sama rwała do przodu, a on starał się ją dogonić. To oczywiste, że chciał ją zatrzymać. Tragedia w tym, że mu się to nie udało. Kobieta skoczyła w przepaść.
    – Nie, Arausio ma rację! – odparł Dawus. – Ona usiłowała mu uciec, ale on ją dogonił i zepchnął ze skały.
    Kupiec spojrzał na mnie.
    – A ty co powiesz na ten temat, Gordianusie?
    I Hieronimus, i Dawus szukali u mnie poparcia. Popatrzyłem na Skałę Ofiarną, a po chwili odrzekłem:
    – Nie jestem pewien. Obie wersje nie mogą jednak być prawdziwe.
    – To bardzo ważne! – Arausio aż się pochylił w moją stronę. – Jeżeli Zeno ją zepchnął, było to morderstwo. Ta bestia bez serca!
    – Jeżeli, powtarzam, kobietą była Rindel, a mężczyzną Zeno.
    – To musieli być oni! Rindel nie wróciła do domu. Nie mogła się rozpłynąć w powietrzu! Nie w tak małym mieście jak Massilia i przy zamkniętych wszystkich bramach. Wiem, że to ona weszła na tę skałę. Po prostu wiem! A mężczyzną na pewno był Zeno w swojej oficerskiej błękitnej pelerynie. Sam widziałeś.
    – Dobrze, przyjmijmy, że to byli oni. Jedynymi świadkami incydentu byliśmy tylko my trzej, a i tak mamy do czynienia z dwiema przeciwnymi jego interpretacjami, nie ma zaś sposobu, by dojść prawdy.
    – Ależ jest! Ktoś zna prawdę – upierał się Arausio. – Zeno!
    Skinąłem wolno głową.
    – Tak, jeśli to Zenona widzieliśmy, to tylko on sam może nam powiedzieć, co zaszło i dlaczego.
    – Ale nigdy tego nie powie! Okłamał moją córkę, mówiąc jej o miłości. W tej sprawie na pewno też będzie kłamał!
    – Chyba że ktoś go zmusi do mówienia prawdy.
    – Niby kto? Jego teść, pierwszy timouchos? Apollonides sprawuje władzę nad strażą miejską i sądami. Nie cofnie się przed niczym, aby tylko ochronić zięcia i uniknąć skandalu. – Arausio spuścił głowę. – Skandal jednak będzie. Wieść już się rozniosła. Wszyscy wiedzą, że ktoś zginął na Skale Ofiarnej. Nikt nie zna imienia ofiary, ale i to wyjdzie na jaw. Podobno to była córka tego galijskiego kupca, powiedzą, ta, co się nazywała Rindel. Wpadła w szał, kiedy Zeno ją porzucił. Jej ojciec powinien był to przewidzieć. I będą mieli rację; powinienem był ją zamknąć! Jak mogła sprowadzić taką hańbę na rodzinę! Nielegalne samobójstwo, nie zatwierdzone przez Radę… obraza bogów, i to akurat w chwili kiedy ważą na szali losy miasta, decydują o tym, czy Massilia przetrwa, czy zginie! Jak mam to znieść? To mnie zrujnuje!
    Moja sympatia dla niego raptownie zmalała. Przyszedł do nas złamany żalem po zniknięciu córki, a teraz bardziej się przejmował własną reputacją. Ofiarowany jednak zareagował inaczej. Dobrze wiedział, co znaczy publiczne upokorzenie i bankructwo w Massilii, jak czuje się człowiek wyrzucony poza nawias społeczeństwa za cudze grzechy. Patrzył na Arausia ze łzami w oczach.
    – I właśnie dlatego przychodzę do ciebie, Poszukiwaczu – podjął kupiec. – Nie tylko z tego powodu, że byłeś świadkiem tej tragedii, ale i dlatego, że słyszałem, co o tobie mówią. Ty odkrywasz prawdę. Bogowie cię do niej prowadzą. Ja prawdę znam: moja córka nie skoczyła w przepaść, ktoś ją musiał zepchnąć. Nie potrafię jednak tego udowodnić. Apollonides mógłby wycisnąć prawdę z Zenona, ale nigdy tego nie zrobi. Może jednak jest jakiś inny sposób na jej wydobycie, a jeśli jest, to nie kto inny, tylko ty możesz to zrobić. Wymień swoje honorarium. Stać mnie na nie. – Dla potwierdzenia swych słów zsunął z przegubu jedną ze swych grubych bransolet i wcisnął mi do ręki.
    Złotnik ozdobił ją scenami łowieckimi. Łucznicy z psami zastygli w pościgu za antylopą, a z góry patrzyła na to Artemida, nie w dziwacznej postaci massylskiego xoanon, ale wyobrażona tradycyjnie jako muskularna młoda kobieta o długich, pełnych wdzięku kończynach, uzbrojona w łuk i strzały. Bransoleta była przepięknej roboty.
    – Jak wyglądała twoja córka? – spytałem cicho.
    – Miała jasne włosy. – Arausio uśmiechnął się słabo. – Splatała je w warkocze, jak jej matka. Czasami spływały luźno na ramiona, kiedy indziej układała je na głowie w zwoje. Błyszczały wtedy jak złote sznury, nie mniej niż ta bransoleta, którą trzymasz. Skórę miała białą i delikatną jak płatki róży, a oczy niebieskie jak morze przed południem. Kiedy się uśmiechała… – Urwał i wydał z siebie drżące westchnienie. – Kiedy Rindel się uśmiechała, czułem się, jakbym leżał wśród kwiatów w ciepły letni dzień.
    Skinąłem głową.
    – I ja straciłem dziecko, Arausio.
    – Córkę? – Podniósł na mnie oczy pełne łez.
    – Syna. Meto urodził się niewolnikiem i nie jest z mojej krwi, ale adoptowałem go i stał się Rzymianinem. Był wesołym i psotnym chłopcem, a przy tym nad wyraz inteligentnym. Z czasem spoważniał i przycichł, często się zamyślał i zamykał w sobie, przynajmniej w mojej obecności. Czasem nawet myślałem, że jest zbyt poważny i powściągliwy jak na swój wiek. Ale od czasu do czasu się śmiał tak samo jak za swych chłopięcych lat. Ile bym dał, żeby znów usłyszeć jego śmiech! Zabrało go morze u stóp murów Massilii, tak jak twoją córkę. Jechałem tu aż z Rzymu, by go odnaleźć, ale kiedy przybyłem na miejsce, jego już nie było. Teraz już w żaden sposób nie mogę mu pomóc…
    – Pomóż więc mojej córce! – zakrzyknął Arausio. – Ocal jej dobre imię! Pomóż mi dowieść, że nie skoczyła ze Skały Ofiarnej. Udowodnij, że to Zeno ją zamordował!
    Dawus odchrząknął i rzekł:
    – Skoro już tu utknęliśmy, teściu… Te pieniądze by się nam przydały.
    – Poza tym nie ulega wątpliwości, że musisz się czymś zająć, Gordianusie – dodał Hieronimus. – Nie możesz tak dalej żyć, przesiadując ponuro na tym tarasie od wschodu do zachodu słońca.
    Ich rady nie wywarły na mnie żadnego wrażenia. Decyzję podjąłem już wcześniej.
    – Od chwili, kiedy ujrzeliśmy tę scenę na skale, coś mi nie dawało spokoju – zacząłem powoli, starając się ostrożnie dobierać słowa, choć przy tym temacie nie było to łatwe. – Już niejeden człowiek spadł z tej skały. Samobójcy, ofiarowani… Czy ich ciał nigdy nie odnaleziono? Można by sądzić, że w końcu zostaną wyrzucone przez fale na brzeg.
    Myślałem i o kobiecie, której upadek widzieliśmy, i o Metonie.
    – Moich rodziców nie odnaleziono – szepnął Hieronimus, spuściwszy oczy.
    Arausio odchrząknął i powiedział:
    – Prąd bywa tam bardzo silny, w zależności od pory roku i dnia. Tak, zdarzało się, że znajdowano na brzegu zwłoki, ale nigdy w porcie. Prąd by na to nie pozwolił. Topielców znajdowano o całe mile od Massilii, a najczęściej ginęli bez śladu. Wybrzeże jest tu tak skaliste i poszarpane, że ciało łatwo może zostać rozerwane na ostrych kamieniach, zniesione do jakiejś niedostępnej groty albo wessane do podwodnej jaskini, gdzie nawet oko boga go nie dojrzy.
    – Po bitwie morskiej z Cezarem w wodzie musiało być pełno trupów – zauważyłem.
    – Tak, ale żadnego nie wyłowiliśmy. Jeżeli zostały wyrzucone na brzeg i można je było spostrzec i wyciągnąć, robili to Rzymianie, nie my. To oni mają w ręku całe wybrzeże.
    – A zatem, gdyby nawet woda oddała ciało tej kobiety…
    – Tylko Rzymianie mogliby ją znaleźć. Tu, w Massilii, nawet byśmy się o tym nie dowiedzieli.
    – Rozumiem. Musimy zatem porzucić wszelką nadzieję, że uda się nam ją zidentyfikować. – Moje myśli znów się zwróciły ku Metonowi. Co się stało z jego ciałem? Gdyby Rzymianie je znaleźli i rozpoznali, Treboniusz wiedziałby o tym i chybaby mi powiedział. Wydawało się najbardziej prawdopodobne, że i Meto, i Rindel zostali zniesieni na otwarte morze, na zawsze zabrani przez Neptuna. Westchnąłem ciężko. – Musimy więc określić jej tożsamość w inny sposób. Możemy zacząć od rozważań praktycznych. Na przykład, co ta kobieta miała na sobie, kiedy ją widzieliśmy? I czy takie samo ubranie nosiła twoja córka, kiedy ostatni raz wychodziła z domu?
    Hieronimus zapamiętał, że kobieta na skale ubrana była w ciemnoszarą opończę. Dawus był zdania, że raczej niebieską. Mnie jej okrycie wydawało się zielonkawe. O ile zaś Arausio wiedział, nic z garderoby jego córki nie odpowiadało tym opisom, jako że Rindel preferowała jasne barwy, choć pewności co do tego nie miał. Jego żona i niewolnice mogłyby więcej na ten temat powiedzieć; być może jedna z nich albo pamięta, albo wydedukuje drogą eliminacji, co właściwie Rindel miała na sobie tamtego feralnego ranka.
    Rozmawialiśmy jeszcze przez jakiś czas, ale Arausio był wyczerpany i nie mógł jasno myśleć. Poradziłem mu, aby wracał do siebie i postarał się czegoś dowiedzieć od domowników. Kiedy odszedł, zostałem jeszcze na tarasie, bawiąc się bezwiednie złotą bransoletą i kontemplując zmienną grę światła na Skale Ofiarnej i na powierzchni morza aż po horyzont. Nagle zauważyłem, że Dawus przygląda mi się z ukosa, uśmiechnięty i z wyrazem ulgi na twarzy.

Rozdział XII

    To był chyba mój dzień na przyjmowanie gości. Ledwo Arausio zdążył wyjść, niewolnik przybiegł do Hieronimusa z wieścią, że przybyło dwóch innych ludzi i chcą się widzieć z Gordianusem Poszukiwaczem.
    – Grecy czy Galowie? – spytał gospodarz.
    – To Rzymianie. Nazywają się Publicjusz i Minucjusz.
    Ofiarowany uniósł brwi, spoglądając na mnie pytająco.
    – Sądziłem, że nie masz w Massilii znajomych, Gordianusie.
    – Nie mam pojęcia, kim oni są – odrzekłem. – Może i oni przychodzą z pytaniem o incydent na Skale Ofiarnej.
    – Może. Przyjmiesz ich?
    – Dlaczego nie?
    Po chwili na taras weszli dwaj mężczyźni, nieco ode mnie młodsi. Wyższy i łysiejący okazał się Publicjuszem, Minucjusz zaś był niskiego wzrostu i miał kręcone włosy. Nawet nie znając ich imion, rozpoznałbym w nich Rzymian po stroju. W Massilii Grecy noszą chitony do kolan albo udrapowane chlamidy, Galowie zaś tuniki i czasami spodnie. Ci dwaj jednak mieli na sobie togi, jak gdyby udawali się na oficjalne spotkanie na Forum Romanum; któż zaś, jeśli nie Rzymianin, wkładałby togę w ciepły dzień w obcym mieście, do tego oblężonym?
    Togi moich gości wyglądały na świeżo uprane i były nienagannie ułożone. Przez głowę przemknęło mi pytanie, czy pomagali sobie nawzajem je nakładać; czy tak daleko od Rzymu bowiem można znaleźć niewolnika, który by to potrafił? Pomimo ich poważnej postawy było w nich coś komicznego. Mogliby być parą zadziwionych miejskim rozmachem rolników, przybyłych na Forum z petycją do któregoś z urzędników. Wydawało mi się absurdalne, zwłaszcza przy obecnym stanie rzeczy w Massilii, że chciało im się ubierać tak oficjalnie tylko po to, by złożyć wizytę Gordianusowi Poszukiwaczowi. Zachowywali się równie sztywno, jak wyglądali: kiedy Hieronimus mnie przedstawił, unieśli głowy, celując we mnie podbródkami i jednocześnie oddali mi wojskowy salut, bijąc się prawymi pięściami w piersi, aż zadudniło. Najwyraźniej brali mnie za kogoś innego. Już miałem powiedzieć coś w tym rodzaju, kiedy Publicjusz przemówił. Emocje widać wzięły górę nad godną postawą, tak że aż zaczął się zacinać.
    – Czy jesteś… to znaczy, czy ty naprawdę… jesteś tym Gordianusem?
    – Chyba tak – odrzekłem. – To nazwisko raczej nie jest często spotykane.
    – Oczywiście, że to on! – Jego niższy towarzysz szturchnął go w bok. – Może być tylko jeden Gordianus Poszukiwacz.
    – Któż to wie? – powiedziałem. – Niektórzy z filozofów nauczają, że każdy człowiek jest wyjątkowy, ale są i tacy, którzy twierdzą, że każdy z nas ma swój duplikat.
    Publicjusz roześmiał się w głos.
    – I ten dowcip! Oczywiście, mogłem się tego spodziewać. Słyniesz ze sprytu i tak dalej. – Pokręcił głową, patrząc na mnie z rozjaśnioną twarzą. – Nie mogę w to uwierzyć. Naprawdę widzę cię we własnej osobie!
    Oczy mu błyszczały, jakby był Jazonem, a ja złotym runem. Pod tym płomiennym spojrzeniem poczułem się nieswojo. Minucjusz zauważył to i rzekł:
    – Jesteś ostrożny, Gordianusie. I słusznie, w tym przeklętym mieście… – Zniżył głos do scenicznego szeptu. – Wszędzie pełno szpiegów. I oszustów.
    – Oszustów?
    – Fałszywców, samozwańców, kłamców i łajdaków. Tych, którzy zwodzą łatwowiernych.
    – Opisujesz Massilię czy Rzym?
    Mówiłem poważnie, ale oni znów wzięli moje słowa za żart i zachichotali. Z kimże oni mnie mylą? – pomyślałem. Z jakimś popularnym komediantem? Z wędrownym filozofem ze stadkiem wyznawców?
    – Myślę, obywatele, że musicie szukać jakiegoś innego Gordianusa – skwitowałem.
    – Na pewno nie – zaprotestował Publicjusz. – Czyż nie ty jesteś ojcem Metona, bliskiego towarzysza Cezara?
    Zesztywniałem.
    – Jestem nim – potwierdziłem.
    – Tym samym Gordianusem, który walczył wraz ze swym synem Metonem, wówczas ledwie dorosłym, pod sztandarem wielkiego Lucjusza Sergiusza Katyliny…
    – Katyliny Wybawcy! – zaintonował Minucjusz z nagłym zachwytem w głosie, składając dłonie i kierując wzrok ku niebu.
    – …w bitwie pod Pistorią?
    – Tak – odrzekłem cicho. – Byłem pod Pistorią… z Metonem. I z Katyliną. Ale to było tak dawno temu…
    – Trzynaście lat minęło w styczniu – zauważył Minucjusz. – Trzynastka to mistyczna liczba!
    – Ty i twój syn jesteście jedynymi z wyznawców Katyliny, którzy przeżyli tę bitwę – ciągnął Publicjusz. – Wszyscy pozostali zginęli wraz z Wybawcą. Nic na tym świecie nie dzieje się bez powodu. Wszyscy jesteśmy częścią boskiego planu. Bogowie wybrali ciebie, Gordianusie, i twego syna, abyście ponieśli w przyszłość pamięć ostatnich chwil Katyliny.
    – Doprawdy? Wszystko, co pamiętam, to wiele zgiełku, zamieszania, krzyków i morze krwi.
    I strach, dodałem w duchu. Nigdy nie zaznałem takiego strachu jak wtedy, gdy rzymskie oddziały wysłane przeciwko Katylinie zaczęły okrążać nas pod tym miasteczkiem w północnej Italii. Byłem tam, w niedopasowanej zbroi, z mieczem w ręku, z jednej tylko przyczyny: mój syn, gnany krewkim entuzjazmem szesnastolatka, zdecydował się złączyć swój los z losem nieszczęsnego przywódcy przegranej sprawy, a skoro nie mogłem mu tego wyperswadować, byłem zdecydowany zginąć wraz z nim. Okazało się jednak, że to Meto mnie ocalił, opuszczając pole bitwy, aby wywlec mnie nieprzytomnego w bezpieczne miejsce; w ten sposób tylko my dwaj ze wszystkich żołnierzy Katyliny przeżyliśmy tę masakrę. Następnego dnia w obozie zwycięzców ujrzałem głowę Katyliny zatkniętą na tyce. Był on człowiekiem niezwykle czarującym i dowcipnym, emanującym zaraźliwą zmysłowością. Nic nie mogło dobitniej uzmysłowić mi rozmiarów jego klęski niż ta martwa głowa z otwartymi ustami i pustymi oczami. Wciąż jeszcze widuję ją w nocnych koszmarach. Tak oto zakończyła się batalia, do której prowadził Katylina swoich wyznawców. Tak skończył człowiek, którego ci dwaj ludzie, nie wiadomo dlaczego upierali się zwać Wielkim i Wybawcą.
    – Pistoria! – zakrzyknął Publicjusz, wymawiając tę nazwę z namaszczeniem godnym świątyni. – I ty tam byłeś, u boku samego Wybawcy! Słyszałeś jego ostatnie słowa?
    – Słyszałem mowę, jaką wygłosił do żołnierzy.
    Była cierpka i pełna ironii, wyzuta i ze strachu, i ze złudzeń. Katylina stał w obliczu klęski z szeroko otwartymi oczami, do końca przewrotnie arogancki.
    – I byłeś świadkiem jego ostatnich chwil?
    – Meto i ja byliśmy niedaleko Katyliny, kiedy zaczęła się bitwa. – Westchnąłem na to wspomnienie. – Wbił drzewce swojego sztandaru w ziemię i tam walczył do końca. Widziałem, jak sztandar pada…
    – Orzeł samego Mariusza! – Publicjusz aż sapnął z wrażenia. – Powierzony został Katylinie na przechowanie dla przyszłego wybawcy!
    Obaj mężczyźni wznieśli ręce i zaczęli skandować:
    – Orli sztandar! Orli sztandar!
    – Taak… – mruknąłem. Zaczynałem czuć się coraz bardziej nieswoj o w towarzystwie tych dwóch żarliwych wyznawców nieżyjącego bohatera. – Skoro byliście tak oddanymi stronnikami Katyliny, dlaczego i wy nie znaleźliście się pod Pistorią?
    Tak jak skandowali unisono, tak jednocześnie się zarumienili. Publicjusz odchrząknął i rzekł:
    – My i jeszcze kilku innych przybyliśmy do Massilii przed Katyliną, aby mu przygotować tu grunt. Niemal do samego końca zamierzał on uciec właśnie tutaj, by później triumfalnie powrócić do Rzymu. Ostatecznie jednak, niestety, nie mógł opuścić kraju i ludu, który chciał wybawić od tyranii senatu. Katylina przedłożył męczeństwo nad wygnanie. Wydał Rzymowi bój pod Pistorią i tam padł. To nam, garstce jego zwolenników w Massilii, przypadło w udziale podtrzymywać pamięć o nim.
    – A także płomień jego marzenia – dodał Minucjusz.
    – A teraz bogowie przywiedli tu ciebie, Gordianusie Poszukiwaczu. I ciebie, i twojego syna! To może być tylko znak, że wiara, którą żyliśmy przez te wszystkie lata, jest prawdziwa, że bogowie spojrzeli na nas i dali nam swe błogosławieństwo.
    – Mój syn… Skąd wiedzieliście, że tu był?
    – On sam nas odszukał. Przyszedł oczywiście potajemnie. Kiedy wyjawił nam, kim jest…
    – Nie kto inny, lecz sam Meto, który walczył u boku Katyliny pod Pistorią, który z Cezarem przekroczył Rubikon!
    – Nie mogliśmy w to uwierzyć. Był to znak, ma się rozumieć. Znak łaski bogów…
    – Jakiej łaski, ty głupcze! – warknąłem. – Mój syn nie żyje!
    Zapadło pełne skrępowania milczenie. Moi dwaj goście popatrzyli na siebie z ukosa, nie odzywając się, ale dając sobie jakieś znaki ruchami brwi i strojąc miny, jakby wiedli nad czymś niemą dysputę. Wreszcie Publicjusz wystąpił naprzód i ujął mnie za rękę, zwisającą bezwładnie u boku.
    – Chodź z nami, Gordianusie. Mamy ci coś do pokazania. I do powiedzenia.
    – Powiedzcie mi więc tu i teraz.
    Pokręcił z powagą głową.
    – Nie, nie tutaj. – Rzucił okiem na Hieronimusa i szepnął: – To miejsce jest nieodpowiednie. – Miał na myśli: „nieczyste”, z uwagi na osobę Ofiarowanego. – Chodź, Gordianusie. Musisz to zobaczyć i wysłuchać, co chcemy ci powiedzieć.
    Przełknąłem z wysiłkiem ślinę. Odwiedziny galijskiego kupca odwróciły moją uwagę; zagadka, jaką mi przedstawił, sprawiła, że otrząsnąłem się na chwilę z własnego nieszczęścia. To, co usłyszałem od tych dwóch spóźnionych wyznawców Katyliny, cisnęło mnie znów w żałosną przeszłość i w jeszcze bardziej nieszczęśliwą teraźniejszość. Cóż mogli mi istotnego pokazać? Co powiedzieć, o czym sam się dotąd nie dowiedziałem? Spojrzałem na Dawusa, który spostrzegł moje niezdecydowanie i skomentował je wzruszeniem ramion, jakby mówiąc „Dlaczego nie? Co mamy do stracenia, teściu, utknąwszy tu, na końcu świata?”
    – Niech będzie – powiedziałem głośno. – Pójdziemy z Dawusem z wami.
    – A dokąd to zabieracie moich gości? – wtrącił się Hieronimus, któremu obaj Rzymianie równie mało przypadli do gustu jak mnie.
    – To musi pozostać tajemnicą, Ofiarowany. – Publicjusz zadarł nos.
    – Ale ja jestem ich gospodarzem, dlatego mam obowiązek dbać o ich bezpieczeństwo. Zanim opuszczą mój dom, musisz powiedzieć mi, dokąd się udajecie.
    Publicjusz i Minucjusz naradzali się przez chwilę szeptem, w końcu ten pierwszy odwrócił się do nas i rzekł:
    – Chyba nic się nie stanie, jak powiem to tobie. – Pogardliwie zaakcentował ostatnie słowo. – Zabieramy Gordianusa do domu Gajusza Werresa.

    Werres! To nazwisko było synonimem korupcji, bezgranicznej chciwości, zdzierstw i najgorszego rodzaju błędów w rządzeniu. Idąc za naszymi dwoma przewodnikami przez ulice Massilii, zastanawiałem się, co też może łączyć te dwie zbłąkane owieczki z trzody Katyliny z tym najbardziej osławionym z rzymskich wygnańców.
    To Cycero był oskarżycielem Gajusza Werresa na procesie, który odbył się z górą dwadzieścia lat temu. Chodziło o poważny skandal, dzięki któremu słynny orator wysunął się na pozycję najznamienitszego adwokata w Rzymie, a który złamał karierę Werresa i zmusił go do ucieczki do Massilii, zanim jeszcze sąd mógł wydać potępiający go wyrok. Oskarżono go o grabież i ucisk ludu Sycylii podczas jego trzyletniej kadencji jako namiestnika tej wyspiarskiej prowincji. Rzymscy namiestnicy zawsze słynęli z wyzysku powierzonych sobie terytoriów i napełniania własnych trzosów kosztem ludów, którymi zarządzali, podczas gdy senat, którego członkowie jak jeden mąż żyją nadzieją, że któregoś pięknego dnia będą mogli robić to samo, patrzył na to przez palce. Jak daleko musiał się posunąć Gajusz Werres, świadczy już to, że postawiono go za to przed sądem.
    Według Cycerona, który również był urzędnikiem administracji państwowej na Sycylii, Werres nie tylko łupił miejscową ludność i grabił skarbce tamtejszych miejscowości, ale na dodatek praktycznie ogołocił wyspę ze wszelkich dzieł sztuki. Jego zachłanny apetyt na nie graniczył z manią. Uwielbiał zwłaszcza wykonane techniką enkaustyczną obrazy na drewnie, po części dlatego, że łatwo je było transportować, i pieczołowicie zgromadził kolekcję najpiękniejszych dzieł, jakie mógł wydrzeć z każdego obiektu publicznego i z każdego prywatnego zbioru na Sycylii. Największą jednak jego pasją były posągi. Przed jego przybyciem każdy rynek, nawet w najuboższym miasteczku, zdobiła bądź to statua jakiegoś miejscowego bohatera, bądź figura szczególnie czczonego bóstwa. Po nastaniu rządów Werresa wszystkie cokoły opustoszały… z wyjątkiem tych miejscowości, w których zmusił on lokalne władze do postawienia jego własnych posągów, każąc im za ten „przywilej” płacić niewyobrażalne sumy. Ktokolwiek ośmielił się mu sprzeciwić, był bezlitośnie karany. Poczynania Werresa bardziej przypominały piracką napaść niż działanie zarządcy prowincji.
    Natychmiast po zakończeniu trzyletniej kadencji i jego powrocie do Rzymu Sycylijczycy zażądali od senatu rekompensaty, a jednocześnie zaczęli szukać sposobu na postawienie przed sądem człowieka, który ich obrabował. Cycero przyjął sprawę i pomimo wszelkich kombinacji i matactw Werresa, a także niechęci senatorów do sądzenia swego kolegi, wyspiarzom udało się dopiąć swego. Dowody zebrane przeciw byłemu namiestnikowi, były tak obciążające, że zmusiły senat do działania. Proces jeszcze trwał, kiedy Werres zdecydował się raczej uciec z Rzymu, niż stanąć w obliczu wyroku skazującego. Ten koneser sztuki zapoczątkował nową modę, wybierając na miejsce schronienia Massilię; w ciągu dwudziestu lat politycznego chaosu, jaki potem nastąpił, w jego ślady szła fala za falą rzymskich wygnańców.
    Wiedziałem naturalnie, kim jest Gajusz Werres – któż z Rzymian tego nie wie? – ale nigdy nie widziałem go na oczy. Wiedziałem też, że mieszka w Massilii, lecz nigdy mi przez myśl nie przeszło, że nasze ścieżki się skrzyżują. Ale też od chwili kiedy wynurzyliśmy się z zalanego tunelu, nie wydarzyło się nic przewidywalnego lub oczekiwanego. Coraz częściej miałem wrażenie, że Massilia to jakiś obcy świat, rządzący się własnymi, szczególnymi zasadami logiki, do których, chcąc nie chcąc, muszę się dostosować.
    Dom Werresa stał w pobliżu willi Hieronimusa, gdzieś po drodze do domu Milona. Ograniczona murami Massilia jest niewielkim miastem, więc i modna wśród prominentnych osobistości dzielnica nie była rozległa. Sam jednak dom zadziwił mnie przepychem. W Rzymie myśli się, że banici żyją w nędzy i ruinie, a przynajmniej w skromnych warunkach. Okazało się jednak, że posiadłość Werresa jest jeszcze bardziej ostentacyjnie bogata niż Ofiarowanego. Jej malowana na żółto i różowo fasada z obramowanym kolumnami wejściem przyciągała wzrok. Niewolnik wpuścił nas od razu; moi katylinarczycy najwyraźniej byli tu częstymi gośćmi. Westybul był wyłożony żółtym marmurem, pociętym skręconymi czerwonymi żyłkami i, jak w każdym rzymskim domu, miał w ścianach nisze, w których stały popiersia przodków gospodarza. Tak mi się w każdym razie zdawało na pierwszy rzut oka. Kiedy jednak moje oczy przyzwyczaiły się do panującego tu półmroku, stwierdziłem, że nie są to bynajmniej podobizny antenatów Werresa, chyba że chciałby on wywodzić swe pochodzenie od Peryklesa, Ajschylosa i Homera. W zarezerwowanych dla świętych rodowych pamiątek niszach stały eksponaty z jego kolekcji posągów!
    Niewolnik poprowadził nas w głąb willi. Obrazy i rzeźby były dosłownie wszędzie. Wiele malowideł wisiało na ścianach, ale sporo ich stało wciśniętych za cokoły posągów, a gdzieniegdzie po prostu leżały w stosach. Jednak mimo swej liczby obrazy, nawet te najżywsze i najbarwniejsze – portrety, sceny bukoliczne, ilustracje do Iliady czy Odysei, erotyki – ginęły gdzieś w tle. W willi dominowały rzeźby. Stały nie tylko w ściennych niszach czy w zwykłych miejscach przed kolumnadami lub pod łukami; w niektórych komnatach całe dziesiątki, a może i setki posągów stłoczone były tak, że pozostawało między nimi tylko wąskie przejście. Nie mogłem się dopatrzyć żadnej celowości w ich ustawieniu: Diana z napiętym łukiem wbijała łokieć w nos jakiegoś anonimowego sycylijskiego notabla, mierząc grotem wprost w głowę stojącego o parę stóp Jowisza, którego surowe spojrzenie skierowane było na dwa naturalnej wielkości marmurowe jelenie wspinające się na tylne nogi. Dom był duży, a pokoje przestronne, ale nie był to pałac; takie nagromadzenie dzieł sztuki wymagałoby zaś właśnie królewskiego pałacu, aby je właściwie wyeksponować. Krocząc tak przez korytarze i kolejne pokoje, nie mogłem się oprzeć wrażeniu, że trafiłem na wielkie, tłoczne, ale złowrogo milczące przyjęcie, na które sproszono przedziwną mieszaninę gości z marmuru i brązu: bogów i zwierzęta, umierających Galów i baraszkujących satyrów, nagich efebów i dawno zmarłych poetów. Takie traktowanie dzieł sztuki, a zwłaszcza podobizn bogów, bez szacunku dla ich wyjątkowej siły i niepowtarzalności było niemal świętokradztwem. Zadrżałem.
    – Po cóż, na Hades, mnie tu przyprowadziłeś? – szepnąłem do Publicjusza.
    – Zaraz sam zobaczysz – odszepnął.
    W końcu dotarliśmy do położonego pośrodku domu ogrodu. Z ławki podniósł się na powitanie mężczyzna niezwykłej tuszy, ubrany w czerwoną tunikę. Jego idealnie okrągłą głowę okalał pierścień białych włosów. Spomiędzy fałd tłuszczu na szyi wyglądał sznur drobnych perełek i lapisowych paciorków. Na palcach nieznajomego połyskiwały liczne złote i srebrne sygnety, wśród których dostrzegłem coś, co wyglądało na żelazny pierścień rzymskiego obywatela. Werres nie miał prawa go nosić. Wyrok sądu pozbawił go obywatelstwa.
    – Publicjuszu! Minucjuszu! Jak miło was znowu widzieć! Witajcie w moich progach.
    – Przysięgam na Artemidę, on jest za każdym razem coraz grubszy – mruknął Publicjusz pod nosem, po czym rzekł już głośniej: – Gajuszu Werresie! Jak uprzejmy jesteś, przyjmując nas w swym domu. Przyprowadzamy z sobą dwóch gości, którzy dopiero co przybyli z Rzymu.
    – Ach, Rzym… – Ptasie oczka Werresa zabłysły. – Tak bliski, a zarazem taki daleki! Ale któregoś dnia…
    – Tak, któregoś dnia… – podchwycił tęsknie Publicjusz. – I kto wie, czy ten dzień nie jest już bliski, przy takim obrocie spraw. Świat wywrócił się do góry nogami.
    – I wytrząsnął z siebie tych dwóch – wszedł mu w słowo Werres, mierząc mnie i Dawusa badawczym spojrzeniem.
    – Ach, tak! Pozwól, że ich przedstawię. Gajuszu Werresie, to jest Gordianus, zwany Poszukiwaczem – Publicjusz wskazał na mnie i dodał przyciszonym głosem: – ojciec Metona.
    Jeśli spodziewał się, że to wywrze wrażenie na Werresie, to się rozczarował. Gospodarz obejrzał mnie od stóp do głów, jakby oceniał oferowany mu przedmiot. Ta niegrzeczność była niemal przyjemna po służalczej przymilności obu katylinarczyków.
    – Kiedy ostatni raz byłem w Rzymie, uważano cię za gończego psa Cycerona – burknął, wypluwając imię oratora niczym przekleństwo.
    – Możliwe – odparłem, mierząc go zimnym spojrzeniem. – Jednak już dawno tam nie byłeś, Gajuszu Werresie. W każdym razie nie miałem nic wspólnego z twoim procesem.
    Werres skwitował to niewyraźnym mruknięciem. Obrócił uwagę na Dawusa i uniósł brwi.
    – A ten wielkolud?
    – To mój zięć Dawus.
    Werres założył ręce na piersi i pociągnął się za fałdę na szyi.
    – Model wart samego Myrona – orzekł. – Chciałbym go zobaczyć nago. Ale w jakiej postaci? Jest za dorosły na Merkurego. Rysy ma za mało inteligentne, by uchodzić za Apolla, nie dość szorstkie jak na Wulkana ani wystarczająco zmęczone, by zrobić z niego Herkulesa, choć może kiedyś… Nie, już wiem! Dać mu hełm i miecz, a byłby z niego Mars. Tak, zwłaszcza z tą gniewną miną…
    Biorąc malującą się na twarzy Dawusa konsternację za oznakę złości, Publicjusz wtrącił szybko:
    – Gordianus i Dawus przybyli do miasta zaledwie parę dni temu. Był to dzień, w którym taran…
    – Tak, tak, wiem – przerwał mu Werres. – Do tej pory każdy w Massilii słyszał już tę historię. Dwaj Rzymianie przepłynęli przez zalaną szczurzą norę i zostali złowieni przez Ofiarowanego, który ich teraz tuczy… choć po co, nikt nie ma pojęcia, skoro on sam któregoś dnia stanie się głównym daniem.
    To zdawkowe bluźnierstwo wprawiło obu katylinarczyków w zakłopotanie; Publicjusz zagryzł wargę, Minucjusz spuścił oczy. Było oczywiste, że z tej trójki to Werres ma najsilniejszą osobowość. Był tyranem i nim pozostał, choć jego królestwo skurczyło się do czterech ścian jego własnej willi.
    – No, dobra. Chyba się domyślam, po co przyszliście – ciągnął. – Nie dla mojego Jowisza z Kyziko, rzeźbionego w kości słoniowej, ani dla Apolla, którego przywiozłem z Syrii. Nie pragniecie kontemplować piękna mojego efeskiego Aleksandra albo ucieszyć oka rzadkim widokiem miniatury Meduzy dłuta ucznia Praksytelesa. Wiecie, że węże na jej głowie są wyrzeźbione z jednego kawałka karneolu? Niesamowicie misterna robota. Największy jest nie grubszy od mojego małego palca. Syrakuzanie ostrzegali mnie, że na pewno się połamią, gdybym ośmielił się choć dotknąć rzeźby… Ale żaden nawet nie został zadrapany, kiedy wysyłałem Meduzę do Rzymu, a potem tu, do Massilii.
    – To fascynujące, Gajuszu Werresie – rzekł Publicjusz tonem wskazującym na to, że już nie raz słyszał tę historię. – My jednak przyszliśmy tu dziś zobaczyć… to jest, pokazać Gordianusowi, aby mógł raz jeszcze spojrzeć…
    – Tak, tak, wiem, po co przyszliście. Zawsze po to samo.
    Werres zawołał niewolnika, szepnął mu coś na ucho i odprawił go. Niewolnik wrócił po chwili ze skwierczącą lampą oliwną i wielkim kluczem z brązu o licznych nacięciach. Po co mu lampa, pomyślałem, skoro słońce jeszcze stoi wysoko? Werres wziął klucz i odesłał sługę.
    – Chodźcie za mną – skinął na nas.
    Wyszliśmy z ogrodu. Długi korytarz prowadził na tyły domu, gdzie strome schody wiodły do podziemi. Na dole przejście było tak wąskie, że musieliśmy iść gęsiego. Trzej miejscowi ruszyli przodem, Dawus zaś za mną na końcu. Podłoga była nierówna, a filujący płomień za słaby, by ją oświetlić, wydobywał za to z mroku gęste welony pajęczyn nad naszymi głowami. Miejscami sufit się zapadał, tak że Publicjusz i Dawus, najwyżsi z nas, musieli się schylać. Wreszcie stanęliśmy przed masywnymi drzwiami z brązu. Rozległ się zgrzyt, kiedy Werres wsunął klucz w zamek i zaczął nim manipulować. Droga nie wymagała specjalnego wysiłku, ale mimo to słyszałem, jak Publicjusz i Minucjusz ciężko oddychają. W słabym świetle lampy zobaczyłem też, że obaj drżą. Dawus wziął mnie za ramię i szepnął do ucha:
    – Teściu, to mi się nie podoba. Kto wie, co jest w tym pomieszczeniu? Może więzienie, może izba tortur albo…
    Albo kryjówka, pomyślałem. Katylinarczycy mówili o Metonie, o tym, że ich odszukał i odwiedził. Powiedzieli, że mają mi coś do pokazania, coś, co mogę ujrzeć tylko w domu Werresa. Poczułem nagły przypływ irracjonalnego podniecenia i złapałem się na tym, że dyszę tak samo ciężko jak pozostali.
    Drzwi otworzyły się do wewnątrz, skrzypiąc zardzewiałymi zawiasami. Werres wszedł do środka, zostawiając nas w ciemnościach.
    – No, wchodźcie – krzyknął przez ramię.
    Publicjusz i Minucjusz ruszyli naprzód, wyraźnie dygocząc. Dawus stanowczym ruchem zatrzymał mnie i wszedł za nimi. Ja znalazłem się w tajemniczym pomieszczeniu ostatni.

Rozdział XIII

    Nie było ono ani więzieniem, ani izbą tortur, ale czymś, czego zgodnie z logiką można było oczekiwać za ciężkimi drzwiami z brązu w podziemiach domu bogatego człowieka: skarbcem. Izbę wypełniały pysznie zdobione skrzynie z biżuterią, urny monet, małe posążki ze srebra i talizmany rzeźbione w drogocennych kamieniach. Ściany obwieszone były starą bronią i militariami, jakie uwielbiają kolekcjonerzy. Wśród tego rozgardiaszu było coś, co natychmiast przyciągnęło mój wzrok. Stało samotnie w odległym rogu pomieszczenia, na niewielkiej przestrzeni wolnej od wszelkich innych przedmiotów, aby było doskonale widoczne.
    Rozpoznałem tę rzecz natychmiast. Poczułem nagłe, bolesne ukłucie nostalgii. Po raz pierwszy widziałem ją w okolicznościach podobnych do dzisiejszych: oświetloną nikłym światłem lampy w mrocznej przestrzeni. Było to w kopalni na północ od Rzymu, gdzie Katylina urządził kryjówkę dla siebie i najbliższego kręgu swych stronników. Przedmiot ów był wykonany z litego srebra i zatknięty na wysokim drzewcu, ozdobionym czerwono-złotym proporcem. Przedstawiał orła z wysoko uniesionym dziobem i rozpostartymi skrzydłami. Gdyby nie połysk srebra, mógłby być prawdziwym ptakiem, zastygłym w chwale.
    – Orzeł Katyliny! – szepnąłem.
    – Pamiętasz więc! – zakrzyknął Publicjusz.
    Jasne, że pamiętałem. Jak mógłbym zapomnieć? Po raz ostatni widziałem go padającego na ziemię pod Pistorią, w bitewnym chaosie, jak znaczył miejsce, gdzie poległ Katylina.
    Publicjusz dotknął mego ramienia i szepnął do ucha:
    – To właśnie chciał odnaleźć twój syn. Na tym naprawdę polegała jego misja w Massilii!
    Patrzyłem na srebrnego orła zafascynowany grą światła i cienia na jego skrzydłach.
    – Co ty mówisz? Nie rozumiem.
    – Przed Katyliną to Mariusz, mentor i bohater Cezara, niósł ten orli sztandar w kampanii przeciwko Teutonom i Cymbrom, tu, w Galii.
    – To było bardzo dawno temu – powiedziałem.
    – Tak, jeszcze zanim Cezar się urodził. Mariusz pokonał oba plemiona i powrócił triumfalnie do Rzymu ze sztandarem. Wiele lat później gotował się, by ponieść go na kolejną wojnę, przeciwko Mitrydatesowi na Wschodzie. Wówczas jednak Sulla, jego przyboczny, zwrócił się przeciw niemu i rozpętał wojnę domową. Zaatakował sam Rzym! W końcu Mariusz poległ, a orli sztandar wpadł w krwawe ręce jego przeciwnika. Sulla ogłosił się dyktatorem, ale niedługo to trwało, ponieważ wkrótce umarł toczony przez robactwo zrodzone w jego własnym ciele. Straszna śmierć, ale też na taką zasługiwał. Bogowie osądzili go sprawiedliwie. A potem… nikt właściwie nie wie, w jaki sposób… sztandar trafił do rąk Katyliny.
    – Wybawcy! – zakrzyknął Minucjusz, kładąc dłoń na sercu.
    – Katylina przechowywał go potajemnie przez wiele lat, czekając na właściwy czas – dokończył Publicjusz.
    Skinąłem głową.
    – Cycero twierdził, że Katylina trzymał orła Mariusza w ukrytej komnacie i oddawał mu cześć, knując swe zbrodnie.
    – Zbrodniarzem był właśnie Cycero! – krzyknął wzburzony Publicjusz. – Taki człowiek nigdy by nie zrozumiał prawdziwej mocy tego sztandaru. Katylina trzymał go w bezpiecznym miejscu, dopóki nie nadeszła chwila, by pod jego znakiem znów ruszyć do boju przeciwko tym samym siłom, z którymi walczył Mariusz: z ciemięzcami słabych, gorszycielami niewinnych, fałszywymi ludźmi, jacy wypełniają senat i kpią z cnót, które niegdyś uczyniły Rzym wielkim!
    Minucjusz podjął wątek, mówiąc szybko i z trudem łapiąc powietrze:
    – Właściwy czas jednak jeszcze nie nadszedł. Katylina działał przedwcześnie i jego sprawa skazana była na klęskę. Tylko niewielu nas, którzy uciekliśmy do Massilii, pozostało, by stać na straży jego pamięci, bogowie zaś jeszcze przez jakiś czas pozwolili wężom, które zawładnęły senatem, utrzymać swą potęgę. Mordercy Katyliny odcięli mu głowę i chwalili się nią jak trofeum… ale nigdy nie odnaleźli orlego sztandaru! Gdyby im się to udało, zniszczyliby go, stopili, zamienili w bezkształtną bryłę i cisnęli w morze. Orzeł jednak im się wymknął.
    – Szukaliśmy go latami – powiedział Publicjusz. Odsunął kolegę na bok i łapiąc mnie za tunikę, przybliżył twarz do mojej. – Wynajmowaliśmy agentów, oferowaliśmy nagrody, wędrowaliśmy fałszywymi tropami…
    – Ci, którzy próbowali nas oszukać i wykorzystać, pożałowali tego! – wtrącił Minucjusz.
    – Orzeł jednak jakby się pod ziemię zapadł. Rozpaczaliśmy…
    – Niektórzy z nas stracili nadzieję…
    – Baliśmy się, że wróg jednak znalazł sztandar i go zniszczył. – Publicjusz wciągnął głośno powietrze i podniósł wzrok na srebrnego ptaka. – Tymczasem on przez wszystkie te lata był tutaj! Tu, w Massilii, bezpieczny i nienaruszony w tym skarbcu! Ukryty pod ziemią, w ciemnościach, za masywnymi drzwiami. Jak gdyby wiedział, gdzie ma się spotkać ze swym następnym właścicielem.
    Spojrzałem na orła, a potem ponad ramionami obu katylinarczyków na Gajusza Werresa, który zacisnął usta i się nie odzywał.
    – A zatem to Werres jest waszym nowym przywódcą? – spytałem.
    – Wcale nie! – zakrzyknął Publicjusz. – Werres jest tylko strażnikiem sztandaru i ma go w swej pieczy dla prawdziwego właściciela. Gdzieżby znalazło się dla tego orła lepsze miejsce, przynajmniej tymczasowo, niż to, zapomniane i bezpieczne?
    – Któż więc jest owym prawdziwym właścicielem? – spytałem.
    – Przecież to chyba oczywiste! Cezar, ma się rozumieć. On dokończy dzieło zapoczątkowane przez Mariusza i Katylinę. On rozwiąże senat; już zresztą przepędził tych niegodziwców na wygnanie! Cezar odrodzi państwo rzymskie…
    – Odrodzi świat! – zakrzyknął Minucjusz.
    – Takie jest jego przeznaczenie. I dokona tego pod tym oto sztandarem. Kiedy runą mury Massilii i miasto otworzy bramy przed Cezarem, i sam imperator wjedzie tu w chwale, orzeł będzie na niego czekał. Myślisz, że to przypadek, iż pierwszym celem Cezara po zdobyciu Rzymu była Massilia? O, nie! Już do niego dotarły pogłoski, że właśnie tutaj się znajduje sztandar Mariusza. Przybył tu, by go odszukać. Ale Rada stanęła po stronie Pompejusza i zamknęli przed nim bramy. Głupcy! Aby odzyskać, co mu się należy, Cezar zmuszony był rozpocząć oblężenie. Człowiek jego kalibru dysponuje jednak i subtelniejszymi narzędziami od katapult i wież bojowych. Przysłał tu twego syna Metona, który walczył niegdyś u boku Katyliny, aby pomieszał szyki wrogom i szukał zaginionego sztandaru.
    – A teraz przybywasz ty – szepnął Minucjusz. – Ty, ojciec Metona! Ty również walczyłeś pod Pistorią wraz z Wybawcą. Kiedy Cezar powróci, by zająć Massilię, ty będziesz świadkiem chwili, w której obejmie w posiadanie orli sztandar. Widzisz, jak bogowie prowadzą wszystko ku kulminacji? Nici, które przędą z naszych śmiertelnych żywotów, układają się w deseń widoczny tylko z niebios. My tu, na ziemi, możemy się go tylko domyślać. – Pokręcił głową z uśmiechem zadziwienia nad tym splotem wydarzeń.
    Wąskie pomieszczenie wydało mi się nagle duszne i ciasne, a rozrzucone bezładnie skarby równie jarmarczne jak ciżba posągów w komnatach nad naszymi głowami. Sam orli sztandar, któremu przez chwilę szczery entuzjazm obu akolitów przydał magicznego uroku, był w końcu też tylko przedmiotem, pięknym i drogocennym, ale wykonanym ludzką ręką dla jakże ludzkich celów, a teraz zepchniętym do roli kolejnego wśród tysięcy eksponatów w posiadaniu bezwstydnego chciwca.
    Pokręciłem głową.
    – A co mnie to wszystko obchodzi? Mój syn nie żyje.
    Publicjusz i Minucjusz wymienili znaczące spojrzenia. Publicjusz odchrząknął i rzekł:
    – Otóż w tym się mylisz, Gordianusie. Twój syn nie zginął.
    Wlepiłem w niego nagle otępiały wzrok. Kątem oka zobaczyłem, że orzeł jakby się poruszył; złudzenie wywołane grą światła.
    – Co powiedziałeś?
    – Meto żyje. Och, wszyscy… poza nami… myślą, że zginął. Tylko my wiemy, że tak się nie stało. My go widzieliśmy.
    – Widzieliście Metona? Żywego? Gdzie? Kiedy?!
    – Niejeden raz od chwili, kiedy to rzekomo utonął. – Minucjusz wzruszył ramionami. – Przychodzi, kiedy się tego najmniej spodziewamy. Częścią jego zadania jest przygotowanie drogi Cezarowi, a do tego celu oczywiście srebrny orzeł musi być gotowy…
    – Do Hadesu ze srebrnym orłem! – krzyknąłem, przerywając mu. Dawus złapał mnie za ramię. – Do Hadesu z Cezarem! Może się tam spotkać z Katyliną, nie dbam o to! Gdzie jest Meto? Kiedy mogę go zobaczyć?
    Cofnęli się obydwaj jak przed ciosem, spojrzeli na sztandar, po czym spuścili oczy, jak gdyby wstydzili się, że przyprowadzili tu bluźniercę.
    – Wiele wycierpiałeś, Gordianusie – wycedził Publicjusz przez zaciśnięte zęby. – Doceniamy twoje poświęcenie. Mimo to nie może ono usprawiedliwiać bezbożności.
    – Bezbożności? Przywiodłeś mnie do tego… do takiego… – Nie mogłem znaleźć odpowiednich słów, by opisać dom Werresa. – I ty mnie oskarżasz o bezbożność? Chcę się, widzieć z moim synem. Gdzie on jest?
    – Nie wiemy – odrzekł potulnie Minucjusz. – Przychodzi do nas w wybranym tylko przez siebie czasie i miejscu. Podobnie jak Katylina…
    – Co?
    – O tak, na ulicach Massilii całkiem często widujemy Katylinę. – Minucjusz pokręcił głową. – Mówisz, że on jest w Hadesie, ale się mylisz. Jego lemur nigdy nie spoczął, nigdy nie opuścił ziemi od bitwy pod Pistorią. Wybawca chciał tu przybyć za życia, więc jego lemur zjawił się tu po śmierci. Przybiera czasami postać wróżbity, skrywając się pod opończą i kapturem, aby nikt nie widział jego twarzy ani rany po uciętej głowie…
    Przypomniał mi się wieszczek nazwany przez żołnierzy Rabidusem, który nie wiedzieć skąd zjawił się w świątyni z xoanon Artemidy i jechał z nami aż po zniszczony las nieopodal Massilii. Zakapturzona postać powiedziała mi: „Nic w tej okolicy nie jest tym, czym się wydaje”, a nieco później do eskortujących nas żołnierzy: „Wiem, po co ten Rzymianin tu przyjechał. On przybył szukać syna. Powiedz Rzymianinowi, żeby wracał do domu. Nie ma tu żadnego interesu. W żaden sposób nie może pomóc swemu synowi”.
    Skarbiec wydał mi się nagle zimny jak grobowiec. Zadrżałem i zacisnąłem mocno zęby.
    – A więc Meto przychodzi do was… – Gardło jakby mi nagle spuchło, słowa z trudem wydobywały się z krtani. – Meto przychodzi do was jako lemur. Tak jak Katylina?
    Publicjusz wzruszył ramionami. W jego głosie nie było już gniewu.
    – Kto to wie? Czy zresztą ma to znaczenie? Meto odegrał swą rolę w historii orlego sztandaru, tak jak wcześniej Katylina. Tak jak może i ty odegrasz swoją, Gordianusie. Po co inaczej bogowie przywiedliby cię do Massilii?
    – No właśnie, po co? – mruknąłem.
    Czułem wewnętrzną pustkę, podobnie jak w najgorszych chwilach w domu Ofiarowanego. Opuściły mnie resztki gniewu, nadziei, a nawet pogardy, jaką żywiłem dla tych minoderyjnych wyznawców dziwnego kultu. Spojrzałem na Werresa, który patrzył na mnie z ironią, ledwo wstrzymując śmiech. Zabrakło mi energii nawet na to, by czuć doń odrazę. Nie pozostały we mnie żadne uczucia.
    – Zabierz mnie stąd, Dawusie – szepnąłem. – Muszę wyjść na powietrze.
    Wyszliśmy z pomieszczenia, ale lampę wciąż trzymał Werres, a bez niej w korytarzu panowała zupełna ciemność. Przypomniało mi to zatopiony tunel; poczułem, że robi mi się słabo. Odczekaliśmy, aż gospodarz zamknie brązowe drzwi, potem przycisnęliśmy się do ściany, aby go przepuścić. Werres z trudem nas minął i wysunął się na czoło. Wymuszony kontakt fizyczny z jego otyłym ciałem napełnił mnie wstrętem. Zapach jego perfum, wymieszany z odorem potu i dymu z lampy, przyprawiał o mdłości.
    Wdrapaliśmy się po schodach do wnętrza domu i bez słowa ruszyliśmy do ogrodu i dalej, do westybulu. Przy drzwiach katylinarczycy zawahali się. Ale nawet jeśli mieli jeszcze coś do powiedzenia, nie byłem w nastroju do słuchania.
    – Nie musicie nas odprowadzać do domu Hieronimusa – powiedziałem. – Sami tam trafimy.
    – W takim razie pożegnamy się z wami tutaj – odrzekł Minucjusz.
    Kolejno uścisnęli mi rękę, patrząc wymownie w oczy.
    – Bądź silny, Gordianusie – rzekł Publicjusz. – Chwila naszego wybawienia jest bliska. Żadne z pytań nie pozostanie bez odpowiedzi.
    Obaj ruszyli w swoją drogę. Zachwiałem się, ogarnięty nagłą słabością, i oparłem się na Dawusie. Za sobą usłyszałem śmiech Werresa.
    – Obydwaj są kompletnymi wariatami oczywiście – zauważył. – I nie są w tym osamotnieni. W Massilii niemało jest takich fanatyków, sławiących Katylinę i jego tak zwaną wizję. Nie do wiary, ale tak jest. Kompletni wariaci, co do jednego.
    Odwróciłem się i spojrzałem mu w oczy.
    – A ty, Gajuszu Werresie? Jakiego słowa użyłbyś do opisania siebie?
    – Chyba zachłanny. – Werres wzruszył ramionami. – I bystry, mam nadzieję. Kiedy dziesięć lat temu jeden z moich znajomych zaproponował mi kupno tego srebrnego orła, pomyślałem, że to może być niezła inwestycja. To unikat, oczywiście, i cenny nabytek, ale nigdy bym nie przypuszczał, że kiedyś kupię za niego powrót do Rzymu.
    – O czym ty mówisz?
    – Twoi dwaj przyjaciele może i mają siano w głowach, ale w jednym się nie mylą: Cezarowi rzeczywiście zależy na tym sztandarze. Bynajmniej nie z jakichś mistycznych pobudek ani też z powodów politycznych. Wszyscy dawni stronnicy Mariusza i tak już przy nim stanęli. Nie, on chce go mieć z przyczyn sentymentalnych. Mariusz był w końcu jego mentorem, a przy tym krewnym. Z Katyliną zaś się przyjaźnili. Zawsze podejrzewałem, że Cezar otwarcie poparłby Katylinę, gdyby chwila była po temu odpowiednia.
    – Ci dwaj uważają, że Cezar zmierzał prosto do Massilii właśnie po ten sztandar.
    Werres się roześmiał.
    – Każdy, kto choć trochę zna się na mapach, wie, dlaczego Cezar się tu zjawił. Tak się składa, że Massilia leży na drodze do Hiszpanii, gdzie Cezar musi się rozprawić z wojskami Pompejusza, zanim będzie mógł przedsięwziąć cokolwiek innego. Niemniej pragnie tego orła… a ja akurat go mam. Z pewnością taka zdobycz warta będzie rehabilitacji jednego nieszkodliwego wygnańca…
    – Oczekujesz, że Cezar przywróci ci obywatelstwo w zamian za sztandar?
    – To chyba uczciwa wymiana?
    – A zatem tylko wykorzystujesz katylinarczyków?
    – Tak samo jak oni mają nadzieję wykorzystać mnie. Budzą we mnie odrazę, zapewne z wzajemnością. Jest jednak coś, co nas łączy: tęsknota. Chcemy wrócić do Rzymu. Chcemy wrócić do domu.
    – I ja tego chcę, Gajuszu Werresie – szepnąłem.

    Ruszyliśmy z Dawusem w drogę powrotną. W głowie miałem zamęt. Katylinarczycy z okrucieństwem wzbudzili we mnie nadzieję, zdawkowo nadmieniając, że widzieli się z Metonem po jego upadku do morza, a potem mi ją gwałtownie odebrali. Werres miał rację; są wariatami. A mimo to… gdzieś w głębi ducha uparcie się trzymałem nawet tych strzępków wiary w to, że Meto jakimś cudem przeżył. Czy to dlatego, że nie widziałem jego zwłok na własne oczy, nie umiałem przyjąć brutalnej prawdy o jego śmierci? Niepewność dawała miejsce wątpliwości, a ta z kolei dopuszczała nadzieję. Ale fałszywa nadzieja rani dotkliwiej niż rozpacz wynikająca z pewności.
    Jak miałem rozumieć wzmiankę o wizytach zakapturzonej zjawy, która według Publicjusza i Minucjusza była lemurem Katyliny, a mnie nieodparcie kojarzyła się z tajemniczym wieszczkiem nazwanym przez rzymskich strażników świątyni w winnicy Rabidusem? Czy naprawdę mogłem spotkać w tej dziczy ducha Katyliny? Czy to on próbował mnie zawrócić z drogi do Massilii, wiedząc, że mój syn już nie żyje?
    W wyobraźni raz za razem widziałem, jak Meto spada z wysokiego muru w morską toń. Widok ten w końcu zaczął się nakładać na utrwalony w pamięci incydent ze wspinającą się na Skałę Ofiarną kobietą, która zniknęła nam z oczu, jakby ją ktoś zepchnął albo ona sama skoczyła… a może spadła?
    Szedłem ulicami Massilii w oszołomieniu, ledwo dostrzegając otoczenie, i zdałem się zupełnie na przewodnictwo Dawusa. W pewnej chwili dotknął mego ramienia i szepnął mi do ucha:
    – Teściu, nie jestem pewien, ale chyba ktoś nas śledzi.
    Aż podskoczyłem zaskoczony. Zamrugałem i rozejrzałem się wokoło, po raz pierwszy zauważając, że na ulicach są też inni ludzie. Było ich więcej, niż sądziłem. Mimo oblężenia życie w Massilii toczyło się dalej.
    – Ktoś nas śledzi? Dlaczego tak uważasz?
    – Dwaj faceci są stale jakieś sto kroków za nami. Właśnie obeszliśmy dookoła kilka domów, a oni wciąż tam są.
    Odwróciłem się i stwierdziłem, że znów stoimy pod domem Werresa. Byłem widocznie tak otępiały, że nie zdawałem sobie sprawy, iż Dawus prowadzi mnie w kółko.
    – Czy oni się do nas zbliżają? – spytałem.
    – Nie, raczej utrzymują stały dystans. Myślę, że…
    – No, mów.
    – Myślę, że mogli nas śledzić już wcześniej, od chwili, gdy opuściliśmy dom Ofiarowanego. Wtedy nie miałem pewności, ale to muszą być ci sami ludzie.
    – To pewnie agenci Wielkiej Rady. Chcą mieć oko na rzymskich gości Ofiarowanego. Jeżeli władze trzymają nas pod obserwacją, nic na to nie poradzimy. Rozpoznajesz któregoś? Może widziałeś ich wśród żołnierzy Apollonidesa?
    – Trzymają się za daleko, żebym mógł się im dobrze przyjrzeć. – Dawus pokręcił głową i zmarszczył brwi. – A co, jeśli oni nie są nasłani przez Radę? Jeśli to ktoś inny kazał nas śledzić?
    – To mi się wydaje nieprawdopodobne – odparłem. Zaraz jednak pomyślałem, że jedno, czego się w Massilii nauczyłem, to oczekiwać nieoczekiwanego. Zerknąłem za siebie, starając się, by wyglądało to naturalnie. – Którzy to?
    – Teraz ich nie zobaczysz. Zeszli nam z widoku. Ale, teściu, czy nie widzieliśmy już gdzieś tego tam?
    Odwróciłem głowę, patrząc tam, gdzie Dawus, w wąską boczną uliczkę, gdzie przed zamkniętym sklepem zebrała się grupa około dwudziestu kobiet ściskających w rękach puste koszyki; szeptały między sobą i rzucały wokoło ukradkowe spojrzenia. Było boleśnie oczywiste, że przyciągnęła je tu obietnica jakiegoś czarnorynkowego spekulanta, który zobowiązał się dostarczyć w umówione miejsce o umówionej godzinie jakieś przemycone produkty. Co też pomyśleliby o tym timouchoi?
    – Widzę tam wiele kobiet, ale żadnego mężczyzny, Dawusie.
    – Tam, nieco za nimi. Ma na głowie kaptur. Przecież to ten wróżbita, którego widzieliśmy w świątyni!
    Wciągnąłem głośno powietrze. Postać była widoczna tylko przez chwilę, ale też miałem takie wrażenie. Lecz to przecież niemożliwe! Jak on mógłby przedostać się za mury? Uznałem, że wyobraźnia płata nam figle. Katylinarczycy wspominali o zakapturzonym gościu i to nasunęło nam na myśl wróżbitę. Ten ktoś najpewniej nie był nawet mężczyzną, ale po prostu jeszcze jedną klientką przemytnika, trzymającą się nieco na uboczu. Hmm…
    Skręciłem w uliczkę i ruszyłem ku grupce kobiet. Dawus podążył za mną bez słowa. Czy postać w kapturze nagle zadrżała, czy to kolejne psoty mojej wyobraźni? Dawus złapał mnie za ramię. Usiłowałem odtrącić jego dłoń, ale on ścisnął mnie jeszcze mocniej.
    – Teściu, oni znów są! Ci dwaj, którzy nas śledzili. Z tyłu, za wróżbitą, na drugim końcu uliczki. Musieli pójść okrężną drogą.
    Teraz i ja ich zobaczyłem. Byli za daleko, abym mógł widzieć rysy ich twarzy. Obaj mieli na sobie brązowe chitony i niczym się od siebie nie różnili. Postać w kapturze odwróciła głowę i chyba również ich spostrzegła, wyraźnie bowiem zadrżała. Starałem się przepchnąć między stłoczonymi kobietami; moja mina musiała je zaniepokoić, ponieważ natychmiast wybuchnęły potokami greckich słów wypowiadanych za szybko, bym je zrozumiał. W jednej chwili rozbiegły się jak spłoszone ptaki, biorąc nas zapewne za agentów Wielkiej Rady, którzy przybyli zlikwidować ich nielegalny handelek.
    Przez chwilę panowało zamieszanie, a potem wąska uliczka nagle opustoszała. Kobiety gdzieś zniknęły, podobnie jak dwaj mężczyźni na jej drugim końcu. Nie było też śladu po tajemniczym osobniku w kapturze… jeśli on rzeczywiście tam przedtem był.

Rozdział XIV

    Tej nocy przyśnił mi się dzień togi Metona, kiedy skończył szesnaście lat i po raz pierwszy włożył ten męski strój, by paradować w nim na Forum Romanum. Poprzedniej nocy wpadł w panikę i dał się sparaliżować zwątpieniu: jak chłopiec, który się urodził niewolnikiem, może kiedykolwiek stać się prawdziwym Rzymianinem? Uspokoiłem go jednak i w ten pamiętny poranek moje serce rozpierała duma, kiedy patrzyłem, jak Meto kroczy przez Forum, obywatel między obywatelami.
    W dzisiejszym śnie wszystko było tak jak wtedy, tylko że ani razu nie ujrzałem twarzy Metona. W jakiś dziwny sposób w ogóle go nie widziałem; tam, gdzie powinien stać, była pusta przestrzeń, mgliste nic. Z kolei obraz Forum był nawet żywszy niż w rzeczywistości, nadzwyczaj realistyczny, kipiący życiem, kolorami, dźwiękami. Mijaliśmy wielkie świątynie, przemierzaliśmy rozległe place. Wspięliśmy się długimi schodami na szczyt Kapitolu, napotykając zmierzającą na dół grupę senatorów, a wśród nich nie kogo innego, jak samego Cezara. Urodzony polityk, zawsze chętnie zabiegający o przychylność potencjalnych zwolenników, Cezar pogratulował Metonowi wejścia w wiek męski, choć ledwo na niego spojrzał. Czy to wtedy Meto spotkał go oko w oko po raz pierwszy? Tak musiało być. Któż mógł sobie wtedy wyobrazić, jak zbliży ich przeznaczenie?
    Postać Cezara w moim śnie była szczególnie wyrazista. Jego twarz przypominała niemal własną karykaturę; kości policzkowe i wysokie czoło były lekko przerysowane, oczy lśniły jak w gorączce, wąskie usta rozciągnęły się w charakterystycznym uśmiechu, jakby z sekretnego dowcipu, który Cezar dzieli tylko z bogami.
    Senatorowie poszli w swoją drogę, a nasz orszak piął się w górę. Na szczycie Kapitolu mój stary przyjaciel Rufus wypatrywał auspicjów, szukając na niebie ptaków, z których lotu mógłby odczytać boską wolę. Czekaliśmy długo na pojawienie się skrzydlatej wróżby, aż w końcu lotem błyskawicy spadł z przestworzy orzeł i wylądował u naszych stóp. Wielki ptak wbił w nas spojrzenie, a my gapiliśmy się na niego jak zaczarowani. Nigdy nie widziałem orła z tak bliska. Mógłbym wyciągnąć rękę i dotknąć go, gdybym się odważył. Nagle zerwał się do lotu; rozległ się łopot mocarnych skrzydeł i po chwili już go nie było. Cóż to mogło znaczyć? Orzeł jest ulubieńcem Jowisza, najbardziej boskim wśród ptaków. Według Rufusa jego pojawienie się akurat w dniu togi Metona, zwłaszcza tak blisko nas, było najlepszym omenem, jaki sobie można wyobrazić. Już wtedy jednak czułem nieokreślony niepokój. Później, kiedy Meto po raz pierwszy ujrzał orli sztandar Katyliny, wydało mu się to kolejnym znakiem od bogów, objawieniem ich woli i jego przeznaczenia. Myślę, że to właśnie w tamtej chwili naprawdę stał się mężczyzną, to znaczy nieodwracalnie wyzwolił się spod mojej władzy i ruszył ku niebezpieczeństwom, przed którymi już nie mogłem go chronić.
    Nagle zostałem przeniesiony, jak to bywa w snach, do zupełnie innego miejsca. Znalazłem się w komorze pod willą Gajusza Werresa, wśród gór błyszczących monet i wysadzanych klejnotami dzieł sztuki. Zdawało mi się, że i Meto tam jest, choć wciąż niewidzialny. Srebrny orzeł Katyliny patrzył na nas, niesamowicie prawdziwy… i nagle ożył! Wydał przenikliwy pisk i zatrzepotał skrzydłami, usiłując wzbić się do lotu w tej ciasnej izbie. Miotał się jak oszalały, jego dziób i szpony przecinały powietrze jak sztylety. Zasłoniłem oczy. Sen zmienił się w koszmar pełen krzyków, zamieszania i krwi.

    I wtedy się obudziłem. Dawus potrząsał mnie łagodnie za ramię.
    – Teściu, zbudź się! Dzieje się coś ważnego!
    – Co? – Potrząsnąłem głową, zdezorientowany i niepewny, gdzie jestem.
    – W nocy przypłynął statek…
    – Statek?
    – Przedarł się przez rzymską blokadę i przywiózł wieści. Przybywają posiłki, okręty pełne żołnierzy wysłane przez Pompejusza!
    Senny koszmar nie chciał odejść, oblepiał mnie jak pajęczyna. Usiadłem na łóżku, po omacku sięgnąłem do dzbanka stojącego na stoliku i prysnąłem sobie wodą na twarz. W izbie było mroczno, ale nie zupełnie ciemno, wlewał się do niej nikły poblask przedświtu. Przez mgnienie oka wydawało mi się… ponad wszelką wątpliwość… że jest tu Meto. Rozejrzałem się i choć go nie zobaczyłem, czułem dziwną pewność, że musi tu być, choć niewidzialny. Dawus spostrzegł, że zapatrzyłem się w przestrzeń, i swoim zwyczajem zmarszczył brwi.
    – Teściu, jesteś chory?
    Długo milczałem, zanim odrzekłem:
    – Nie, Dawusie. Nie jestem chory. Czuję tylko ból w sercu…
    To najwyraźniej go uspokoiło.
    – No, to lepiej wstawaj. Całe miasto nie śpi, choć daleko do brzasku. Ludzie wyszli na ulice, obsiedli dachy i okna, krzyczą do siebie. Nie rozumiem po grecku, ale Hieronimus mówi…
    – Hieronimus mówi, oby im burty przegniły i Posejdon zabrał ich do siebie!
    Nasz gospodarz stał na progu z kwaśną miną. Odkaszlnąłem i spytałem:
    – Czy to prawda, co mówi Dawus? Jakiś statek zawinął w nocy do portu?
    – Szybki statek łącznikowy. Najwyraźniej prześliznął się między rzymskimi galerami niezauważony. Zadziwiające, jak szybko wiadomość obiegła miasto. Jak pożar przerzucający się z wiatrem z dachu na dach!
    – I jeszcze jakieś okręty są w drodze?
    – Tak mówi plotka. Jeden z dowódców Pompejusza dotarł do massylskiego porciku, Taurois. To tylko kilka mil stąd. Mówią, że ma osiemnaście okrętów… Siła równa flocie Cezara. – Hieronimus westchnął ponuro. – Chodź, Gordianusie. Ubierz się, zjemy razem śniadanie.
    Przetarłem oczy i zadałem sobie pytanie, który z dwóch światów jest mniej pewny: ten, który opuściłem wraz z przebudzeniem, czy ten, w którym się ocknąłem? Czy jeszcze kiedykolwiek wróci ten czas, kiedy rano wstawałem z łóżka i wiedziałem z cudowną aż do znudzenia pewnością, co przyniesie każda kolejna godzina rozpoczynającego się dnia?

    Do śniadania zasiedliśmy na tarasie. W tym uprzywilejowanym miejscu, odosobnionym, dającym rozległy i daleki widok, można się było czuć odizolowanym od świata, ale wyczuwalne w mieście podekscytowanie docierało i tutaj. Z ulicy pod nami dolatywały urywki rozmów przechodniów spekulujących na temat wielkości i jakości spodziewanych posiłków, wróżących zagładę flocie Cezara i pławiących się w marzeniach o straszliwej zemście na oblegających. Ktoś zadął w róg, a herold ogłosił, że wszystkim niewolnikom nakazuje się pozostanie w domach, sprawni obywatele zaś z rozkazu Wielkiej Rady mają się niezwłocznie stawić w porcie. Z pobliskich świątyń płynęły pochwalne hymny ku czci dziwacznego xoanon Artemidy i jej brata Aresa. U stóp nadmorskiego odcinka murów obronnych płynęła ludzka rzeka; mężczyźni, kobiety, dzieci i starcy sunęli do baszt, wspinali się krętymi schodami i wysypywali się na koronę muru.
    – Czy tak to wyglądało w dniu, kiedy massylska flota wypłynęła z portu, by się zmierzyć z okrętami Cezara? – spytałem.
    Hieronimus podążył wzrokiem za moim spojrzeniem i odrzekł:
    – Tak samo. Wszyscy, którzy nie mieli przydzielonych funkcji bojowych, zebrali się na murze, by patrzeć na bitwę. Jedni stali jak posągi i wpatrywali się w morze, inni zbijali się w małe grupki albo nerwowo chodzili tam i z powrotem, a wszystkich łączyły nadzieja i okropny strach, że wszystko może pójść jak najgorzej… co się też stało. – Na usta wypełzł mu słaby ironiczny uśmieszek. – Widzisz? Niektórzy przytaszczyli koce, parasole, a nawet składane krzesła. Przyszli gotowi czekać na murze przez cały dzień. Ostatnim razem ci sami gapie przynieśli też koszyki z jedzeniem. Patrzenie, jak ludzie się nawzajem zabijają, to wyczerpujące zajęcie i można przy nim zgłodnieć… Dziś jednak nie widzę, aby ktokolwiek miał ze sobą żywność. Pewnie racje są za małe. Jeszcze trochę chleba, Gordianusie? Skosztuj tych nadziewanych daktyli.
    Na ścianie Skały Ofiarnej lśniły pierwsze promienie wschodzącego słońca. Mimo iż jej szczyt zapewniłby najlepszy widok na port i przyległy akwen, gapie skrzętnie ją omijali.
    – Wiesz co, Dawusie? Naszła mnie nagła ochota przyjrzeć się z bliska Skale Ofiarnej – oznajmiłem.
    – Stąd mamy niezły widok.
    – Nie najgorszy, to prawda. Ale to mi nie wystarcza.
    – Apollonides powiedział, że nikt nie ma na nią wstępu – rzekł Dawus, nagle nachmurzony. – To święte miejsce, zakazane, przynajmniej dopóki Ofiarowany jeszcze… – Urwał i odwrócił wzrok od Hieronimusa.
    – A my posłusznie trzymaliśmy się od niej z daleka. – Skinąłem głową. – Do dzisiaj. Każdego innego dnia natychmiast zwrócilibyśmy na siebie uwagę, gdybyśmy spróbowali myszkować w jej pobliżu. Kazano by nam się wynosić, a może i aresztowano by nas. Dzisiaj jednak, kiedy władze mają inne problemy na głowie, a na dodatek pełno wszędzie ludzi, niewykluczone, że uda nam się to wykorzystać. – Włożyłem do ust kolejnego daktyla, rozkoszując się jego smakiem. – Najedz się porządnie, Dawusie. Chyba nieprędko znów coś wrzucimy na ząb… byłoby nietaktem brać ze sobą jedzenie między głodnych.

    Na ulicach nikt nie zwracał na mnie uwagi, Dawus jednak przyciągał zdziwione spojrzenia. Ponieważ niewolnikom zakazano wychodzić z domów, a wszyscy obywatele zdolni do noszenia broni zostali wezwani na nabrzeża portu, poza paroma żołnierzami rozstawionymi tu i ówdzie dla pilnowania porządku w okolicy nie widzieliśmy wśród zmierzających na mury kobiet, dzieci i starców ani jednego młodego mężczyzny. Ze swymi szerokimi barami i niepoślednim wzrostem mój zięć wyróżniał się w tłumie. Nikt jednak nam nie przeszkodził we wmieszaniu się między ludzi wchodzących do najbliższej baszty, aby schodami dostać się na górę. Była to właśnie ta baszta, w której po upadku kobiety ze Skały Ofiarnej zniknął ów żołnierz w jasnoniebieskiej pelerynie. Tymi schodami uciekał z miejsca zbrodni, jeśli rzeczywiście była to zbrodnia. Dziś szliśmy jego śladami w przeciwnym kierunku i każdy stopień przybliżał nas do skały.
    W połowie drogi przystanąłem dla złapania oddechu, pozwalając innym nas omijać.
    – Nie widać gdzieś naszych wczorajszych „cieni”? – spytałem, spoglądając w dół, w czeluść baszty.
    – Nic nie zauważyłem – stwierdził Dawus. – Ci dwaj wyróżnialiby się w tym tłumie prawie tak samo jak ja.
    Ruszyliśmy dalej i wkrótce wynurzyliśmy się z baszty na galerię biegnącą wzdłuż korony muru. Po prawej, w kierunku morza, ludzie tłoczyli się w kilku szeregach, starając się zająć miejsca z jak najlepszym widokiem. Odwróciłem się w przeciwną stronę, ku łańcuchowi wzgórz gęsto nakrapianych dachami domów. Bezskutecznie wypatrywałem willi Ofiarowanego, dopóki Dawus mi jej nie wskazał. Dopiero wtedy wyraźnie zobaczyłem zieloną sylwetkę Hieronimusa, siedzącego wciąż na okolonym drzewami tarasie. Jeżeli i on nas zobaczył, nie dał tego po sobie poznać. W dali, za konturem linii zabudowy miejskiej, widoczny był szczyt góry, na której Treboniusz rozbił obóz i bez wątpienia w tej chwili bacznie obserwował miasto i morze.
    Patrząc znów w stronę wody, widziałem jedynie przebłyski błękitu pomiędzy sylwetkami gapiów. Dawus, który przewyższał wzrostem większość zgromadzonych, powiedział mi, że widzi cały akwen od wejścia do portu aż po sterczące z morza wyspy i jeszcze dalej. Na tylnej stronie galerii było dość miejsca, abyśmy mogli swobodnie iść ku ogromniejącej nad nami z każdym krokiem Skale Ofiarnej. Biel jej urwistych ścian była złamana szarymi plamami i czarnymi smugami spływającymi wzdłuż wyrzeźbionych przez wiatr i deszcze zmarszczek. Skała wyrastała ponad mur i była też dalej wysunięta w morze, tworząc wystający nawis niczym stewa ogromnego statku. Im bardziej się do niej zbliżaliśmy, tym rzadszy stawał się tłum gapiów; odcinek muru przylegający do samej skały był zaś zupełnie pusty. Nie wątpiłem, że Massylczycy stronią od niej z przesądnego strachu i szacunku dla jej świętości, ale była też bardziej prozaiczna przyczyna: od pewnego miejsca jej wystający masyw przesłaniał widok na wyspy, a zwłaszcza na wejście do portu.
    Tam, gdzie mur stykał się ze skałą, budowniczowie fachowo przycięli kamienne bloki tak, by nie pozostawić najmniejszej szczeliny. Wapienna maczuga górowała nad galerią, na której staliśmy, tworząc przy tym nad nią rodzaj płytkiej groty. Tamtego dnia widzieliśmy, jak człowiek w niebieskiej pelerynie skoczył ze skały; odnalazłem teraz miejsce, gdzie musiał wylądować, i spojrzałem w górę. Wysokość na pewno nie była mniejsza niż trzy metry, a może i więcej. Przypomniałem sobie, że mężczyzna potknął się przy lądowaniu i potem utykał na lewą nogę, biegnąc ku baszcie.
    Na pierwszy rzut oka wydawało się, że trafiliśmy w ślepy zaułek. Nie było innej drogi na skałę oraz na dalszy odcinek muru, jak tylko wspinaczka przez nawis. Okazało się jednak, że nie jest to do końca prawdą. Po lewej, od strony miasta, nawis raptownie się cofał; ktoś wykuł tam prymitywne, płytkie stopnie, niektóre zaledwie dające oparcie dla palców stóp. Żeby dosięgnąć pierwszego z nich, trzeba by dać długi krok ponad przepaścią, następne zaś były wykute bezładnie wzdłuż wyraźnie okrężnej linii, raczej tam, gdzie się dało, a nie tam, gdzie by należało, biorąc pod uwagę zasięg kroku przeciętnego człowieka. Wspinaczka na szczyt skały po tych stopniach wymagałaby sporo zwinności i siły, nie mówiąc już o zimnej krwi i cierpliwości; zapewne właśnie dlatego mężczyzna w niebieskiej pelerynie wolał je ominąć i zaryzykować bezpośredni skok na mur. Dawus spojrzał na mnie i uniósł brwi.
    – Mam iść pierwszy, teściu? Łatwiej mi będzie dosięgnąć tego pierwszego stopnia, a potem mogę ci podać rękę, gdybyś potrzebował pomocy.
    – Gdybym potrzebował? Jesteś wielce taktowny, mój zięciu. Nawet w twoim wieku zawahałbym się przed tym pierwszym krokiem. Pospiesz się, póki nikt na nas nie patrzy.
    Zerknąłem przez ramię w stronę gapiów, a potem z zapartym tchem obserwowałem, jak Dawus sięga obiema rękami przed siebie, chwyta się skalnych występów, stawia lewą stopę na pierwszym stopniu, po czym podciąga się i przez moment zawisa ponad przepaścią w rogu między murem i ścianą skały. Zatrzymał się, sprawdzając równowagę i obliczając w myślach następny ruch; przesunął się dalej, wciąż wisząc nad otchłanią, i wystawił naprzód prawą stopę, sięgając do następnego stopnia. Ten manewr na powrót umieścił jego środek ciężkości nad litą skałą; usłyszałem, jak oddycha z ulgą, zanim i ja zrobiłem to samo.
    – Teraz ty – powiedział.
    Wyciągnął do mnie rękę. Gdyby była choć trochę krótsza, nie miałbym szans jej dosięgnąć. Jego uścisk był mocny. Wolną ręką uczepiłem się krawędzi skalnego zagłębienia nad moją głową i wystawiłem lewą stopę tak daleko jak mogłem. Stopień był tuż poza moim zasięgiem. Dopiero gdy Dawus pociągnął mnie mocno ku sobie, udało mi się oprzeć dobrze palce. Naśladując go, podciągnąłem się w górę i wysunąłem nad przepaść. Poczułem się nagle słabo i miałem wrażenie, że nie panuję nad swoim ciałem.
    – Spokojnie! – szepnął Dawus. – Patrz na skałę, a nie w dół. Widzisz następny stopień?
    – Widzę.
    – Wcale nie jest tak daleko, jak to wygląda.
    – Nie bardzo mnie to pociesza…
    Dawus nie rozluźnił uścisku ani na chwilę. Podniosłem prawą stopę, szukając niezdarnie następnego oparcia, znalazłem je i znów posunąłem się naprzód. Przez mgnienie oka miałem absolutną, przyprawiającą o mdłości pewność, że gdyby Dawus nie trzymał mnie za rękę, straciłbym równowagę i spadł ze skały. Zerknąłem w dół. Ściana opadała pionowo niemal do samej wody, ale w końcu musiałbym uderzyć albo o nią, albo o mur… i dalej już odbijać się jak piłka aż do końca. Zamknąłem oczy i przełknąłem ślinę.
    W chwilę później stałem już pewnie na skale. Jeszcze jeden, stosunkowo łatwy krok i znalazłem się na nawisie, gdzie podłoże było znacznie mniej strome. Dopiero wtedy Dawus puścił moją dłoń i ruszył przed siebie na czworakach, a ja poczłapałem za nim, z trudem uspokajając oddech.
    Ze Skały Ofiarnej roztaczał się niczym nie przesłonięty widok we wszystkich kierunkach, ale sam szczyt był nieco wklęsły, jak język zwinięty w trąbkę. Jeśli zachowamy skuloną pozycję, nikt ze zgromadzonych na murach po obu stronach skały gapiów nie będzie mógł nas spostrzec. Pozostawaliśmy widoczni tylko dla tych, którzy mogli patrzeć w tę stronę z domów na stokach massylskich wzgórz. Kiedy się odwróciłem, by popatrzeć na willę Ofiarowanego, ujrzałem, że Hieronimus stoi oparty rękami o balustradę tarasu, wpatrując się w nas z napięciem.
    Wysunąłem głowę ponad przeciwległą krawędź skały, spoglądając na mur po drugiej stronie. Tłum był tam jeszcze gęstszy niż w miejscu, skąd przyszliśmy, ale choć skała nie zasłaniała widoku, ludzie trzymali się od niej z daleka. Rozejrzałem się za jakąś drogą zejścia na tamtą stronę, ale była ona jeszcze mniej dostępna. Nie widać było nawet tak lichych punktów oparcia, z jakich my skorzystaliśmy. Nie podnosząc się, odwróciłem się ku morzu i podpełzłem do krawędzi, by spojrzeć w dół. Skała tworzyła tu półkę wystającą poza linię murów i zakończoną pionowym urwiskiem. Daleko w dole ujrzałem poszarpane skalne zęby, omywane przez spienione fale, połyskujące złotem i morskim zielonkawym błękitem w łagodnym świetle poranka. Dawus przyczołgał się do mnie i też wyjrzał poza krawędź.
    – I co myślisz, Dawusie? Czy ktokolwiek mógłby przeżyć upadek z tej skały?
    – Niemożliwe! Oczywiście, gdyby nie te kamienie…
    Spojrzałem ponad jego plecami na miejsce, skąd podobno skoczył Meto. Mur opadał tam pionowo do wody; u jego podnóża nie było żadnych wystających skał. Gdyby nie te kamienie… to co? Człowiek mógłby uderzyć o powierzchnię wody i przeżyć? Nie było sensu snuć podobnych rozważań, a jednak złapałem się na tym, że wpatruję się w zieloną toń, jak gdyby strzegła tajemnicy, którą można odkryć, jeśli odpowiednio długo i intensywnie będzie się patrzeć. Dawus nagle szturchnął mnie w bok.
    – Teściu, patrz!
    Z portowego kanału wychynęła na otwarte wody massylska galera. Na jej pokładzie tłoczyli się łucznicy i obsługa katapult. Za nią zobaczyłem następny okręt, i jeszcze jeden. Wiosła migotały w słońcu, a na szczycie każdego masztu łopotały na wietrze błękitne proporce. Każdy kolejny okręt witany był głośnymi wiwatami zebranych na murach ludzi. Gapie wymachiwali rękami, powiewali czym kto miał, nawet kocami. Widziane z pokładów galer mury Massilii musiały przedstawiać ożywiony spektakl ruchu i kolorów.
    – Myślałem, że flota massylska została zniszczona – zdziwił się Dawus.
    – Nie zniszczona, tylko okaleczona – sprostowałem. – Zbyt osłabiona, by stawić czoło okrętom Cezara. Nie wątpię, że szkutnicy ciężko harowali, by doprowadzić do ładu te galery, które przetrwały bitwę, a także przy remoncie starych statków. Popatrz, tamten stateczek jest niewiele większy od łodzi rybackiej, ale wyposażyli go w osłony dla wioślarzy i zamontowali na nim katapultę.
    Na morze wypływało coraz więcej jednostek z błękitnymi proporcami. Pierwsza z nich już złożyła wiosła i postawiła żagiel, robiąc przy tym zwrot w lewo, by złapać wiatr wiejący wzdłuż kanału między stałym lądem i leżącymi dalej wyspami. Inne okręty robiły to samo, zwinnie sterując przy brzegu, i znikały nam z oczu za niskimi wzgórzami po przeciwnej stronie portu.
    – Dokąd oni płyną? – spytał Dawus.
    – Hieronimus mówił, że flota z odsieczą od Pompejusza zakotwiczyła o kilka mil stąd, w miejscowości Taurois. Massylczycy pewnie chcą się z nią połączyć, aby wspólnie uderzyć na okręty Cezara.
    – O wilku mowa… – Dawus wskazał dłonią na wyspy.
    Z ukrytego za nimi kotwicowiska wypływała galera za galerą. Flota Cezara stawiała żagle, ruszając w pościg za Massylczykami. Dlaczego tak długo z tym zwlekali? Według Hieronimusa statek z wiadomością od Pompejusza przybył do portu, nie zwracając na siebie uwagi. Nagłe pojawienie się odremontowanej massylskiej flotylli chyba zaskoczyło Rzymian i teraz pospiesznie starali się nadrobić stracony czas.
    Ostatni massylski okręt opuścił wody portowe i położył się na kurs wzdłuż wybrzeża, zanim pierwsza jednostka Cezara zdążyła się wychylić zza wysp i rozpocząć pościg. Nie miałem wątpliwości, że galery massylskie są szybsze i obsadzone przez sprawniejsze załogi.
    – Gdyby to były tylko regaty, Massylczycy wygraliby bez wysiłku – zauważył Dawus.
    – Mogą mieć lepsze okręty i lepszych żeglarzy – przyznałem. – Co się jednak stanie, kiedy zawrócą i podejmą walkę?
    Zza naszych pleców dobiegł czyjś głos:
    – Gdybyśmy tylko my, Massylczycy, mieli swoją Kasandrę jak Trojanie, żeby odpowiadała na takie pytania!
    Obaj aż podskoczyliśmy. Nad nami, z rękami na biodrach i rysujący się ciemno na tle rozświetlonego nieba stał Hieronimus.

Rozdział XV

    – Co ty tutaj robisz? – spytałem, kiedy już ochłonąłem.
    Hieronimus się uśmiechnął.
    – Myślę, że mam większe prawo tu przebywać niż ty, Gordianusie.
    – Ale jak…
    – Łatwiejszą drogą, po skale od jej podnóża, tak samo jak ta kobieta i żołnierz. Widziałem was wcześniej, jak się bujacie nad przepaścią. Macie szczęście, że obaj nie spadliście i nie skręciliście sobie karków.
    Usłyszałem stłumione okrzyki, wyrażające zaskoczenie i niepokój. Uniosłem trochę głowę, by spojrzeć nad krawędzią na zgromadzonych ludzi.
    – Spostrzegli cię, Hieronimusie. Musieli cię rozpoznać po zielonej szacie. Gapią się tu, pokazują cię palcami, szepczą…
    – I co z tego? Niech się gapią. Myślą pewnie, że wlazłem tu, by się rzucić w morze. O, to by się im podobało! Ofiara flocie na szczęście. Ale ja nie mam zamiaru skakać. Byłoby to przedwczesne. To kapłani Artemidy wybiorą odpowiednią chwilę. – Podszedł na skraj urwiska i spojrzał w dół. Obaj z Dawusem trzymaliśmy się nisko, ale odsunęliśmy się na boki, żeby zrobić mu więcej miejsca. – Dawno tu nie byłem. Przyznam, że to dziwne uczucie.
    W tej chwili uderzył w nas niespodziewany, gwałtowny podmuch wiatru. Hieronimus się zachwiał; obaj z Dawusem jednocześnie wydaliśmy stłumione okrzyki i sięgnęliśmy, by go złapać za nogi. Szybko jednak sam odzyskał równowagę. Błysk strachu w jego oczach ustąpił wesołym iskierkom; Hieronimus zaśmiał się nerwowo.
    – Ach, ten nasz słynny wiatr! Wcześnie dziś się zaczyna. Ciekawe, jak wpłynie na przebieg bitwy?
    – Siadaj, Hieronimusie! Niebezpiecznie teraz stać.
    – Tak, chyba usiądę. Ale nie położę się jak wy. Nie mam powodu się kryć. Wy zresztą też nie macie. Jesteście teraz ze mną, z Ofiarowanym, a jeśli Ofiarowany ma ochotę posiedzieć sobie z przyjaciółmi na swojej skale i patrzeć na morze, czekając na wieści o starciu, to kto może mu tego zabronić?
    – Jeżeli mnie pamięć nie myli, zabrania tego pierwszy timouchos, i to niedwuznacznie.
    – Apollonides! – Ofiarowany parsknął i machnął ręką, jakby rozkazy najważniejszego człowieka w Massilii znaczyły nie więcej od brzęczenia muchy.
    Obecność Hieronimusa na Skale Ofiarnej nie przestawała budzić zainteresowania gapiów na murach, ale wkrótce zaczęło ono słabnąć, a w końcu ludziom znudziło się szeptanie i pokazywanie palcami. Wiedzieli, że Skała Ofiarna to święte miejsce i że nie wolno się do niej zbliżać, ale podejrzewałem, iż niuanse tego religijnego prawa pozostawiają odpowiednim władzom. Jeżeli Ofiarowany nagle pojawił się na skale, to zapewne tak właśnie miało być. Przyjęli jego obecność jako część dzisiejszego widowiska, kolejny rytuał związany z mającą się odbyć bitwą, niczym dobiegające ze wszystkich świątyń śpiewy, i zwrócili uwagę na powrót ku morzu.
    A na morzu nie było nic do zobaczenia. Ostatni massylski okręt zniknął za horyzontem, żeglując wzdłuż brzegu na wschód, nie było też śladu po rzymskiej pogoni. Jeżeli dojdzie do bitwy, odbędzie się ona gdzie indziej, zapewne pod owym Taurois, gdzie czekała flota Pompejusza. Widzom pozostawała tylko obserwacja pustego morza, a mimo to nikt się nie kwapił do opuszczenia z trudem zdobytego miejsca na murach. Prędzej czy później musi się pojawić jakiś okręt. Czy będzie niósł rzymską, czy massylską banderę? Ludzie patrzyli i czekali, mrużąc oczy przed odbijanymi przez wodę oślepiającymi promieniami słońca. Z tyłu dobiegał nieustanny śpiew ze świątyń, raz głośniej, raz ciszej, w zależności od kaprysów wiatru; długo nie zwracałem na to uwagi, a potem nagle słyszałem go znowu i uzmysławiałem sobie, że nie milknie ani na chwilę. Pieśni ku czci Artemidy, Aresa i całej plejady innych bogów rywalizowały o dostęp do uszu na Olimpie, czasem zderzając się ze sobą w ostrym dysonansie, a czasem zlewając się w przypadkowej harmonii o nieziemskim pięknie. My zaś, jak chyba wszyscy na murach, rozpoczęliśmy dyskusję na temat bieżących i przyszłych wydarzeń.
    – Na to właśnie czekali Apollonides i Wielka Rada, na przybycie tych okrętów Pompejusza – rzekł Hieronimus. – Jeżeli blokada nie zostanie przełamana, upadek miasta będzie tylko kwestią czasu. Nawet gdyby Treboniuszowi nie udało się przedrzeć przez mury, to głód wykona za niego całą robotę. A już się zaczął. Wyobraź sobie, że mówi się nawet o zmniejszeniu moich przydziałów. Moich, Ofiarowanego! To świadczy, jak drastyczna jest sytuacja. – Na murze niedaleko od nas słychać było nieustający płacz dziecka, być może właśnie z głodu. Hieronimus westchnął. – Widziałeś, jak obie floty wypływają, Gordianusie. Ile naliczyłeś massylskich galer?
    – Osiemnaście, do tego kilka mniejszych jednostek.
    – A rzymskich?
    – Też osiemnaście.
    – Wieść niesie, że flota Pompejusza liczy także osiemnaście okrętów. Nie wątpię, że kapłani doszukają się jakiegoś mistycznego znaczenia w tych liczbach! Ale w praktyce oznacza to, że połączone siły Pompejusza i nasze dwukrotnie przewyższają flotę Cezara. Czysta przewaga, jaką doceniłby każdy gracz. Tylko że już widzieliśmy, co się dzieje, kiedy massylskie galery walczą z galerami Cezara, chociaż te ostatnie zostały zbudowane w pośpiechu i obsadzone przez piechotę. Katastrofa dla Massilii! No, co prawda odsiecz od Pompejusza powinna zapewnić co najmniej wyrównanie sił… ale dlaczego jej dowódca zakotwiczył aż pod Taurois? Czemu nie przypłynął prosto do Massilii, skoro zamierza przełamać blokadę? Coś mi nie gra z tą tak zwaną odsieczą. Wiecie, co myślę? Oni chyba są w drodze do Hiszpanii, żeby dołączyć do tamtejszej floty Pompejusza, a ten przystanek nieopodal Massilii to tylko kurtuazyjna wizyta; chcą sprawdzić, z której strony wiatr wieje i jakie niesie zapachy. Och, oczywiście udzielą pomocy… dopóki nie będzie to zbyt duży wysiłek. Ale jak będą się bić, kiedy się przekonają, z jakimi wojownikami mają do czynienia, i gdy ich własna krew zacznie barwić morze? Hej, co to jest?
    Hieronimus wyciągnął z sakwy kolejny nadziewany daktyl, przyjrzał mu się z niesmakiem i cisnął w morze. Usłyszałem cichy jęk Dawusa, a zaraz potem burczenie w jego brzuchu.
    – Może masz rację, Hieronimusie – powiedziałem. – Ale możesz się też mylić. Wyobrażam sobie inny scenariusz. Będzie bitwa i okręty Cezara zostaną zniszczone. Dlaczego nie? Pompejusz ma równie sprytnych oficerów i bitne załogi. Blokada zostanie przerwana, Wielka Rada odzyska kontrolę nad morzem i wybrzeżem. Statki handlowe będą mogły swobodnie zawijać do Massilii. Miejskie spichrze zostaną uzupełnione, koniec z głodem. Dopóki mury wytrzymają, będzie można odpierać ataki Treboniusza bez końca. Albo jeszcze lepiej: jeśli te osiemnaście okrętów Pompejusza przywiozło żołnierzy, Domicjusz z Apollonidesem mogliby się pokusić o kontratak i zmusić Treboniusza do wycofania się, a nawet go rozbić. Jeśli Massilia zostanie bezpieczną twierdzą Pompejusza, Cezar będzie miał odciętą drogę powrotną do Italii. Może zostać w Hiszpanii jak w pułapce. Pompejusz tymczasem mógłby zebrać swoje siły z Grecji i Azji, popłynąć z powrotem do Italii i zaatakować Marka Antoniusza…
    – Może… mógłby… a co, jeśli…? – Hieronimus pokręcił głową. – We wszechświecie rządzonym przez kapryśnych bogów wszystko jest możliwe. Ale zamknij oczy… Co słyszysz? Dziecko płacze, bo jest głodne. To Apollonides i Rada są za to odpowiedzialni. Kiedy Cezar zastukał do naszych, bram, dokonali wyboru… który okazał się zły. Wtedy trzeba było szukać boskiej mądrości! Teraz jest na to za późno…
    Tak spędziliśmy ten długi dzień, rozprawiając o polityce i o wojnie. Kiedy te tematy straciły świeżość, podjęliśmy inne: nasze ulubione greckie tragedie i rzymskie komedie, względne zalety różnych filozofii, porównanie prozy Cezara i Cycerona. Hieronimus był zawołanym adwersarzem. Po jakiejkolwiek stronie bym się opowiedział, on wybierał przeciwną i najczęściej mnie pokonywał. Jego przewaga polegała na tym, że najwyraźniej miał każdy temat opanowany na świeżo, jak uczeń pochłonięty studiami. Jako Ofiarowany mógł zaspokajać każdą swoją potrzebę, a jedną z nich były książki, do których nie miał dostępu przez wszystkie żebracze lata. Massilia słynęła ze swych akademii i książek tu nie brakowało. Dostarczono mu ich cały wóz; Hieronimus pożerał zawartą w nich wiedzę równie łapczywie jak jedzenie.
    Mijały godziny. Śpiew z okolicznych świątyń nie ustawał ani na chwilę. Dawus nie wnosił do konwersacji wiele, jeśli nie liczyć burczenia w brzuchu. I ja poczułem głód, a raczej lekkie pobudzenie apetytu u dobrze odżywionego człowieka, który nie jadł od kilku godzin. Jak to się miało do stanu zebranych na murach ludzi? W oblężonym mieście ci, którzy nie biorą czynnego udziału w walce, zawsze dostają mniejsze racje od swoich obrońców. Głód dopada najpierw kobiety, dzieci i starców, a oni właśnie najgorzej go znoszą. Ile ich jeszcze czeka wyrzeczeń? Jak długo zdolni będą je znosić? Ten, kto naprawdę głoduje, zjadłby wszystko, aby tylko napełnić żołądek: drewniane wióry, kawałki wyprawionej skóry, a nawet ziemię. Głód okrada swe ofiary z ostatnich resztek godności, zanim odbierze im życie. Tych zaś, którzy przeżyją, czeka nieuchronnie zaraza, potem poddanie się oblegającym, gwałt, grabież, niewolnictwo… Patrzyłem w morze równie niespokojnie jak Massylczycy.
    – Czy znasz paradoks enkekalymmenas? – zapytał nagle Hieronimus.
    Dawus zmarszczył czoło na dźwięk długiego greckiego słowa.
    – Paradoks zawoalowanej – przetłumaczyłem na jego użytek.
    – Zgadza się – potwierdził Hieronimus. – To idzie mniej więcej tak: Czy mógłbyś rozpoznać swoją matkę, pyta ktoś. No pewnie, pada odpowiedź. A czy poznajesz tę zawoalowaną kobietę? Nie. A przecież to twoja matka. Dlatego możesz rozpoznać swoją matkę… i nie rozpoznać jej.
    – Skąd ci to przyszło do głowy? – spytałem, marszcząc brwi.
    – Nie wiem. Z czegoś, co ostatnio czytałem… Arystoteles? Czy też Platon?
    – Nie widzę w tym sensu. – Dawus wyglądał na głęboko zamyślonego. – Możesz nałożyć woal na którąkolwiek z kobiet i sprawić, że dziecko jej nie pozna. Ale… niekoniecznie. – Uniósł brwi, a w jego oczach pojawił się błysk zadowolenia z własnej przemyślności. – Dziecko może rozpoznać na przykład zapach jej perfum!
    – Podejrzewam, Dawusie, że ów woal jest metaforą.
    – Paradoks jest epistemologiczną alegorią – wtrącił Hieronimus, ale i to było dla Dawusa greką.
    Odchrząknąłem, gotów dyskutować o paradoksie z czystej nudy.
    – Skąd wiemy to, co wiemy? – spytałem. – Jak możemy być pewni naszej wiedzy? I co w ogóle znaczy „wiedzieć” lub „znać”? Często mówimy, że „znamy” kogoś, podczas gdy w rzeczywistości oznacza to tylko, że wiemy, jak on wygląda. Naprawdę znać daną rzecz, znać jej istotę, to wiedza zupełnie innego rodzaju.
    Hieronimus pokręcił głową.
    – Nie o tym jednak mówi ten paradoks. Rzecz w tym, że możesz wiedzieć i zarazem nie wiedzieć. Możesz być jednocześnie w stanie wiedzy i niewiedzy na dany temat.
    – Opisałeś tylko stan świadomości większości ludzi względem większości rzeczy przez większość czasu. – Wzruszyłem ramionami.
    – Patrzcie tam! – krzyknął nagle Dawus.
    Z kierunku Taurois, zza przylądka wypłynął okręt. Po błękitnym proporcu na maszcie od razu poznaliśmy, że to massylska galera. Widzowie wybuchnęli gromkimi wiwatami. Starzy mężczyźni tupali nogami, dzieciaki piszczały radośnie. Kobiety, stojące od tylu godzin na słońcu, mdlały. Chociaż statek był jeszcze za daleko, by dostrzec i docenić te gesty, wielu ludzi zaczęło znów wymachiwać nad głowami, czym kto mógł.
    Wiwaty narastały, w miarę jak galera zbliżała się do portu. Nie płynął za nią jednak żaden inny okręt i ludzie stopniowo zaczęli milknąć. Oczywiście jego samotne pojawienie się nie musiało oznaczać nic złego; mógł to być statek wysłany przodem z wiadomością o zwycięstwie. A jednak było coś niepokojącego w sposobie, w jaki żeglował, nie stałym kursem, ale halsując nieregularnie to w lewo, to w prawo. Kiedy podpłynął bliżej, wyraźnie zobaczyliśmy, że poważnie ucierpiał w bitwie. Ostroga na dziobie była rozbita, wielu wioseł brakowało albo zwisały smętnie, złamane przy burcie, tak że ich długi rząd nad linią wodną miał tyle szczerb, ile uśmiech żebraka. Ocalałe wiosła poruszały się nieskładnie, jak gdyby zabrakło dobosza nadającego zgodny rytm. Pokład przedstawiał opłakany widok. Katapulty były przewrócone, część desek połamana, a wszędzie leżały nieruchome ciała. Żeglarze obsługujący żagiel nie machali rękami do gapiów na murze, ale pracowali ze spuszczonymi głowami, nie patrząc do góry. Zwróciłem uwagę na jedną z postaci, oficera w jasnoniebieskiej pelerynie. Stał samotnie na dziobie okrętu, ale zamiast patrzeć przed siebie, odwrócony był tyłem do miasta, jakby nie mógł znieść jego widoku.
    Wiwaty ucichły zupełnie i nad portem zaległa ponura cisza. Wszystkie oczy zwróciły się na przylądek, czekając na pojawienie się następnego statku. Kiedy jednak zauważyliśmy go… a właściwie wiele statków, całą flotyllę płynącą w porządnej formacji… nie był to widok, jakiego ktokolwiek oczekiwał. Płynęły daleko od brzegu, za wyspami, ledwo widoczne z naszego miejsca, pełną prędkością oddalając się na zachód od miejsca bitwy i od Massilii.
    – Dawusie, tak się lubisz przechwalać swoim sokolim wzrokiem. Co widzisz? – spytałem, choć znałem odpowiedź.
    – To nie są massylskie okręty, bo nie widać błękitnych proporców. – Dawus wytężał wzrok, przysłaniając oczy dłonią przed słonecznym blaskiem. – Nie są to też te z grubsza ciosane galery Cezara. Ale nie mam wątpliwości, że to Rzymianie.
    – Ile ich jest?
    – Sporo. – Wzruszył ramionami.
    – Policz je dokładnie.
    Patrzyłem, jak porusza ustami.
    – Osiemnaście! – oznajmił w końcu. – Osiemnaście rzymskich galer.
    – Tak zwana odsiecz Pompejusza! Wszystkie razem i nienaruszone. Odpływają do Hiszpanii. W ogóle nie wzięły udziału w bitwie! Musiały się czaić w oddali, obserwując i czekając. Gdyby flota massylska okazała się godnym przeciwnikiem dla okrętów Cezara, z pewnością przyłączyłyby się do niej. A to musi oznaczać…
    Przerwał mi odgłos tak dziwny, tak przepełniony rozpaczą, że zmroził mi krew w żyłach. Okaleczony statek musiał dobić do nabrzeża i załoga przekazała ponure nowiny oczekującym z niecierpliwością ludziom. Jęk musiał właśnie tam mieć swoje źródło, wśród pierwszych, którzy dowiedzieli się o losach swej floty. Wydali z siebie żałosny skowyt, podchwycony przez następnych i przekazywany coraz dalej, jęk będący nieartykułowaną wieścią, a jednak bardziej druzgocącą, niż mogłyby to wyrazić jakiekolwiek słowa. Rozprzestrzeniał się na całe miasto niczym ogień w lesie, przybierając coraz bardziej na sile. Dotarł do pobożnych w świątyniach i ich rytmiczny śpiew przeszedł raptownie w krzyki i płacz. Dobiegł do oblepiających mury gapiów i szedł ku nam falą rozpaczy tak szybko i namacalnie, że aż się skuliłem, gdy wreszcie załamał się nad nami jak grzywacz na rafie.
    Całe miasto złączyło się w tym zbiorowym lamencie. Nigdy w życiu nie słyszałem czegoś podobnego. Jeśli bogowie mają uszy, to i oni z pewnością musieli to słyszeć, ale z niebios nie nadeszła żadna odpowiedź. Nawet człowiek o twardym sercu może poczuć litość, słysząc beczenie jagnięcia czy skomlenie psa. Czy bogowie aż tak się różnią od śmiertelników, że mogą słuchać krzyku rozpaczy ludnego miasta i nic nie czuć?
    Ludzi na murze opanowało jakieś szaleństwo. Kobiety padały na kolana i rwały sobie włosy z głów. Jakiś starzec wspiął się na blanki i rzucił w morze. Coraz więcej głów zaczynało się odwracać w stronę Skały Ofiarnej, wskazywać na Ofiarowanego i wykrzykiwać przekleństwa zbyt szybką i wulgarną greką, abym mógł wszystko zrozumieć.
    – Na mnie już pora – mruknął Hieronimus.
    Głos miał spokojny, ale zauważyłem, że pobladł. Wcześniej zdjął sandały, by wygodniej usiąść ze skrzyżowanymi nogami; teraz wstał i zaczął je znów nakładać. Nagle syknął z bólu i sięgnął pod stopy. Musiał na coś nadepnąć.
    – Ładna rzecz! – powiedział tylko, podniósłszy ów przedmiot, błyszczący w słońcu, na wysokość oczu.
    Był to srebrny pierścień z pojedynczym ciemnym, lśniącym kamieniem. Sądząc po małym rozmiarze, należał pewnie do kobiety. Wsunął go do mieszka z nadziewanymi daktylami. Chciałem przyjrzeć się znalezisku bliżej, ale Hieronimusowi wyraźnie się spieszyło. Z dołu dobiegało coraz więcej przekleństw pod jego adresem. Tłum po obu stronach stopniowo zbliżał się do skały.
    Okazało się, że droga w dół po skalnej ścianie jest łatwa w porównaniu z tą, którą my się wdrapaliśmy na szczyt. Zejście było zbyt szybkie na moje możliwości, ale ani razu nie czułem takiego niebezpieczeństwa jak wtedy, gdy balansowałem nad przepaścią, ściskając dłoń Dawusa. Zewsząd dochodził nas nieustanny ludzki jęk. W miarę jak się zsuwaliśmy ku ziemi, dobiegał coraz silniejszy i jakby nie z tego świata.
    Skała u podnóża stawała się bardziej stroma i musieliśmy dalej schodzić tyłem, pomagając sobie rękami. Kiedy byliśmy już blisko ziemi, obejrzałem się i z ulgą stwierdziłem, że okolica jest wyludniona. Obawiałem się, że rozwścieczony tłum może tu czekać na Ofiarowanego. Ale gdzie jest jego zielona lektyka, którą tu przyjechał? Wyglądało na to, że tragarze uciekli w panice.
    I wtedy spostrzegłem kogoś stojącego w cieniu pobliskiego budynku, niemal tracąc na ten widok równowagę. Ścisnąłem Dawusa za ramię.
    – Spójrz tam! – szepnąłem. – Widzisz go?
    – Gdzie? Kogo?
    Była to ta sama zakapturzona postać, którą najpierw spotkaliśmy za miastem, a później w drodze powrotnej z domu Werresa.
    – Enkekalymmenas… – szepnąłem. – Zawoalowany.
    Postać wysunęła się niepewnie z cienia i ruszyła ku podstawie skały, jakby nam na spotkanie. Uniosła ręce. Przez mgnienie oka zdawało mi się, że zamierza odrzucić kaptur i pokazać twarz. Nagle zesztywniała i obejrzała się przez ramię, po czym rzuciła się biegiem w przeciwną stronę i zniknęła nam z oczu. W chwilę później ujrzałem przyczynę tej ucieczki. Z cienia wyszedł oddziałek żołnierzy, maszerujący wprost ku Skale Ofiarnej. Ich dowódca dał znak, by się zatrzymali, po czym założył ręce na piersi i wbił w nas złe spojrzenie.
    – Ofiarowany! Pierwszy timouchos otrzymał meldunki, że widziano cię na Skale Ofiarnej. Bezprawnie wszedłeś w obręb świętego miejsca. Z rozkazu pierwszego timouchosa masz natychmiast je opuścić! To samo dotyczy twoich dwóch towarzyszy.
    – Coś podobnego! – odparł Hieronimus, nieco zdyszany i nadąsany.
    Skała u podnóża nie była już taka stroma, mógł więc odwrócić się przodem i zejść na ziemię z godnością. Dawus zszedł za nim, zwalniając nieco, by się upewnić, że i ja bezpiecznie znalazłem się na dole.
    – No, to zeszliśmy. Skoro więc wykonałeś swoje zadanie, możesz sobie iść – warknął Hieronimus do oficera. – Chyba że przyszedłeś odprowadzić mnie bezpiecznie do domu. Moja lektyka gdzieś zniknęła, a tłum na murach wpada w nieprzyjemny nastrój…
    – Przyszedłem cię odprowadzić, ale nie do twojego domu – przerwał mu oficer ze wzgardliwym uśmiechem.
    Ironia Hieronimusa nagle się ulotniła. Stojąc za nim, ujrzałem, że drżą mu palce. Zacisnął je w pięści, by to opanować, i zachwiał się lekko, jakby oszołomiony.
    Jeśli żołnierze nie mają go eskortować do domu, to dokąd? Massilia utraciła swą flotę, została zdradzona przez Pompejusza. Jej ludność już cierpiała z głodu i chorób, a teraz czekała ją kapitulacja. Miasto jest starsze od Rzymu, swego odwiecznego sprzymierzeńca; starsze nawet od ich wspólnego wroga, Kartaginy. Ale Kartagina została zniszczona, zrównana z ziemią tak dokładnie, że nie pozostał nawet ślad po tym niegdyś wielkim mieście i jego dumnych mieszkańcach. Massilia może podzielić jej los. Do tej pory nadzieja spychała na dalszy plan tę okrutną prawdę, ale teraz już nie było żadnej nadziei. Czyżby nadeszła dla Ofiarowanego chwila, w której wypełni się jego los? Czy kapłani Artemidy uznali, że właśnie teraz, w najczarniejszej godzinie, ma on wziąć na barki wszystkie grzechy nieszczęsnego miasta i unicestwić je wraz z sobą? Czy ci żołnierze mają rozkaz pognać go z powrotem na skałę i zmusić do skoku w przepaść, już nie jako świętokradcę, ale zgodnie z jego przeznaczeniem, podczas gdy cała Massilia będzie go obserwować i przeklinać jego imię?
    Wstrzymałem oddech. W końcu oficer przemówił:
    – Masz nie wracać do swego domu, Ofiarowany. Zabieram cię natychmiast do pierwszego timouchosa. Mam też rozkaz przyprowadzić tych dwóch. – Zmierzył mnie i Dawusa złowrogim spojrzeniem. – Ruszamy!
    Potulnie poszliśmy, gdzie nam kazano. Żołnierze dobyli mieczy i sformowali wokół nas kordon. Ruszyliśmy szybkim tempem ku willi Apollonidesa.

Rozdział XVI

    Kiedy przemierzaliśmy massylską agorę, zacząłem w duchu dziękować bogom za naszą zbrojną eskortę. Ulice były zatłoczone. Mężczyźni i kobiety spieszyli w panice we wszystkich kierunkach, potrącając się i przepychając. Hieronimusa rozpoznano natychmiast po zielonych szatach. Wokół nas podniosły się okrzyki: „Ofiarowany! Ofiarowany!”. Z początku Massylczycy zadowalali się obrzucaniem nas obelgami i przekleństwami, wygrażaniem pięściami i pluciem na ziemię. Potem kilku przyczepiło się do nas, biegnąc po bokach, wymachując rękoma i krzycząc coś histerycznie. Ich twarze wykrzywiała nienawiść. W krótkim czasie otoczył nas rozwścieczony tłum. Grupka podżeganych przez ziomków, mężczyzn i kobiet, odważyła się zaatakować maszerujący orszak. Żołnierze odpychali ich brutalnie, ale paru udało się wcisnąć między nich ręce wyciągnięte ku Ofiarowanemu. Nie mogli go dosięgnąć, musieli więc zadowolić się wulgarnymi gestami. Jeden wetknął nawet głowę do środka zwartego szyku i splunął Hieronimusowi w twarz, zanim został odrzucony z powrotem w tłum. Wreszcie dowódca rozkazał swoim ludziom użyć w razie konieczności mieczy. Kiedy kolejny mężczyzna rzucił się na jednego z żołnierzy, błysnęła stal i rozległ się przeraźliwy krzyk. Poczułem na twarzy mokre, ciepłe krople. Przetarłem ją dłonią; przez zakrwawione palce ujrzałem przelotnie rannego, jak pada w tył, wyjąc z bólu i ściskając rozcięte ramię. Po tym zajściu tłum trzymał się od nas z daleka, ale za to poleciały ku nam zaimprowizowane pociski: garście żwiru, kamyki, odłamki bruku i rozbitych dachówek, kawałki drewna, a nawet drobne przedmioty, jak gliniane garnuszki, które rozbijały się z głuchym trzaskiem, lądując na tarczach i hełmach żołnierzy. Ten twardy deszcz stał się wkrótce tak gęsty, że dowódca rozkazał sformować żółwia. W jednej chwili otoczyła nas skorupa z uniesionych tarcz, spomiędzy których wystawały ostrza mieczy. Zrobiło się ciemno. Potrącano mnie ze wszystkich stron, nozdrza wypełnił mi odór żołnierskiego potu. Stukot padających nieustannie na tarcze pocisków przypominał gradową burzę.
    – Bezbożni głupcy! Hipokryci! Idioci! – zżymał się Hieronimus, zaciskając pięści. – Osoba Ofiarowanego jest święta! Zróbcie mi coś teraz, a tylko ściągniecie na siebie przekleństwo!
    Jego krzyki ginęły w ogólnym hałasie i wyciu tłumu. Na szczęście w końcu dotarliśmy do celu. Dowódca rzucił krótki rozkaz i żołnierze jeszcze bardziej zwarli szyk. Zorientowałem się, że przechodzimy przez jakąś bramę. Po chwili zatrzasnęły się za nami metalowe wrota, tłumiąc dochodzące z zewnątrz krzyki tłumu. Nasza eskorta rozstąpiła się. Stanęliśmy na niewielkim, wysypanym żwirem dziedzińcu. Rozluźniony po tej drodze przez mękę spojrzałem w niebo i przez krótki, osobliwy moment uderzyło mnie jego piękno. Słońce już zaszło i w zenicie panował kolor ciemnoniebieski, niemal granatowy, rozjaśniający się ku horyzontowi poprzez odcienie ultramaryny aż do nieprawdopodobnej pomarańczowej żółci, poprzetykanej cienkimi pasmami zwiewnych chmur podbarwionych krwawą czerwienią zachodu.
    Do rzeczywistości przywołał mnie łomot ciskanych w bramę pocisków. Tłum nie miał zamiaru się rozejść. Żołnierze starannie sprawdzili, czy belka ryglująca wrota dobrze spoczywa na swoim miejscu. Ich dowódca, wyraźnie podenerwowany, ruszył schodami na niski ganek eleganckiej willi. Drzwi wejściowe były otwarte, a na progu stał wsparty pod boki Apollonides, mierząc nas surowym spojrzeniem.
    – Pierwszy timouchosie! – wyrecytował oficer, salutując. – Jak rozkazałeś, przyprowadziłem Ofiarowanego i tych dwóch, których widziano z nim na Skale Ofiarnej.
    – Nie bardzo się z tym spieszyłeś.
    – Wybrałem najkrótszą drogę, pierwszy timouchosie. Marsz był jednak… utrudniony.
    – Natychmiast rozpędzić ten tłum.
    – Pierwszy timouchosie… ten hałas może mylić… Oni nie są tak niebezpieczni. Brak im zupełnie organizacji. Są głośni, ale nie uzbrojeni…
    – Tym łatwiej ci będzie ich rozproszyć.
    Oficer zacisnął zęby.
    – Są podnieceni widokiem Ofiarowanego. Gdyby im dać trochę ochłonąć…
    – Natychmiast, powiedziałem! Wezwij łuczników. Rozlej trochę krwi, jeśli będzie trzeba, ale ulice mają być oczyszczone, zrozumiano?
    Oficer zasalutował tylko i odwróciwszy się na pięcie, odmaszerował na dziedziniec. Apollonides popatrzył gniewnie na mnie i na Dawusa, po czym wbił wzrok w Hieronimusa, który odwzajemnił mu się ponurym spojrzeniem.
    – Masz szczęście, że jeszcze żyjesz – powiedział w końcu.
    – Bogini mnie chroni – zareplikował Ofiarowany. Głos miał spokojny, choć ochrypły od krzyku. – Moje przeznaczenie jest inne.
    W błękitnych oczach Apollonidesa pojawił się zimny błysk. Na wargi, zbyt małe przy jego masywnej szczęce, wypełzł ironiczny uśmieszek.
    – Nazywaj to, jak chcesz. Twoje przeznaczenie i tak zaprowadzi cię prosto do Hadesu. Pozdrów tam ode mnie swoich rodziców, jak się spotkacie.
    Hieronimus zesztywniał i przez chwilę myślałem, że rzuci się na pierwszego timouchosa. Ten jednak, lepiej oceniając swego przeciwnika niż ja, ani drgnął.
    – Czy to znaczy, że jestem aresztowany? – zapytał Hieronimus.
    – Nie bądź śmieszny – parsknął Apollonides. – Sprowadziłem cię tu dla twojego własnego bezpieczeństwa. Powinieneś mi być wdzięczny za tę troskliwość.
    – A moi przyjaciele? Czy ich aresztujesz?
    – Nie jestem pewien. – Apollonides zwrócił na nas nieprzyjemne spojrzenie. – Jeszcze się nie zdecydowałem. Wyobraź sobie, że miałem dzisiaj inne sprawy do przemyślenia. Na razie wszyscy trzej spędzicie tutaj noc, żebym miał was na oku.

    Pierwszy timouchos odszedł, nie odezwawszy się do nas już ani słowem. Niewolnicy zaprowadzili nas do naszej kwatery. Po drodze przeszliśmy przez ogród, gdzie trwały przygotowania do kolacji na wiele osób. Uwijała się tam armia służebnych, nosząc sofy, stoliki, przenośne lampy i stosy tac. Szykuje się niezła feta, choć akurat dzisiaj nie bardzo jest co świętować, pomyślałem.
    Rozdzielono nas z Hieronimusem. Jemu wyznaczono osobną komnatę, a nas obu poprowadzono tym samym korytarzem, ale w przeciwnym kierunku. Po chwili zeszliśmy schodami na niższy poziom, gdzie korytarz był węższy i niższy, licho przy tym oświetlony. Na jego końcu znajdowało się ciasne pomieszczenie bez okien, które nam przydzielono. Stały w nim dwie prycze, między którymi mogłem przejść, ale bokiem. Jedynym źródłem światła była zawieszona pod sufitem lampa, w której skwierczała podła oliwa. Natychmiast padłem z długim westchnieniem na swoją pryczę i dopiero wtedy zdałem sobie sprawę, jak bardzo jestem zmęczony. Spać jednak nie mogłem; ledwo przymknąłem powieki, jawiły mi się wykrzywione nienawiścią twarze prześladujących nas ludzi.
    Poderwałem się do pozycji siedzącej na odgłos zbliżających się kroków. W drzwiach stanął Hieronimus. Ogarnął wzrokiem naszą sypialnię i powiedział tylko:
    – Przytulnie tutaj.
    – Przypuszczam, że twoja izba jest nieco większa – odparłem.
    – Przedpokój, sypialnia i trzeci pokój z osobnym balkonem. Cokolwiek mniej oznaczałoby zniewagę dla bogini.
    W migotliwym świetle spostrzegłem na jego palcu lśniący przedmiot. Był to ów pierścień z czarnym kamieniem, który znalazł na Skale Ofiarnej. Całkiem o nim zapomniałem w ferworze wydarzeń. Hieronimus zorientował się, na co patrzę, i pomachał palcem. Kamień błysnął odbitym czerwonawym światłem lampy.
    – Ciasno wchodzi, nawet na mały palec – powiedział. – Co o tym myślisz, Gordianusie?
    – To kobiecy pierścionek, oczywiście. Chyba nigdy nie widziałem takiego kamienia.
    – Nie? No cóż, chyba nigdzie poza Massilią nie jest tak ceniony, a to z powodu xoanon Artemidy. To odłamek kamienia, który spadł z nieba, tak samo jak posąg bogini. Nie są one piękne, czasami nawet szkaradne, ale ten jest dość interesujący. Jak widzisz, nie jest cały czarny, ale ma srebrzyste słoje i błyszczy jak polerowany marmur. Musi być sporo wart.
    – Czy taki pierścionek Massylczyk dałby swojej ukochanej?
    – Chyba tak, jeśli on jest bogaty, a ona dość piękna, by nosić taką elegancką biżuterię.
    Hieronimus z pewnym wysiłkiem ściągnął pierścień z palca i podał mi go.
    – Skąd on się znalazł na Skale Ofiarnej? – spytałem. – Przekonaliśmy się sami, jak trudno dostać się na szczyt. Nikt nie wybiera się tam ot, tak sobie, zwłaszcza teraz, kiedy nikomu nie wolno wchodzić na skałę. Skąd ten pierścień?
    – No, wiemy o dwojgu ludzi, którzy tam niedawno byli. – Hieronimus zacisnął usta. – Oficer w błękitnej pelerynie i kobieta, która skoczyła ze skały.
    – Została zepchnięta – poprawił Dawus.
    Skinąłem głową.
    – Apollonides wyprawił swoich ludzi, by rozejrzeli się w pobliżu skały, ale wyraźnie zabronił im się na nią wspinać. Musimy przyjąć, że szczyt nie był przeszukiwany, a ten pierścionek mógł leżeć tam od niepamiętnych czasów – powiedziałem.
    – Być może – zgodził się Hieronimus. – Ale i tak pozostaje pytanie o jego pochodzenie. Nie mógł się ześliznąć przypadkiem, chyba że miała ona naprawdę bardzo szczupłe palce.
    – Może zdjęła go, zanim… zanim spadła.
    – Albo on go ściągnął – wtrącił Dawus. – Widzieliśmy, że się z sobą mocowali, pamiętacie? On go jej ściągnął, a potem upuścił, kiedy ją spychał w przepaść.
    – Kiedy skoczyła. – Hieronimus ani myślał dać się odwieść od własnej wersji wydarzeń.
    – Niezależnie od tego, co się tam zdarzyło, jeżeli pierścień należał do tej kobiety… – Urwałem, nie kończąc myśli. – Nie masz nic przeciw temu, Hieronimusie, abym go na jakiś czas zatrzymał?
    – Możesz go choćby wrzucić za nią w morze. Nie jest mi do niczego potrzebny. – Przyłożył dłoń do brzucha. – Jak sądzicie, możemy się spodziewać jakiegokolwiek posiłku?
    Brzuch Dawusa natychmiast zawtórował mu głośnym burczeniem. Jakby na dany znak za plecami Hieronimusa wyrósł młody niewolnik.
    – Kolacja podana w ogrodzie! – oznajmił.
    – Och, kolacja pod gwiazdami! Cudownie! – Hieronimus uśmiechnął się do chłopaka.
    Mimo słabego światła dostrzegłem na twarzy niewolnika wyraz zaskoczenia. Oczy mu się zaokrągliły, zaraz też cofnął się i odwrócił wzrok.
    – Nie… nie dla ciebie – wyjąkał. – Przychodzę po dwóch Rzymian.
    – To gdzie ja mam jeść? – warknął Hieronimus.
    – W… twoim pokoju – odparł niewolnik ledwo słyszalnym szeptem, nie patrząc na niego.
    – No jasne. Co też mi się roiło? Ofiarowany jada w samotności…

    Ogród był niewiele lepiej oświetlony od naszej kwatery. Oliwy brakowało w Massilii tak samo jak żywności. Światło było tak liche, że nie mogłem się zorientować, ile osób zebrało się na uczcie; oceniłem, że około pięćdziesięciu. Jeżeli to ma być oficjalna feta, kogo zaprosiłby pierwszy timouchos? Najczcigodniejszych spośród członków Wielkiej Rady, kapłanów Artemidy i dowódców wojskowych. Zapewne kilku ważniejszych miejscowych Rzymian, no i bez wątpienia wodza rzymskich sił. Ledwie to pomyślałem, spostrzegłem Domicjusza rozpartego na sofie z pucharem wina w dłoni. Niewolnik poprowadził nas w tamtą stronę i wskazał pustą sofę tuż obok niego.
    Domicjusz zmierzył nas spojrzeniem przekrwionych oczu. Jeśli ktokolwiek mógł się czuć w tym dniu zdradzony, to właśnie on. Podczas kampanii w Italii zlekceważył radę Pompejusza i zamknął się w Korfinium, by stawić opór Cezarowi; zanim jednak rozpoczęło się oblężenie, jego ludzie wydali go wrogowi i poddali miasto. Teraz, znowu oblężony przez Cezara, rozpaczliwie wyglądał odsieczy od Pompejusza… tymczasem wysłane przezeń okręty ominęły Massilię i zniknęły za horyzontem.
    – Ach, to ty, wichrzycielu! – Język Domicjusza plątał się już nieco pod wpływem wina. – Pewnie zdajesz sobie sprawę, że musiałem dobrze świecić dziś za ciebie oczyma! Rzymianin… za którego ja osobiście odpowiadam… popełnia świętokradztwo. Czegoś ty tam szukał, Poszukiwaczu?
    – Chcieliśmy z Dawusem popatrzeć na wypływającą flotę – odrzekłem beznamiętnie. – Na murach był niesamowity ścisk, a ze Skały Ofiarnej widok był najlepszy.
    – Wiedziałeś, że to zakazane.
    – Czy można oczekiwać od przyjezdnego, żeby pamiętał o każdym miejscowym obyczaju?
    Domicjusz przyjął ten wykręt tak, jak na to zasługiwał.
    – Dla mnie możesz wdrapać się na tę skałę i nasiusiać w morze. – Parsknął z ironią. – A jeszcze lepiej, skoczyć w nie samemu. To pewnie jedyny sposób na wydostanie się z tego parszywego miasta. – Podniósł pusty puchar i jak spod ziemi wyrósł przy nim niewolnik z dzbanem. – Zdaje się, że tylko to udało im się zgromadzić w dostatecznej ilości… dobre italskie wino. I niewolników do nalewania. Cóż to za nędzna mieścina!
    Domicjusz nie próbował nawet zniżyć głosu. Rozejrzałem się wokoło. Goście wciąż przybywali, ale nastrój był posępny, a rozmowy przyciszone. Po tym wybuchu złości sporo głów odwróciło się w naszą stronę.
    – Jak nie będziesz ostrożniejszy – mruknąłem – to własny język przyniesie ci więcej problemów dyplomatycznych niż ja przez całe życie.
    – Jestem Rzymianinem, Gordianusie! – Domicjusz roześmiał się gorzko. – Nie znam ani manier, ani strachu. W taki właśnie sposób udało nam się podbić świat. W każdym razie niektórym z nas. Ach, ale oto i kolejny wspaniały przegrany… Milonie! Tutaj!
    Z tłumu cieni wychynął Tytus Anniusz Milo, równie ponury i zmęczony jak Domicjusz. Opadł na sofę naprzeciw nas i strzelił palcami; kiedy niewolnik przyniósł wino, odmówiłem. Nabierałem przekonania, że jest to jedna z tych nocy, kiedy warto mieć trzeźwą głowę.
    Ogród w kształcie kwadratu otoczony był kolumnadą. Pośrodku stała sucha teraz fontanna z posągiem Artemidy, tym razem w bardziej tradycyjnej postaci. Sofy ustawiono w wielokrotnie powtórzoną podkowę, na zmianę skierowaną ku środkowi i na zewnątrz, przez co rzędy przypominały coś w rodzaju meandru, jaki widuje się na greckich chitonach. Dzięki temu goście byli zwróceni we wszystkich czterech kierunkach i nie było żadnego wyraźnego centrum. Ten układ umożliwiał też słuchanie rozmów toczących się w pobliżu. Nasza najbliższa okolica wydawała się opanowana przez Rzymian. Zewsząd dochodziły mnie urywki łacińskich zdań. Nieopodal siedział Gajusz Werres; patrzył na mnie, oglądając się przez ramię, a napotkawszy moje spojrzenie, miał czelność mrugnąć porozumiewawczo. Goście byli obojga płci, chociaż mężczyzn naliczyłem znacznie więcej. Rzuciło mi się w oczy, że zgodnie z tutejszym obyczajem kobiety – w jaskrawym przeciwieństwie do Rzymianek – powstrzymują się od picia wina.
    Apollonides ze swym orszakiem przybył ostatni. Wszyscy obecni powstali (niektórzy, jak Milo i Domicjusz, dość chwiejnie), by wyrazić uszanowanie dla pierwszego timouchosa. Otaczali go mężczyźni o ponurych twarzach; domyśliłem się, że to jego osobiści doradcy. W orszaku było też dwoje młodych ludzi. Wiele o nich słyszałem, a teraz wreszcie nadarzyła się okazja zobaczyć ich razem: jedyną córkę Apollonidesa Cydimachę i jej męża Zenona.
    Dziewczyna miała na sobie obszerną suknię z doskonałego materiału przetykanego złotymi i srebrnymi nićmi. Barwny woal, zakrywający szczelnie jej twarz, zrobiony był chyba z jedwabiu. U innej kobiety takie wyszukane i kosztowne odzienie świadczyłoby tylko o bogactwie i uprzywilejowaniu, lecz na niej wyglądało jak przebranie mające odwrócić uwagę patrzących od niekształtnej postaci, którą skrywało. Nawet jej dłonie były niewidoczne; nie mogąc uchwycić wzrokiem choćby skrawka ludzkiego ciała, odnosiło się wrażenie, że do ogrodu weszło jakieś dziwaczne zwierzę, schowane w piramidzie tkaniny.
    Cydimacha szła wolno, wyraźnie kulejąc. Reszta towarzystwa pilnowała się, by nie pozostawić jej w tyle. Ten widok niewielkiego orszaku prowadzonego przez najpotężniejszego człowieka w Massilii i powstrzymywanego w marszu przez kalekie stworzenie na końcu dziwnie działał mi na nerwy. Scena wydawała mi się nie z tej ziemi; dopiero po chwili zdałem sobie sprawę, że nigdy dotąd nie widziałem tak zniekształconego człowieka w takich okolicznościach: elegancko ubranego i zajmującego honorowe miejsce na uczcie wśród możnych i wpływowych osobistości. Takie kreatury widuje się tylko okutane w łachmany, śpiące w rynsztokach i żebrzące w co biedniejszych dzielnicach. Nikt nie wie, skąd się wzięły i jak im się udaje trwać przy życiu. Szacowne rzymskie rodziny nigdy nie pozwoliłyby przeżyć takiemu monstrum, a jeśli tak, to ukryłyby je i nigdy nie pokazały go publicznie. Jednak osiągnięcie godności timouchosa wymaga posiadania potomstwa, a Cydimacha jest jedynym dzieckiem Apollonidesa. Nie mógł się jej wyrzec. Kto zresztą wie, czy – jak twierdził Milo – on jej naprawdę nie kocha, jak każdy mężczyzna kochałby jedyną córkę. Pomyślałem o Dianie, tak pięknej i inteligentnej, i poczułem litość dla Apollonidesa.
    A ten młody człowiek idący obok Cydimachy, troskliwie podtrzymujący jej ramię, choć w niczym się to nie przyczyniało do wyrównania jej niepewnego kroku? Mówiono mi, że Zeno jest przystojny; teraz się przekonałem, że to prawda. Miał tę nieco posępną urodę, jaka kojarzy się z młodymi, szalonymi poetami. Jego bujne czarne włosy były w nieładzie, a w oczach czaił się strach. Zdjął już zbroję, ale zachował jasnobłękitny płaszcz na ramionach. Coś w jego postawie poruszyło mą pamięć; nagle zdałem sobie sprawę, że on właśnie musiał być oficerem, którego widziałem na dziobie ocalałej z dzisiejszego pogromu galery, odwróconego tyłem do zebranych na murach gapiów.
    Zauważyłem u niego jeszcze coś. Przy kalekim chodzie jego małżonki nie rzucało się to w oczy od razu, ale Zeno również lekko utykał… na lewą nogę.

Rozdział XVII

    Wieczór rozpoczął się bez żadnych mów, a nawet bez kilku słów powitania ze strony Apollonidesa. Gdyby wydarzenia dnia potoczyły się inaczej i Massilia odniosłaby chwalebne zwycięstwo, każdy chętnie słuchałby oracji i toastów w nieskończoność obracających na wszystkie strony to, co wszyscy i tak wiedzą. Przechwałki i triumfalne mowy byłyby nie tylko dozwolone, ale nawet wymagane. Teraz jednak niedoszła feta zamieniła się w stypę, choć nawet na stypie goście bywają weselsi. Zastanawiało mnie, jak gospodarz zamierza urządzić ucztę, skoro w mieście panuje głód. Przemyślność jego kucharzy okazała się godna pochwały. Jeszcze nigdy nie widziałem tak doskonale przyrządzonych i podanych potraw w tak maleńkich porcjach i w tak dużych odstępach czasu. W każdych innych okolicznościach wybuchnąłbym śmiechem, widząc danie złożone z pojedynczej oliwki (i to niezbyt dużej) ugarnirowanej listkiem kopru. Niewolnik podał mi ją na malutkim srebrnym talerzyku, być może aby wydawała się większa. Milo jęknął z cicha na ten widok i powiedział:
    – I co sądzisz o nowej kuchni massylskiej, Gordianusie? Jakoś sobie nie wyobrażam, by się przyjęła w Rzymie…
    Nikt się nie roześmiał.
    Sofa, którą dzieliłem z Dawusem, ustawiona była tak, że patrząc ponad głowami Domicjusza i Milona, widziałem sąsiednią „podkowę”, zajętą przez Apollonidesa i jego towarzystwo. Nie mogłem rozróżnić ich rysów, a tym bardziej odczytywać wyrazów ich twarzy, ale nawet ich ciemne sylwetki mogły służyć jako studium zniechęcenia. Kiedy chwilami wokół mnie milkł szmer łaciny, słyszałem urywki ich rozmowy. Z upływem czasu (i wina) coraz bardziej wybijał się tam jeden silny, dźwięczny głos: młodego Zenona.
    Tymczasem Domicjusz i Milo wiedli bełkotliwą konwersację przepojoną urazą. Dowiedziałem się, że dowódcą tak zwanej odsieczy był niejaki Lucjusz Nazydiusz. Nazwisko to nic mi nie mówiło, był on jednak znany obu rozmówcom, którzy mieli o nim jak najgorsze zdanie. Ani Domicjusz, ani Milo nie byli zaskoczeni tym, że ów gość nie kwapił się do bitwy, a potem wziął nogi za pas, kiedy sprawy zaczęły przyjmować niekorzystny dla Massylczyków obrót. Każdy z nich odradzałby Pompejuszowi powierzenie tak ważnej misji wałkoniowi w rodzaju Nazydiusza. Ta katastrofa była kolejną w nie kończącym się szeregu błędnych decyzji Pompejusza. Gdyby tylko któryś z nich dwóch dowodził tą flotyllą… i tak dalej, i tak dalej. Od czasu do czasu albo Domicjusz, albo Milo usiłował mnie wciągnąć do rozmowy. Odpowiadałem jednak półgębkiem, starając się nie uronić niczego z konwersacji toczącej się w gronie najbliższych współpracowników Apollonidesa. Dochodzące mnie urywki potwierdziły moje przypuszczenie, że to Zeno dowodził okrętem, który powrócił z wieściami o klęsce. Kiedy podjął on temat bitwy, siedzący wokół nas Rzymianie stopniowo milkli. Nawet Domicjusz i Milo przestali wyrzekać na Pompejusza. Udawali, że ich uwaga jest skierowana gdzie indziej, ale, jak wszyscy inni, zaczęli podsłuchiwać Massylczyków.
    – Oni nie walczą jak zwykli ludzie – mówił Zeno.
    – A na jakich to zasobach doświadczenia opierasz to spostrzeżenie, zięciu? – przerwał mu ostrym tonem Apollonides. – W iluż to bitwach brałeś udział?
    – Brałem udział w tej! Gdybyś tam był, wiedziałbyś, co mam na myśli. Było w nich coś niemal nadludzkiego. Zawsze słyszy się o bogach obserwujących bitwy, podnoszących poległych bohaterów, zagrzewających ich do boju… Dzisiaj jednak to chyba nie bogowie unosili się nad wodą, inspirując zwycięskich Rzymian. To Cezar. Wykrzykiwali jego imię, aby sobie wzajemnie dodawać ducha, zawstydzać tchórzy, przerażać przeciwnika. Widziałem dziś rzeczy, w które nigdy bym nie uwierzył, rzeczy, o jakich mówią pieśni. Straszliwe rzeczy…
    Zawoalowana sylwetka Cydimachy przysunęła się bliżej do męża, nie dotykając go jednak, jakby chciała dodać mu otuchy przez samą zmianę miejsca. Czy Apollonides, siedzący naprzeciwko młodej pary, skrzywił się, czy tylko mi się zdawało? Tkwił na sofie sztywno wyprostowany, z rękoma założonymi na piersiach. Zeno nie przerywał swej relacji. Mówił cicho, lecz wyraźnie. Czasem tylko, kiedy chrypł z emocji, przełykał ślinę i ciągnął:
    – Na co ja się dzisiaj nie napatrzyłem! Krew, ogień, śmierć… Tych dwóch Rzymian… podobnych do siebie jak dwie krople wody, pewnie bliźniaków. Byli na galerze, która usiłowała zrównać się z nami i podejść do burty. Rzucali haki, ale nie dolatywały. Starali się zmniejszyć dzielącą nas odległość, my jednak tak manewrowaliśmy, żeby im to uniemożliwić. Było ich znacznie więcej od nas i z łatwością by nas pokonali. Naszą jedyną nadzieją było odsunięcie się tak daleko, by móc użyć katapult albo wykonać zwrot i uderzyć w nich ostrogą. Jednak rzymski kapitan gnał za nami jak pies za suką. W pewnej chwili znaleźli się tak blisko, że garstka ich żołnierzy przeskoczyła na nasz pokład. Tylko siedmiu czy ośmiu, nie daliby rady opanować statku. Ale cóż za odwaga, niemal szaleństwo! Zrobili to po prostu dla chwały. Gdyby Rzymianom udało się w końcu nas dopaść, zarzucić haki i wedrzeć się przez burtę, ci ludzie mogliby się chełpić, że byli pierwsi. Dowodzili tą grupką obaj bliźniacy. Widziałem ich z tak bliska, że mogę przysiąc, że nie różnili się od siebie choćby najmniejszym szczegółem. To było niepokojące jak senne widziadło, jak jakiś znak zesłany przez bogów, by nas zdezorientować. Zamieszanie w bitwie może zabić człowieka szybciej niż cokolwiek. Chwilka niepewności… mrugnięcie powieką, rzut oka na jedną twarz i na drugą, znowu mrugnięcie… i nie żyjesz! Ci dwaj byli młodzi i przystojni, obydwaj szczerzyli zęby, krzyczeli i wymachiwali mieczami. Ale jeden nieostrożnie wyszedł za daleko przed swych towarzyszy, odsłaniając boki. Któryś z moich ludzi zaskoczył go szybkim ciosem… odciął mu czysto prawą dłoń, tę z mieczem. Rzymianin ani na moment nie przestał się uśmiechać! Nie, to niezupełnie prawda. Uśmiech upiornie zamarł mu na twarzy. Krew trysnęła strumieniem z kikuta nadgarstka. Gapił się na nią jak ogłupiały, ale wciąż z tym uśmiechem szaleńca. Pomyślicie, to był jego koniec. Ale on nawet się nie zachwiał. I wiecie, co zrobił? Schylił się i złapał miecz lewą ręką. Prawa wciąż ściskała rękojeść! Nie do wiary, wiem, ale widziałem to na własne oczy. Udało mu się dobrze ująć broń, po czym wyprostował się i walczył dalej. Zasłaniał swego brata, chronił go, zupełnie nie zwracając uwagi na niebezpieczeństwo. Musiał wiedzieć, że z nim koniec, że nie przeżyje tak dużego upływu krwi. Wymachiwał rękami jak wariat. W jednej dzierżył miecz, z drugiej pulsującą strugą lała się krew. Moi ludzie cofnęli się przerażeni, ale udało mi się ich poderwać do walki i razem ruszyliśmy na Rzymianina. Wzniósł lewicę z mieczem wysoko nad głowę, celując wprost we mnie. Przez mgnienie oka byłem pewien, że zginę… nie udało mu się jednak zadać tego ciosu. Ktoś z moich zaszedł go z boku i oburęcznym cięciem odrąbał mu i lewe ramię w samym łokciu. Znów krew! A jego widok… – Zeno urwał w pół zdania i zamilkł.
    Wszyscy w zasięgu słuchu zamarli w oczekiwaniu na dalsze słowa. Cydimacha przysunęła się jeszcze bliżej na sofie, lecz nie dotykała męża. Zeno zadrżał, po czym wziął głęboki oddech i kontynuował:
    – Okropność! On jednak nie padł; stał prosto i przez zaciśnięte zęby krzyknął jedno, jedyne słowo. Wiecie jakie? „Cezar!” Nie imię swojej matki, nie imię brata bliźniaka. Nie imię boga lecz… Cezar! Brat mu zawtórował, a potem pozostali, aż wreszcie wszyscy Rzymianie wykrzykiwali imię swego wodza, jakby to było rzucane na nas przekleństwo. Już ich mieliśmy. Udało się nam odbić od rzymskiej galery i zostali osamotnieni. Tym razem to my mieliśmy wielokrotną przewagę i Rzymianie nie mieli żadnej nadziei. Ale ten ranny wciąż osłaniał swego brata. Raz jeszcze wrzasnął: „Cezar!” i rzucił się na nas, miotając się to w lewo, to w prawo, używając własnego korpusu jako broni. To było niesamowite, potworne, jak z najgorszego koszmaru. Przez chwilę… uległem panice. Pomyślałem, koniec z nami. Więcej nie trzeba. Jeśli tych ośmiu czy dziesięciu… jeżeli są tacy jak on… wybiją nas do nogi i opanują okręt. To nie ludzie, to demony! Ale byli tylko ludźmi oczywiście i zginęli jak ludzie. Mogli skoczyć w morze i starać się dopłynąć do własnej galery, ratując życie, ale oni twardo stawili nam czoło i walczyli do końca. Okaleczony Rzymianin w końcu upadł. Otrzymał tyle ciosów, ale rany prawie nie krwawiły… za dużo krwi już stracił. Twarz miał białą jak płótno i wciąż uśmiechał się tym okropnym grymasem, kiedy oczy mu uciekły w tył i padł bez życia na pokład. Jego brat krzyknął „Cezar!” i rzucił się na nas oszalały z rozpaczy, nie dbając już o nic. Pchnąłem go mieczem w brzuch, potem w gardło. Byłem wstrząśnięty, jak łatwo dał się zabić. Z pozostałymi poszło trudniej. Za każdego z nich straciliśmy dwóch naszych. Nawet po śmierci, kiedy już ich wyrzuciliśmy za burtę, jeszcze nas zabijali. Własną krwią! Pokład był tak od niej śliski, że jeden z moich ludzi… ten, który zadał pierwszy cios Rzymianinowi, odcinając mu prawicę… upadł i skręcił kark. Zmarł natychmiast, leżąc na wznak i martwymi, szeroko otwartymi oczami wpatrując się w niebo.
    W ogrodzie zapanowała zupełna cisza. Konwersacje ustały nawet w najdalszych kątach, a i niewolnicy roznoszący napoje przystawali w portyku, by słuchać. Artemida w wyschniętej fontannie także zdawała się nadstawiać kamiennych uszu. Cydimacha znów przysunęła się do męża. Zeno pochylił głowę, wyciągnął ku niej dłoń i dotknął delikatnie jej ramienia, jak gdyby to ona potrzebowała pociechy.
    Apollonides siedział nieruchomo, świadomy nagłej ciszy i wrażenia, jakie wywołały na zebranych słowa Zenona. Kiedy w końcu przemówił, z ust wydobył mu się tylko ochrypły szept:
    – Tak, to zły dzień dla Massilii.
    – Zły dzień? – Zeno zaśmiał się gorzko. – To wszystko, co masz do powiedzenia, teściu? To nic w porównaniu do dni, które nadejdą!
    – Nie podnoś głosu, Zenonie.
    – Dlaczego, pierwszy timouchosie? Czyżbyś podejrzewał, że wśród nas są szpiedzy?
    – Zenonie!
    – To wszystko twoja wina. Twoja i tych, którzy głosowali za opowiedzeniem się po stronie Pompejusza przeciwko Cezarowi. Ostrzegałem was! Mówiłem, że…
    – Milcz, Zenonie! Ta sprawa była przedyskutowana we właściwym miejscu i czasie. Decyzja została podjęta…
    – Przez garstkę starych chciwych półgłówków, którzy nie zobaczyliby przyszłości nawet, gdyby podeszła i dała im w pysk! Nie powinniśmy zadzierać z Cezarem. Kiedy tu przybył, obiecując nam ochronę i prosząc o pomoc, trzeba było otworzyć przed nim bramy i powitać jak przyjaciela.
    – Nie! Massilia zawsze była wiernym sojusznikiem Rzymu. To się nie zmieniło i nigdy nie zmieni! A Rzym to Pompejusz i senat, nie Cezar! Cezar jest uzurpatorem, zdrajcą…
    – Cezar jest przyszłością, teściu! To właśnie do niej odwróciliście się plecami, gardząc jego ofertą! Teraz Massilia nie ma już przyszłości i wam to zawdzięcza.
    Cydimacha położyła dłoń na ramieniu Zenona. Albo chciała dodać mu ducha, albo powstrzymać… a może jedno i drugie? Ten gest oddanej żony rozzłościł Apollonidesa.
    – Córko! Jak możesz spokojnie słuchać tego człowieka, kiedy w taki sposób rozmawia z twoim ojcem?
    Kobieta nie odpowiedziała. Przez myśl przemknęło mi porównanie do niemej wyroczni: tajemniczej, niejasnej, tkwiącej na tym świecie, ale nie w pełni do niego należącej. W mdłym świetle pobliskiej lampy jej okryta materią sylwetka rysowała się nie dość wyraźnie, ale bez wątpienia wyrażała rozdarcie między dwoma uczuciami i przejmujący smutek. A może tylko sobie to wyobrażałem?
    Zeno odsunął jej rękę – nie szorstko, łagodnie – i wstał z sofy.
    – Wiem jedno, teściu. Kiedy dziś tam byłem, patrząc, jak nasze okręty stają w płomieniach, łamią się i znikają pod wodą, nie słyszałem, żeby ktoś krzyczał twoje imię albo imię Pompejusza ani też „Za timouchoi!” Słyszałem za to, jak ludzie krzyczą „Cezar!” To jego imię mieli na ustach, kiedy nas zabijali i kiedy sami ginęli. I to ci ludzie wygrali bitwę. Spodziewam się, że będą krzyczeli to imię, burząc mury Massilii. „Cezar!” – usłyszymy w chwili, kiedy podetną nam gardła. „Cezar!” – zabrzmi w uszach naszych żon i córek, kiedy będą je obdzierać z szat, gwałcić i zabierać w niewolę!
    Tego było już za wiele dla większości słuchających. Rozległy się pomruki, gniewne sapnięcia, okrzyki „Hańba! Hybris*!”
    Nawet w panującym w ogrodzie półmroku wyraźnie widziałem, że Apollonides aż dygocze z wściekłości.
    – Odejdź! – wyszeptał ochryple.
    – Czemu nie? – odparł Zeno. – I tak straciłem apetyt na tę żałosną strawę. Idziemy, żono.
    Apollonides wbił wzrok w Cydimachę, która przez chwilę się wahała, ale w końcu podniosła się z trudem i stanęła u boku męża. Oboje powoli wyszli z ogrodu; Zeno, lekko kulejąc na lewą nogę, podtrzymywał kaleką małżonkę. Apollonides siedział wyprostowany, patrząc gdzieś w przestrzeń.
    Po odejściu Zenona przyjęcie dziwnie się ożywiło. Zewsząd dobiegał szmer cichych rozmów. Ludzie czuli potrzebę albo ganienia młodego oficera, albo poparcia jego argumentów; niewykluczone też, że chcieli po prostu paplać o byle czym, żeby wypełnić tę nabrzmiałą zakłopotaniem ciszę.
    – Zostań tu – szepnąłem do Dawusa.
    Kiedy mijałem Milona, wskazał gdzieś przez ramię i burknął za mną, myśląc, że szukam toalety:
    – Znajdziesz ją tam. Prymitywna w porównaniu z rzymskimi.
    Ruszyłem okrężną drogą, żeby nie dać poznać, że idę za Zenonem. Wokoło kręciło się dość gości i służby, tak że nie zwracałem niczyjej uwagi. Młoda para zniknęła za drzwiami w portyku, które, jak się przekonałem, prowadziły na długi i szeroki korytarz. Szedłem szybko, zaglądając do mijanych pokojów, ale nikogo nie spotkałem, dopóki nie dotarłem na sam koniec. Korytarz otwierał się tam na kolejny dziedziniec, znacznie mniejszy i przytulniejszy od ogrodu, w którym trwała uczta. Sądziłem w pierwszej chwili, że i tu nikogo nie ma, ale usłyszałem czyjeś szepty płynące z cienia pod kolumnadą po przeciwnej stronie. Wstrzymałem oddech i zacząłem nasłuchiwać, ale głosy były za ciche, abym mógł rozróżnić słowa. Jeden z nich z pewnością należał do mężczyzny i chyba była to sprzeczka, ale reszty mogłem się tylko domyślać. W końcu odchrząknąłem i zawołałem cicho:
    – Zenonie!
    Głosy zamilkły, a potem usłyszałem jego głos.
    – Kto tam jest?
    Wysunąłem się z cienia na słabą poświatę.
    – Nazywam się Gordianus.
    Po chwili ciszy padło pytanie:
    – Znamy się?
    – Nie. Jestem Rzymianinem, gościem twojego teścia.
    Nie było to w końcu nieprawdą.
    – Czego chcesz?
    Zeno wynurzył się spod portyku i ruszył w moją stronę, zatrzymując się po paru krokach. Zauważyłem, że sięga prawą ręką do pasa, jakby po sztylet. Uderzyła mnie ironia tej sytuacji. Oto wkrótce ktoś znajdzie tu moje zwłoki… Ileż to razy byłem wzywany, by dociekać, skąd wziął się trup na czyimś dziedzińcu, wykryć mordercę i wytłumaczyć sens tej zbrodni. Bogowie śmieją się w kułak: Gordianus Poszukiwacz skończył tak samo jak ci, nad których śmiercią głowił się przez całe życie. Niewolnik natknie się na moje bezwładne ciało, podniesie larum, przyjęcie u pierwszego timouchosa zostanie zakłócone. Ktoś zauważy rany od sztyletu, tożsamość ofiary będzie zagadką, dopóki Domicjusz, Milo, może Dawus albo i sam Apollonides mnie nie rozpozna. Później jednak nie bardzo sobie wyobrażałem, aby ktokolwiek poświęcił wiele czasu na próbę rozwiązania tej sprawy… z wyjątkiem może Dawusa, biedaczyska.
    Chyba że…
    Przyszła mi do głowy najdziwniejsza z fantazji: Meto nadal żyje i jest w Massilii; to jego historia, nie moja. Moim przeznaczeniem jest zginąć, a jego – płakać po mnie i szukać mordercy. Ja jestem zaledwie ofiarą w jego dramacie, błędnie uważającą się za jego bohatera. Ta myśl była tak silna, że poczułem się wyrwany z rzeczywistości i rzucony w świat snu. Padł na mnie pierwszy cień skrzydeł śmierci. Chyba każdego to czasem nachodzi, zwłaszcza kiedy nadejdzie starość. Zostać lemurem, to w końcu nic innego, jak być wykreśloną z dramatu świata postacią, o której mówi się już tylko w czasie przeszłym, która może jedynie obserwować, jak inni dalej ciągną wątek sztuki o życiu.
    Zadrżałem. Może też zachwiałem się lekko, Zeno bowiem postąpił ku mnie o krok, pytając, czy się źle czuję.
    – Bynajmniej – udało mi się wykrztusić. – Nie mogłem za to nie zauważyć, że kulejesz na lewą nogę.
    Dostrzegłem, że na moment zesztywniał. Z poczucia winy czy po prostu uraziła go bezpośredniość obcego?
    – To kontuzja z bitwy – odpowiedział w końcu.
    – Z dzisiejszej? Czy też cierpisz na to już od kilku dni?
    Podszedł tak blisko, że nawet w mroku widziałem jego zmarszczone brwi.
    – Co cię upoważnia do zadawania takich pytań?
    – W Rzymie nazywają mnie Poszukiwaczem. Nawet tutaj twoi współobywatele o mnie słyszeli. Jeden z nich, niejaki Arausio, przyszedł do mnie wczoraj, przepełniony żalem po stracie córki. Miała na imię Rindel.
    Za jego plecami ujrzałem czyjąś postać wyłaniającą się zza kolumny. Wciąż skrywał ją panujący w portyku głęboki mrok, ale nie miałem żadnych wątpliwości: to Cydimacha.
    – Czego chcesz? – powtórzył Zeno ostro, ale zniżając głos do szeptu. – Po co mi to mówisz?
    – Czy imię Arausio coś dla ciebie znaczy? A Rindel?
    Znów sięgnął po sztylet. Poczułem ukłucie strachu, ale jego poruszenie mnie ośmieliło.
    – Posłuchaj mnie, Zenonie. Arausio twierdzi, że wie, co się stało z jego córką, ale nie ma pewności…
    – A co to ciebie obchodzi, Rzymianinie?
    – Kiedy ojciec traci dziecko, musi poznać prawdę. Ból niewiedzy nie daje mu spać, zatruwa każdy jego oddech. Wierz mi, bo dobrze to znam. Arausio uważa, że tylko ty możesz mu powiedzieć prawdę o losie jego córki. – Zerknąłem na sylwetkę Cydimachy, która pozostawała w cieniu. – Jeśli nie masz nic do ukrycia, to dlaczego szepczemy, żeby twoja żona nas nie słyszała?
    – Moja żona… – To słowo zdawało się go dławić. – Moja żona za nic nie odpowiada. Jeśli ośmielisz się choćby wypowiedzieć jej imię, to przysięgam na Artemidę, że zabiję cię na miejscu!
    On już dzisiaj zabijał, pomyślałem. Nie wątpiłem, że może to zrobić jeszcze raz. Czy miałem go jeszcze mocniej nacisnąć? Gdy zobaczy, że sięgam do mieszka, może źle to zrozumieć i dobyć sztyletu. Bardzo wolno uniosłem rękę, mówiąc:
    – Mam tu coś, co chcę ci pokazać. Jest w mieszku przy pasie. Patrz, wyciągam to teraz. Widzisz, co to jest?
    Czemu nie ma tu więcej światła, żeby on mógł dobrze się przyjrzeć pierścionkowi, a ja jego twarzy? Poznał go czy nie? Mrok zasłaniał jego rysy, ale usłyszałem, że z ust wydziera mu się zduszony dźwięk, odgłos ni to przełykania, ni łapania powietrza. Cofnął się. Niepokój, a może słabość lewej nogi spowodowała, że się potknął. Cydimacha rzuciła się do przodu, przyciskając do siebie luźne szaty. Pewnie myślała, że go uderzyłem.
    Zeno obejrzał się przez ramię i krzyknął: „Zostań tam!” Głos załamał mu się w urywanym szlochu. Odwrócił się do mnie i wyciągnął sztylet. Ostrze zalśniło w świetle gwiazd.
    Miał bystrzejszy słuch ode mnie. Zesztywniał nagle i opuścił uniesione ramię. Patrząc na coś ponad moim ramieniem, cofnął się w cień kolumnady. Objął jedną ręką Cydimachę, pochylił się i coś jej szepnął do ucha. W następnej chwili oboje znikli w ciemności. Wzdrygnąłem się z zaskoczenia, kiedy za plecami usłyszałem:
    – Ach, tutaj jesteś, teściu!
    Obok mnie stanął Dawus. Serce biło mi mocno, łapczywie chłonąłem powietrze. Nie wiedziałem, czy mam mu dziękować, czy przeklinać. Czy swoim pojawieniem się zepsuł wszystko, bo Zeno mógł się poddać, czy uratował mi życie?
    Westchnąłem przeciągle i zapatrzyłem się w ciemną kolumnadę, za którą znikli zięć i córka pierwszego timouchosa.

Rozdział XVIII

    – Po dzisiejszym dniu mamy pewność co do trzech rzeczy – powiedziałem, podnosząc dłoń do wyliczania. Gdyby w naszej klitce było dość miejsca, chętnie zacząłbym po niej chodzić. Zamiast tego usiadłem i oparłszy się plecami o ścianę, machinalnie wybijałem rytm stopą. Dawus siedział naprzeciw mnie, podkurczając długie nogi. – Po pierwsze, Zeno rozpoznał pierścionek. Jego reakcja była natychmiastowa i silna.
    – To znaczy, że istotnie należał on do Rindel i jakimś cudem pozostał na Skale Ofiarnej, kiedy Zeno ją zepchnął.
    – Niekoniecznie. – Pokręciłem głową. – Nie wiemy na pewno, czy był własnością Rindel. Ba! Nie wiemy nawet, czy to ją… i Zenona… widzieliśmy wtedy na skale. No i wcale nie ma pewności, mimo twego przekonania, że tę kobietę naprawdę zepchnięto.
    – Ależ to musiał być on! Widzieliśmy dzisiaj, że kuleje.
    – Przyczyna może być zupełnie inna. Powiedział mi, że to z powodu rany odniesionej w bitwie.
    Dawus prychnął pogardliwie.
    – Założę się, że ta kontuzja przytrafiła mu się na długo przed dzisiejszym wypłynięciem. Nie powinno być problemu ze sprawdzeniem; jego koledzy będą wiedzieli, od jak dawna utyka. Apollonides zresztą też.
    – No, to sprawa załatwiona. Ot, tak sobie przesłucham pierwszego timouchosa i już. Ale masz rację, że takiego niedomagania Zeno nie mógłby ukryć przed innymi oficerami. Warto by wiedzieć, od kiedy kuleje. – Podniosłem następny palec. – Druga rzecz, jaką wiemy na pewno, to że Zeno naprawdę kocha Cydimachę. Domicjusz może sobie mówić o jej brzydocie i kalectwie, Arausio może się zaklinać, że Zeno ożenił się z córką pierwszego timouchosa wyłącznie dla kariery, ale tych dwoje łączy prawdziwe uczucie. Widziałeś ich dzisiaj? Jak ona przysunęła się do niego, aby go uspokoić? Jak on jej dotknął, niby mimochodem, a jednak z czułością? To nie była gra. Ja tam widziałem mężczyznę i kobietę, którzy dobrze się ze sobą czują fizycznie i wzajemnie sobie ufają.
    – Mógłbyś powiedzieć to samo o jeźdźcu i jego koniu. – Dawus znowu prychnął.
    – Cydimacha jest kobietą, Dawusie.
    – Kobieta czy koń… Jeżeli Zeno jest tak wyrachowany i ambitny, jak sądzi Arausio, wybór żony znaczy dla niego tyle samo, ile wybór zwierzęcia, na którym jeździ. Szuka tylko niezawodnego środka, by się dostać tam, gdzie chce. A ożenek z Cydimachą zaprowadził go prosto na szczyt. Teraz jednak, gdy już tam dotarł, musi ją znosić; mało tego, jeżeli chce zostać członkiem Wielkiej Rady, musi ją jeszcze zapłodnić. Nie ma więc innego wyjścia, jak tylko grać swoją rolę, a ona jest mu za to wdzięczna. Dlaczego nie miałaby do niego słodko gruchać i czule się przysuwać? On zaś się do niej przyzwyczaił. Człowiek może się przyzwyczaić prawie do wszystkiego na tym świecie. Powie ci to każdy, kto kiedykolwiek był niewolnikiem. Zeno może ją dotknąć i nie wzdrygnąć się… i co z tego? Zwłaszcza że ona się tak szczelnie okrywa. Pewnie jest tak samo opakowana, kiedy się kochają, a nasz Zeno po prostu zamyka oczka i myśli o cudnej Rindel.
    – Co? Wyobraża sobie miłość z dziewczyną, którą, według ciebie, z zimną krwią strącił w przepaść?
    – Z zimną krwią… nic dodać, nic ująć! Cały Zeno.
    Pokręciłem głową.
    – Nie, to małżeństwo jest czymś więcej, niż ci się wydaje. Sposób, w jaki się dotykali, nawet sobie z tego nie zdając sprawy… przypomniał mi ciebie i Dianę. Tak, wy robicie to dokładnie tak samo.
    Dawus opuścił głowę. Przy jego dobrotliwości łatwo było mi czasami zapomnieć, że i on cierpi z powodu rozłąki, tęskni za domem. Odchrząknął po chwili i rzekł:
    – A co po trzecie? Mówiłeś, że mamy pewność co do trzech rzeczy. Zeno rozpoznał pierścionek i naprawdę kocha Cydimachę. Co jeszcze?
    – Że nie jest tchórzem. Jego opowieść zmroziła mi krew w żyłach. Musiał być świadkiem przerażających scen, ale nie stracił głowy i przywiódł swych ludzi bezpiecznie do domu. Nie zawahał się też przeciwstawić swemu teściowi. Zeno jest odważny. Zadaję sobie pytanie, czy taki człowiek mógłby zepchnąć ze skały bezbronną kobietę?
    Moje słowa nie zrobiły na Dawusie wrażenia. Założył ręce na piersi i odparł:
    – Zrobiłby to, gdyby sprawiała mu kłopoty. A wzgardzona, rozgniewana kobieta łatwo może ich narobić takiemu ambitnemu karierowiczowi.
    – A zatem nie widzisz w Zenonie nic dobrego? Ani trochę?
    – Ani trochę.
    – Jesteś przekonany o swojej słuszności, co? – spytałem cicho.
    – Dlaczego nie? Znałem już takich jak on. A ty nie? – Teraz to Dawus zabrał się do wyliczania na palcach. – Czy Zeno kocha Cydimachę, nie wiem, ale na pewno udawanie uczucia mu się opłaca, a więc udaje. Jest odważny? Bez wątpienia. Podziwiasz go za publiczne sprzeciwienie się Apollonidesowi, ale nie bardzo by ci się podobało, gdybym to ja okazał ci równie mało szacunku, co, teściu? Czyż więc taki wspaniały człowiek mógłby z premedytacją zabić kobietę, którą kiedyś kochał? Zeno jest przystojny i pochodzi z dobrego domu, czemu więc nie miałby być czarujący i lubiany? Tym łatwiej uszedłby mu na sucho jakiś prawdziwie odrażający czyn, w rodzaju zepchnięcia dawnej i kłopotliwej kochanki z urwiska.
    Zadowolony ze swych argumentów Dawus odchylił głowę do tyłu, zamknął oczy i przeciągnął się, ziewając przy tym potężnie. Czas iść spać, pomyślałem. Zgasiłem lampę i w pokoju zrobiło się tak ciemno, że i z zamkniętymi, i z otwartymi oczami widziałem tylko nieprzeniknioną czerń. Czyżbym rzeczywiście tak mylnie ocenił charakter Zenona? Czułem się zmęczony i zdezorientowany, jak stary pies, który już nie może polegać na swym nosie i który u schyłku długiego dnia włóczęgi zabłądził gdzieś w polu, z dala od domu.

    Kiedy nazajutrz rano otworzyłem oczy, nie wiedziałem, czy obudziło mnie uczucie głodu, czy hałaśliwe burczenie w brzuchu. Jedyne światło wpadało do pokoju przez drzwi z korytarza, który bynajmniej nie był jasny. Do moich uszu docierały odległe głosy, spieszne kroki i nieokreślone pobrzękiwania i stuki: zwyczajne dźwięki dużego domostwa budzącego się ze snu. Przyszło mi na myśl, że moje zainteresowanie Zenonem i incydentem na Skale Ofiarnej to nic innego, jak próba zajęcia umysłu czymś innym niż kłopoty, w jakich tkwiliśmy po uszy. Massilia stała w obliczu chaosu, a może i zupełnej destrukcji. Można sobie spędzać dni na słodkiej bezczynności wśród wygód domu Ofiarowanego, ale perspektywa aresztu domowego (a może czegoś gorszego) u Apollonidesa wcale mi się nie uśmiechała. Zamiast łamać sobie głowę nad grzechami zięcia pierwszego timouchosa, powinienem był przeznaczyć minioną noc na zabieganie o łaski Domicjusza; gdybym odpowiednio się postarał, może wziąłby mnie i Dawusa pod swoją ochronę. Ta myśl przyprawiła mnie o nudności, więc odrzuciłem ją natychmiast i zacząłem się przyglądać pierścionkowi, podnosząc go do oczu, jakbym chciał zajrzeć w mroczną głębię czarnego kamienia z nieba.
    Dawus obudził się z jeszcze głośniejszym burczeniem w brzuchu, co przypomniało mi o najpilniejszym problemie: znalezieniu czegoś do jedzenia. Trudno oczekiwać, aby Apollonides, mając tyle kłopotów na głowie, miał się jeszcze troszczyć o aprowizację dwóch rzymskich gości równie niepożądanych, jak niechętnych. Pomyślałem, że warto by się wybrać na poszukiwanie kuchni, choć wspomnienie o tej ponurej parodii uczty nie pozwalało mieć nadziei, że cokolwiek z niej pozostało.
    Dawus usiadł na łóżku, przeciągnął się i ziewnął. Wbił niezbyt jeszcze bystre spojrzenie w pierścionek w moim ręku. Zamrugał kilkakrotnie i przymknął oczy. Nozdrza mu się poruszyły, a kiedy odwrócił się w stronę drzwi, i ja poczułem wyraźną woń chleba.
    Bochenek pojawił się pierwszy. Podtrzymująca go dłoń była niewidoczna, zdawało się, że chleb lewituje, płynąc ku nam jak pachnąca chmurka. Za nim pojawiło się śniade ramię, a w końcu ujrzeliśmy uśmiechniętą twarz Hieronimusa.
    – Głodni?
    – Jak wilki! – przyznałem bez ogródek. – Wyszedłem z uczty u Apollonidesa głodniejszy, niż na nią przybyłem.
    – To znaczy, że jego zdolności jako gospodarza są takie same jak jego talenty wojskowe i przywódcze – stwierdził sucho Hieronimus. – Przyniosłem też coś do picia – dodał, pokazując pękaty bukłak z winem.
    – Niech cię bogowie błogosławią – mruknąłem bez zastanowienia.
    – To akurat mi nie przysługuje. Ale jeśli chodzi o bardziej przyziemne błogosławieństwa, to mój róg obfitości jest wypełniony po brzegi. Wczoraj, kiedy wy przymieraliście głodem na bankiecie naszego gospodarza, ja raczyłem się w samotności… nie uwierzycie… nie jedną, ale dwiema pieczonymi przepiórkami z cudowną oliwą i sosem rybnym. Zostawiłbym coś dla was, ale przesiedzieć cały dzień na tej skale, a potem paradować piechotą przez pół miasta to za ciężka robota jak na takiego biedaka jak ja.
    Przypomniałem sobie, co przeżyliśmy podczas tego przemarszu, i zupełnie nie wiedziałem, jak on może dziś sobie z tego żartować. Hieronimus tymczasem ciągnął:
    – Po przepiórkach wniesiono barwenę w sosie migdałowym, potem jajka obtoczone w tartej skórce cytrynowej, po nich… ach, powiem po prostu, że kapłani Artemidy uparli się, iż mam się porządnie objeść. Im gorsze wieści nadchodziły na temat bitwy, tym więcej jadła mi podawano. Czułem się jak gęś tuczona na święto. – Poklepał się po okrągłym brzuchu, nie pasującym do reszty wysokiego i chudego ciała. – Jak się dziś obudziłem, byłem wciąż zbyt wypchany, by zmieścić choćby jeden kęs czegokolwiek. Kiedy więc przyniesiono mi ten świeżutki chlebuś, pomyślałem o was.
    Rozerwałem płaski bochenek na dwie połowy i podałem jedną Dawusowi. Zmusiłem się, by jeść małymi porcjami. Dawus pochłonął swoją część tak szybko, że nie zauważyłem, czy w ogóle użył zębów.
    – Wolno ci zatem swobodnie poruszać się po domu? – spytałem.
    – Nikt nie śmie mnie zatrzymać. Niewolnicy pierzchają przede mną jak jesienne liście przed Boreaszem. Oczywiście staram się jak najmniej rzucać w oczy. Nie mam zamiaru wściubiać nosa w sprawy rady wojennej ani nachodzić nowożeńców o maślanych oczach. W przeciwnym razie, gdyby Cezar wdarł się w mury miasta albo Cydimacha porodziła wrzeszczącego potwora, Apollonides obarczyłby mnie winą za obie te katastrofy.
    – Wrócisz do swojej willi?
    To pytanie nieco nadwątliło jego samozadowolenie; jego mina skojarzyła mi się z nagłym podmuchem marszczącym lustrzaną dotąd powierzchnię jeziora.
    – Obawiam się, że nie.
    – Czyżby spotkała cię kara za zbezczeszczenie Skały Ofiarnej?
    – Niezupełnie. To nie kara, a raczej reperkusje, można powiedzieć.
    – Nie rozumiem.
    – Przekonałem kapłanów, że miałem niezaprzeczalne prawo wejść wczoraj na skałę. Powiedziałem, że usłyszałem wezwanie od Artemidy, bym się tam udał i wypatrywał flotylli. Cóż mieli na to powiedzieć? Chyba udało mi się nakłonić ich też, aby i wam wybaczyli to złamanie tabu. Owszem, mogliby na krótko zrobić wrażenie na tłumie, gdyby was obu ostentacyjnie ukarali… na przykład spalili żywcem albo powiesili głowami w dół i darli skórę pasami jak z jeleni… ale zwróciłem im uwagę, że wymierzanie okrutnych kar naszym rzymskim gościom może się okazać kiepskim pomysłem, skoro, co się wydaje nieuniknione, Massilia będzie rządzona przez Rzymian… jeśli w ogóle zostanie z niej choćby kamień na kamieniu. Jeśli nie w tym roku, to w przyszłym; jeśli nie przez Cezara, to przez Pompejusza. A może przez nich obu po kolei? Powiedziałem kapłanom, że jesteście przyjaciółmi jednego i drugiego i że w dzisiejszych czasach przyjaźń znaczy dla Rzymianina więcej od więzów krwi.
    – Innymi słowy, ocaliłeś nam życie, Hieronimusie.
    – Przynajmniej tyle mogłem zrobić. W końcu jestem wybawcą, czyż nie? Moja śmierć ma ponoć w ostatnim momencie i w jakiś tajemniczy, mistyczny sposób uratować Massilię przed wrogami. Tymczasem coraz bardziej wygląda na to, że kapłanom Artemidy nie uda się dokonać takiej sztuki; gdyby zaś nawet tak się stało, mnie tu już nie będzie i nie będę mógł tego sprawdzić. Jedno, co na pewno mogę zrobić, to stać w tej norze i patrzeć, jak moi dwaj przyjaciele, żywi i w zasadzie zdrowi, pochłaniają chleb, który nie jest mi do niczego potrzebny. Czerpię z tego przedziwną przyjemność.
    – Jeszcze żaden chleb tak mi nie smakował jak ten – zapewniłem go cicho.
    Hieronimus wzruszył tylko ramionami.
    – Powiedziałeś, że nie wrócisz do willi. Dlaczego, skoro udało ci się udobruchać kapłanów?
    – Bo willa już nie istnieje.
    Zamrugałem, nie rozumiejąc.
    – Jak to, nie istnieje?
    – Willi Ofiarowanego już nie ma. Tłum spalił ją dzisiejszej nocy.
    – Co?
    – To się stało późną nocą. Pewnie nic nie słyszeliście w tej pieczarze, którą wam przydzielono, ale nagle zabrzmiały rogi obwieszczające alarm pożarowy. Wyrwały mnie z głębokiego snu. Śniła mi się matka, ale to był dobry sen, o dziwo. Potem te rogi… Wstałem i wyszedłem na balkon. Nad moją dzielnicą zobaczyłem czerwoną łunę. Podobno tłum zebrał się wieczorem pod moim domem, żądając, aby mnie natychmiast wyprowadzono i pognano na Skałę Ofiarną. Apollonides postawił pod willą wartę, ale za słabą. Tłumaczyli ludziom, że nie ma mnie w domu, ale nikt im nie uwierzył. Rozbito bramę i wdarto się do willi. Ponieważ mnie tam rzeczywiście nie było, ludzie ogołocili ją ze wszystkiego, co dało się ukraść, a potem podłożyli ogień. – Hieronimus pokręcił głową. – Podpalanie domu w oblężonym mieście jest nie tylko poważnym przestępstwem, ale i niewyobrażalną głupotą. Gdyby ognia nie udało się opanować, wiecie, co by się działo? Ludzie uwięzieni w obrębie murów, w porcie zaledwie parę statków, którymi można by uciec, rozruchy, grabieże… los może straszniejszy niż cokolwiek, co może nam zgotować Cezar! Na szczęście pokonani wartownicy zdołali wezwać posiłki i wszcząć alarm pożarowy. Ludzie Apollonidesa ugasili ogień. Mój dom zamienił się w zgliszcza, ale sąsiednie ocalały. W rezultacie znów jestem bezdomny… Cóż to za ironia losu! A wśród popiołów sterczy na tykach dwadzieścia głów rabusiów, których żołnierzom udało się schwytać. Ich bezgłowe zwłoki wrzucono do morza.
    Resztka chleba w moich ustach jakby nagle spęczniała.
    – Hieronimusie, to straszne!
    – Zgadzam się z tobą. Już nie będziemy mogli zasiąść na moim pięknym tarasie, patrzeć na chmury nad morzem i sącząc falerna, wieść dysput o paradoksach.
    – Nie o to mi chodzi. Chciałem powiedzieć…
    – Wiem, co chciałeś powiedzieć, Gordianusie. – Ofiarowany westchnął. – Najgorsze, że nie ośmielę się choćby na krok wyjść z tego domu. Gdyby tłum zobaczył moją lektykę lub moje zielone szaty… Nie mam zamiaru zostać zrzucony ze Skały Ofiarnej. Kiedy nadejdzie czas, chcę pełnego ceremoniału. Kadzidło, śpiewy, et cetera, et cetera, jak to się mówi u was, w Rzymie. Nikt mnie nie będzie strącał. Sam skoczę, z własnej woli, jak ta biedna dziewczyna, której śmierć widzieliśmy.
    – Ona została zepchnięta. – Szept Dawusa był ledwo słyszalny i Hieronimus nie zwrócił na niego najmniejszej uwagi.
    – No i tkwię w domu Apollonidesa jak w pułapce. To ostatnie miejsce w Massilii, w którym pragnąłbym przebywać, a i gospodarzowi mój pobyt nie w smak. Bogini pewnie uważa, że obaj jesteśmy siebie warci. Kto wie, może ta ponura dziewica Artemida ma jednak ociupinę poczucia humoru? – Założył ręce na piersi i oparł się o futrynę, taksując wzrokiem naszą nędzną klitkę. – Wygląda na to, że wczorajsze wypadki w efekcie wydatnie obniżyły wasz status. Jedna lampka, dwa łóżka i jeden wspólny nocnik. Nie macie nawet drzwi ani choćby zasłony, która dawałaby trochę prywatności.
    – Mogło być gorzej – zauważyłem. – Moglibyśmy mieć drzwi z zamkiem. I tak nie jestem pewien, czy jesteśmy wolni.
    – Biorąc pod uwagę splot ostatnich wydarzeń, myślę, że Apollonides całkiem o was zapomniał. Ma pełne ręce roboty i zapewne nawet o was nie pomyśli, dopóki wasze ścieżki znów się nie skrzyżują. Ta kwatera jest spartańska, ale skoro i tak nie macie dokąd pójść, radzę skorzystać z gościny tak długo jak się da. Siedźcie tu cicho, dowiedzcie się, gdzie opróżniać ten wasz nocnik, no i zapewnijcie sobie sympatię niewolników domowych. Rzućcie parę aluzji, rozgłoście dyskretnie, że jesteście przyjaciółmi Cezara, a więc osobami, którym warto nadskakiwać, choć nie tak dobrymi, by kogoś podkusiło zamordować was we śnie… a sami chodźcie sobie, gdzie chcecie, ale starajcie się nie rzucać zbytnio w oczy.
    Skinąłem głową na znak przyjęcia dobrej rady.
    – Najtrudniejsze będzie znalezienie jedzenia. Słyszałem, jak Milo narzekał wczoraj w rozmowie z Domicjuszem na nowe ograniczenia racji żywnościowych. Każda porcja w każdym domu będzie jeszcze mniejsza.
    – Poza moją. Nie martw się o jedzenie, Gordianusie. Dopóki tu jestem, nie dam wam zginąć z głodu.
    – Doprawdy, Hieronimusie, nie wiem, jak ci…
    – To nie rób tego, Gordianusie. Nie ma potrzeby. Teraz jednak muszę was opuścić. Ma się odbyć jakaś nużąca ceremonia, którą kapłani Artemidy czują się w obowiązku odprawić tego ranka w domu pierwszego timouchosa. Pewnie ku czci tych, którzy zginęli wczoraj na morzu. Z jakiegoś nie znanego mi powodu mam się tam pojawić i sterczeć gdzieś na dalszym planie. – Odwrócił się, by odejść, ale coś sobie przypomniał. Sięgnął ręką do zawieszonego u pasa woreczka i rzekł: – Byłbym zapomniał. Macie tu dwa gotowane jajka, jeszcze nie obrane. Możecie je sobie zjeść na obiad…

    Problem jedzenia był rozwiązany, przynajmniej chwilowo. Pozostawała jednak kwestia swobody ruchów. Chodźcie sobie, gdzie chcecie, powiedział Hieronimus. Jak jednak mamy wyjść z domu i potem wrócić? Poprzedniego wieczoru weszliśmy na teren posesji Apollonidesa przez pilnie strzeżoną bramę. Trudno się spodziewać, że warta przepuści nas bez pozwolenia pierwszego timouchosa albo choćby bez okazania jakichś dokumentów. Skorzystałem więc z innej rady Ofiarowanego i odszukałem młodego niewolnika, który zaprowadził nas wczoraj na ucztę. Chłopak przyjął za pewnik, że jesteśmy gośćmi jego pana, i to znaczniejszymi. Po naszym akcencie domyślił się też, że nie jesteśmy miejscowymi i potrzebujemy przewodnika. Kiedy zapytałem go o najłatwiejszy sposób wychodzenia na ulicę, bez wahania wskazał furtkę dla niewolników znajdującą się w tylnej części muru pomiędzy kuchnią a magazynami. Furtka była pilnowana, ale nie przez zbrojnych; stał tam na posterunku stary niewolnik, który spędził na tym zajęciu większość życia. Był to prosty, gadatliwy człowiek, z którym dobrze się rozmawiało, choć z powodu braku uzębienia niełatwo go było zrozumieć. Musiałem często prosić go o powtórzenie jakiegoś słowa czy zdania, taktownie udając, że kiepsko znam grecki. Jak mi powiedział, straż przy głównej bramie była czymś nowym. Wystawiono ją dopiero w wyniku wczorajszego chaosu. W zwykłych okolicznościach willa pierwszego timouchosa nie wymaga większych środków bezpieczeństwa niż domy innych bogaczy, a może mniej; któryż złodziej ośmieliłby się okraść najważniejszego obywatela miasta?
    – Na ogół to najbezpieczniejszy dom w całej Massilii! – upierał się stary. – No, ale to nie znaczy, że możemy tu wpuszczać każdego, nie? Dlatego kiedy wrócisz, zastukaj do furtki w ten sposób. – Zademonstrował owo „hasło”, trzykrotnie kopiąc nogą w drzwi. – A zresztą, dajmy temu spokój. Krzyknij po prostu swoje imię. Zapamiętam je. Jest dziwne nawet jak na Rzymianina. Nigdy takiego nie słyszałem. A uważaj na siebie w mieście. Zaczynają się tam dziać różne rzeczy. Co masz takiego ważnego do załatwienia, że cię to wygania z bezpiecznego domu? Wiem, wiem, to nie mój interes…
    Dawus pierwszy wysunął się przez furtkę na biegnącą za murem wąską alejkę. Ruszyłem za nim, ale coś mi się przypomniało i odwróciłem się do odźwiernego.
    – Znasz chyba zięcia pierwszego timouchosa? – spytałem.
    – Młodego Zenona? Pewnie. Używa tego wejścia codziennie. Zawsze się spieszy, jakby nie umiał się poruszać inaczej niż biegiem. Tylko kiedy jest z żoną, zwalnia kroku i dostosowuje się do jej tempa.
    – Zeno wychodzi z Cydimachą do miasta?
    – Jej lekarz nalega, żeby jak najczęściej odbywała długie spacery, więc Zeno zawsze z nią idzie. To wzruszające, jak on się nią czule opiekuje.
    – Zauważyłem wczoraj, że trochę utyka. Ma to od dziecka?
    – Skądże! To bardzo sprawny młodzieniec. Jako chłopiec wygrał wyścigi w gimnazjum.
    – Ach, więc pewnie ucierpiał we wczorajszej bitwie?
    – Nie, nie, kuleje już jakiś czas. Już mu lepiej.
    – Kiedy mu się to przydarzyło?
    – Niech pomyślę… Ach, tak. To było tego dnia, kiedy ludzie Cezara próbowali zrobić wyłom taranem. Co za szalony dzień! Wszyscy biegali jak opętani. Zeno musiał odnieść kontuzję podczas służby na murach.
    – Na pewno – przytaknąłem i wyszedłem na uliczkę, by dołączyć do Dawusa, który czekał na mnie z wypisanym na twarzy zadowoleniem z siebie.

Rozdział XIX

    – Dom Arausia? Niedaleko stąd. Skręć w tę ulicę w lewo. Po chwili dojdziesz do domu z niebieskimi drzwiami. Pójdź alejką biegnącą obok niego, a na jej końcu natrafisz na ślepy zaułek, zwany ulicą Mewią. Wzięło się to od pewnej zwariowanej staruchy, która wykładała mewom ryby. W niektóre dni przylatywało ich tam tak wiele, że nie dawało się między nimi przejść. Paskudne stworzenia! W prawo odchodzi inna uliczka, pnąca się pod górę. Na szczycie znajdziesz dom Arausia. Zawsze sobie wyobrażałam, jaki piękny widok musi się stamtąd roztaczać na port…
    Moja informatorka była młodą, szczupłą i bladą kobietą. Mówiła po grecku z równie silnym akcentem jak ja, z tym że nie łacińskim, lecz galijskim. Blond włosy, dawno nie myte i domagające się uczesania, zebrane miała do tyłu, związane na wysokości karku skórzanym rzemykiem i puszczone luźno na plecy. Nie nosiła biżuterii, ale paski jasnej skóry na kilku palcach wskazywały, że zazwyczaj były tam pierścionki. Czy bieda zmusiła ją do ich sprzedania, czy też bała się je nosić publicznie? W jej głosie pobrzmiewała nutka histerii. Sprawiała wrażenie zadowolonej, że może z kimś porozmawiać, choćby tylko z dwoma obcymi pytającymi o drogę.
    – Ach, te mewska! Kiedy byłam mała, pomagałam czasem mamie przynosić jedzenie z rynku. W takim koszu jak ten… może nawet w tym samym? Jest starszy ode mnie. Któregoś razu poszłyśmy tą uliczką i zrobiłyśmy straszny błąd, bo mewy nas zaatakowały. Frunęły wprost na mnie i przewróciły mnie, ukradły z kosza, co chciały, a resztę rozrzuciły na bruku. W koszu musiały być najróżniejsze produkty, oliwki, kapary, chleb, ale oczywiście to ryby przyciągnęły je najbardziej…
    Zerknąłem do koszyka, który trzymała przewieszony przez rękę. Pałąk był ze skóry, a wokół krawędzi widniał galijski spiralny wzór. Dzisiaj żadna mewa by jej nie napastowała: koszyk był pusty.
    – W uliczkę po lewej, powiadasz? Dziękuję.
    Skinąłem na Dawusa i ruszyliśmy dalej. W oczach kobiety błysnął płomyk szaleństwa.
    – Widzisz, zięciu? Mówiłem, że z łatwością odnajdziemy dom Arausia. Wystarczy popytać miejscowych.
    – Jasne. Ty ich pytasz co chwilę, a oni każą nam łazić w kółko.
    – To przez te kręte uliczki. Trudno się zorientować w tym labiryncie. Spójrz tam. Czy to może być ten dom z niebieskimi drzwiami?
    – One są zielone, nie niebieskie.
    – Tak myślisz?
    – I nie ma tam żadnej bocznej alejki.
    – Faktycznie, nie ma…
    Dawus wciągnął głośno powietrze. Nic dziwnego, że się złości, pomyślałem, ale w tej samej chwili pojąłem, że chodzi o coś więcej.
    – Może od nich się dowiemy, którędy iść? – spytał.
    – Od kogo?
    – Tych dwóch, którzy nas śledzą.
    Opanowałem chęć obejrzenia się i spytałem:
    – Ci sami co wtedy?
    – Tak myślę. Zdawało mi się, że mignęli mi przed oczami zaraz po wyjściu z willi. Teraz znowu ich widzę. To nie może być zbieg okoliczności.
    – Chyba że akurat dwaj inni cudzoziemcy błądzą po massylskich zaułkach w poszukiwaniu Arausia. Kto mógł ich nasłać? Komu zależy na śledzeniu nas? Z pewnością nie Apollonidesowi. Spędziliśmy noc pod jego dachem. Gdyby chciał nas przypilnować, mógł nas po prostu zatrzymać, a nawet zamknąć. Już to, że łazimy po tych uliczkach, świadczy, że musiał o nas zapomnieć.
    – Jeżeli nie pozwolił nam się wymknąć celowo, żeby sprawdzić, dokąd pójdziemy.
    – A po cóż miałby to robić? – Wzruszyłem ramionami.
    – Może wie, za czym węszymy.
    – Ależ, Dawusie, tego nawet ja sam nie wiem.
    – Oczywiście, że wiesz. Widzieliśmy, jak zięć Apollonidesa morduje niewinną młodą kobietę, a teraz chcesz znaleźć na to dowody. Sprawy toczą się już dostatecznie źle dla pierwszego timouchosa i bez skandalu ze zbrodnią.
    – Zakładasz, że Apollonides wie, iż Zeno zabił Rindel?
    – Mógł przycisnąć zięcia do muru i zmusić do wyznania winy.
    – Przyjmujesz też, że on wie, iż ja jestem zainteresowany tą sprawą.
    – Byłeś naocznym świadkiem. Sam mu powiedziałeś, coś widział. A jeśli kazał obserwować dom Ofiarowanego, to wie, że odwiedził cię Arausio. A po co ojciec Rindel miałby tam przychodzić, jeśli nie z pytaniami o śmierć córki?
    – Załóżmy, że się nie mylisz, Dawusie. Dlaczego więc Apollonides po prostu mnie nie zamknął? Mógł nawet uciąć mi głowę, by mieć mnie z głowy?
    – Dlatego, że chce się dowiedzieć, dokąd pójdziesz, z kim będziesz rozmawiał. Chce sprawdzić, kto jeszcze domyśla się prawdy, aby i z nim się rozprawić. – Dawus postukał się w czoło. – Sam wiesz, jak pracuje umysł takiego człowieka. Apollonides może jest zaledwie szczupakiem w porównaniu z rekinami w rodzaju Cezara i Pompejusza, ale pływa w tych samych wodach. Jest w takim samym stopniu politykiem jak oni, a jego myśli biegną identycznym torem. Wieczne knowania, intrygi, podpalanie i gaszenie pożarów, zgadywanie, co nastąpi, co kto wie, a przede wszystkim, jak to wszystko obrócić na swoją korzyść. Głowa mnie boli od samego myślenia o takich ludziach!
    Zmarszczyłem brwi.
    – Według ciebie jestem więc jak pies, któremu się zdaje, że poluje na własną rękę, a w rzeczywistości Apollonides trzyma mnie na długiej smyczy?
    – Coś w tym rodzaju. – Tym razem to Dawus się zmarszczył; ten nadmiar metafor wyraźnie go zmęczył.
    – Widzisz teraz naszych prześladowców? – spytałem.
    – Nie – odpowiedział, obejrzawszy się dyskretnie przez ramię.
    – To dobrze, bo chyba znaleźliśmy ów dom z niebieskimi drzwiami i z boczną alejką. Jeśli znajdziemy się za rogiem dostatecznie szybko, może uda się nam ich zgubić.

    Informacje Galijki okazały się dokładne; posługując się jej wskazówkami, znaleźliśmy dom Arausia bez problemu. Najwyraźniej udało się nam też wyśliznąć śledzącej nas dwójce mężczyzn. Dawus wypatrywał ich czujnie do ostatniej chwili, kiedy ja już stukałem do drzwi, ale się nie pojawili. Otworzył nam sam Arausio. Meto kiedyś mi powiedział, że w niektórych plemionach galijskich obyczaj, wynikający z odwiecznych zasad gościnności, nakazuje gospodarzowi witać gości osobiście, a nie za pośrednictwem niewolnika. Arausio był blady i wymizerowany. Od jego wizyty w domu Ofiarowanego upłynęły zaledwie dwa dni, ale widziałem wyraźnie, że od tamtej pory coś się w nim wypaliło. Trudy oblężenia i osobista tragedia go wyczerpały. Poznał mnie od razu i twarz mu się rozjaśniła.
    – Gordianusie! Martwiłem się o ciebie. Powiadają, że z willi Ofiarowanego został tylko popiół. Myślałem, że…
    – Jestem w świetnej formie, choć można powiedzieć, że tylko cudem się wywinąłem śmierci.
    – I przybywasz do mnie… z nowinami? O Rindel?
    – Nie. Nie mam na razie żadnych nowin, tylko pytania.
    Blask w jego oczach znowu zgasł.
    – No, to wchodźcie…
    Był to porządnie utrzymany dom, czysty i schludny, z wyeksponowanymi kilkoma kosztownymi dekoracjami świadczącymi o sukcesach gospodarza: w jednym rogu kolekcja srebrnych naczyń, kilka niewielkich greckich rzeźb rozstawionych tu i ówdzie na piedestałach. Arausio miał bardziej wyrafinowany gust, niż się spodziewałem. Zaprowadził nas do pokoju, w którym jakaś kobieta siedziała przy krosnach. Urządzenie wykonane było w nie znanym mi galijskim stylu. Pierwszy raz widziałem też deseń tkanego przez nią materiału. Zdałem sobie sprawę, jak niewiele wiem o Galach. Meto spędził wśród nich całe lata w służbie Cezara, nauczył się ich plemiennych języków i obyczajów, ale rzadko o tym opowiadał. Dlaczego nie byłem bardziej ciekawy, nie okazywałem większego zainteresowania jego podróżami? Meto zawsze gdzieś się spieszył, a i ja bywałem zajęty; nigdy nie mieliśmy dość czasu, by naprawdę porozmawiać. Teraz już nigdy tego nie nadrobimy.
    Kobieta przerwała pracę przy krosnach i podniósłszy głowę, spojrzała mi prosto w oczy. Zaniemówiłem. Była piękna, miała przenikliwe błękitne oczy, jasne włosy zaś nosiła tak, jak Arausio opisywał w wypadku Rindel: splecione w warkocze jak sznury ze złotej przędzy. Czyżby zaginiona córka wróciła do domu? Ale przecież Arausio z niepokojem pytał o wieści; jego nastrój byłby zupełnie inny, gdyby Rindel się odnalazła. Kobieta musiała zatem być jej matką. Wcześniej, patrząc na czerwone policzki i obwisły wąs Arausia, nie umiałem sobie wyobrazić urody dziewczyny, która mogłaby zwabić młodzieńca takiego jak Zeno. Jeżeli jednak Rindel była podobna do matki… jeśli choć w połowie dorównywała jej urodą… to nietrudno zrozumieć, dlaczego się w niej zakochał.
    – To moja żona – przedstawił ją Arausio. – Też ma na imię Rindel. Nazwaliśmy córkę po matce. – Uśmiechnął się smutno. – Często było to powodem pomyłek, zwłaszcza że są tak do siebie podobne, a moja żona wygląda na znacznie młodszą, niż jest naprawdę. Czasami, kiedy byliśmy między obcymi, brano je za siostry, a mnie za ich ojca, chwalącego się dwiema pięknymi córkami…
    Kobieta wstała i przywitała nas skinieniem głowy. Usta miała mocno zaciśnięte, a w jej oczach lśniły wezbrane nagle łzy.
    – Mąż mówi, że możecie nam pomóc.
    – Być może, jeżeli pomocą nazwiemy odkrycie prawdy.
    – Chcemy wiedzieć, co się stało z Rindel. Musimy to wiedzieć.
    – Rozumiem.
    – Mąż mówi, że mogliście ją widzieć… w jej ostatnich chwilach.
    – Widzieliśmy kobietę na Skale Ofiarnej. Niewykluczone, że była to Rindel. Jak była ubrana, kiedy widziałaś ją po raz ostatni?
    – Arausio wspominał, że o to pytaliście. Myślałam o tym i przejrzałam jej garderobę. Nie mam absolutnej pewności, ale chyba miała na sobie prostą żółtą suknię, nie jej najlepszą, ale prawie nową.
    – A płaszcz? Taki z kapturem?
    – Raczej nie. – Zmarszczyła brwi.
    – Kobieta, którą widzieliśmy, miała taki płaszcz. Ciemny, może zielony…
    – Bardziej niebieski niż zielony – wtrącił Dawus.
    Kobieta kiwnęła głową.
    – Tak, Rindel ma coś podobnego. Ale jestem prawie pewna, że… Zaczekajcie chwileczkę. – Wyszła z pokoju i szybko wróciła z przewieszonym przez ramię okryciem. – Jest tutaj. Znalazłam go w jej rzeczach. Nie mogła zatem mieć go na sobie, skoro… – Urwała, spuściła oczy, ale zaraz znów spojrzała na mnie. – Jeśli kobieta, którą widzieliście, nosiła taki płaszcz, to może wcale nie była Rindel!
    Arausio ujął jej dłoń i uścisnął, ale kiedy spojrzała mu w oczy, odwrócił wzrok i zaczął kręcić wąs.
    – Żono, nie wolno ci rozbudzać w sobie nadziei. Oboje wiemy, co się stało z Rindel. To nie ma sensu…
    – Może to wam coś powie – przerwałem, pokazując im na otwartej dłoni pierścień z kamieniem z nieba.
    Spojrzeli na niego ciekawie, ale się nie odezwali.
    – Czy należał do waszej córki?
    – Nigdy jej czegoś takiego nie dałem – stwierdził Arausio.
    – Nie wszystkie pierścionki młodych kobiet pochodzą od ich ojców – zauważyłem.
    Zmarszczył brwi na tę insynuację.
    – Nigdy go u niej nie widziałem.
    – Ani ja – dodała jego żona. Kamień zdawał się ją fascynować; nie mogła oderwać od niego oczu. – Dlaczego nam go pokazujesz? Skąd się wziął?
    – Znaleziono go wczoraj na szczycie Skały Ofiarnej.
    Twarz Arausia wykrzywił nagły gniew.
    – To on jej go dał! Podła świnia! Myślał, że ją udobrucha… że się jej przypodoba i kupi jej milczenie… Za pierścionek! Musiała cisnąć mu go pod nogi z obrzydzeniem. I wtedy on…
    Kobieta przycisnęła do ust zwiniętą w pięść dłoń i zaszlochała. Arausio objął ją ramieniem i zadrżał. Twarz mieniła mu się na przemian gniewem i rozpaczą.

    Nie spieszyło mi się z powrotem do domu Apollonidesa, spacerowaliśmy więc bez celu po mieście. Dawus rozglądał się czujnie, ale po śledzących nas ludziach nie było ani śladu.
    – I co o tym myślisz, Dawusie? Jeśli to nie Rindel widzieliśmy wtedy na skale, to może nie był to też Zeno?
    – O nie, to na pewno był on. I Rindel.
    – A co z tym płaszczem?
    – To drobny szczegół. – Dawus wzruszył ramionami. – Może miała ich kilka, a jej matka się myli. Albo też Rindel zabrała płaszcz matki, a ona jeszcze tego nie zauważyła.
    – A pierścień? Zgadzasz się z wersją Arausia? Zeno chciał jej go dać na pocieszenie, ona go odtrąciła, a on wtedy postanowił ją zabić.
    – Niekoniecznie. Myślę, że dał go jej już dawno, kiedy zostali kochankami.
    – Ale jej rodzice nigdy go u niej nie widzieli.
    – Bo trzymała to w tajemnicy. Pierścionek był sekretem zakochanych.
    – Rozumiem. I dlatego ona demonstracyjnie zdjęła go na skale, żeby odwzajemnić mu wzgardę?
    – Możliwe. Chyba że… – Dawus zmarszczył brwi. – Myślę, że naprawdę było inaczej. To Zeno ściągnął go siłą z jej palca. Właśnie dlatego ją ścigał: żeby odzyskać pierścionek.
    – Jaki miałby w tym cel?
    – Kto wie, jak taki człowiek myśli? Jeśli pierścień był symbolem przysięgi, jaką złożył Rindel, a potem złamał, to dopóki pozostawał w jej posiadaniu, zawsze przypominałby mu własne kłamstwo i zdradę. Być może Rindel zagroziła, że pokaże go Cydimasze, aby udowodnić, że Zeno kocha właśnie ją, a nie swoją kaleką żonę.
    – A zatem odebranie jej pierścienia nie tylko oznaczało zerwanie z przeszłością, ale było też usunięciem dowodu rzeczowego?
    Dawus skinął głową.
    – A kiedy już to zrobił, łatwiej mu było zepchnąć ją w przepaść i odejść, ani się obejrzawszy.
    – Człowiek, którego opisujesz, to absolutny potwór.
    – Zgadza się.
    Wyszliśmy zza rogu na kolejną uliczkę. Byłem tak pogrążony w rozmyślaniach, że nie zdawałem sobie sprawy, gdzie jesteśmy, i nawet ostra woń spalenizny, jaką nagle poczułem, nie zwróciła mojej uwagi. W powietrzu unosił się też jeszcze mniej przyjemny odór popiołu zmoczonego morską wodą, a także inny zapach, który stopniowo rozpoznałem jako pochodzący od krwi; nie świeżej, ale rozlanej kilka godzin wcześniej. Znaleźliśmy się przed ruinami domu Ofiarowanego.
    Wszędzie pełno było połamanych, zwęglonych belek i popękanych dachówek, kop dymiącego popiołu i kałuż czarnej wody. W ruinach spalonych domów zazwyczaj widzi się resztki mebli i dekoracji – chociażby metalowe kosze paleniskowe czy marmurowe posągi, które przetrwałyby pożar – ale tu nie było ani śladu niczego podobnego. Zanim willa stanęła w płomieniach, została doszczętnie ograbiona przez rabusiów. Zobaczyliśmy za to coś, czego nie spotyka się na ogół przy takich katastrofach: w rozmiękłym gruncie tkwiły drewniane, zakrwawione tyki, na których zatknięto odcięte ludzkie głowy. Usłyszałem, że Dawus liczy je po cichu.
    – Osiemnaście – szepnął.
    Wśród ściętych było tyleż kobiet, co mężczyzn. Niektórzy byli bardzo młodzi, nieledwie dzieci. Rabusiów najwyraźniej ścinano na miejscu, pod stopami mieliśmy bowiem wielkie kałuże krwi. Tam, gdzie rozlała się cienką warstwą na bruku, zakrzepła już i sczerniała, ale w zagłębieniach, gdzie było jej więcej, wyglądała na wciąż wilgotną, zachowując ciemnoczerwony kolor. Gdzieniegdzie zmieszała się z wodą, barwiąc ją na purpurowo. W osiemnastu ciałach mieści się istne jezioro krwi.
    Odwróciłem wzrok. Teraz byłem już gotów wracać do domu Apollonidesa. W tej chwili rozległ się gwałtowny trzask, jakby uderzenie pioruna. Poczułem, że ziemia zadrżała mi pod nogami. Przechodnie zamarli w bezruchu, a uliczny gwar nagle umilkł. To nie mógł być piorun – niebo było błękitne i bezchmurne.
    – Trzęsienie ziemi? – spytał szeptem Dawus.
    Pokręciłem głową. Odwróciłem się w stronę głównej bramy miasta; w niebo wzbijał się tam biały obłok, z każdą sekundą wyższy i grubszy.
    – Dym? Coś się pali?
    – To nie dym, Dawusie. To pył. Wielka chmura pyłu. Coś runęło w gruzy.
    – Ale co?
    – Chodźmy zobaczyć – odparłem.
    Nagły podszept intuicji sprawił, że serce zabiło mi szybciej. Wiedziałem już dokładnie, co się stało.

Rozdział XX

    Apollonides myślał, że błysnął sprytem, każąc wykopać tę wewnętrzną fosę i napełnić ją wodą. Spodziewał się, że Treboniusz spróbuje zrobić tunel pod murem w okolicy bramy, i fosa miała być na to radą. Miał rację, jak obaj wiemy aż za dobrze. Kiedy saperzy się przebili na wylot, woda zalała tunel i oddział wysłany w celu opanowania bramy utonął.
    Znaleźliśmy sobie miejsce poza tłumem gapiów, którzy wypełniali główny rynek Massilii. Staliśmy zaledwie o kilka kroków od punktu, w którym wygramoliliśmy się na brzeg po tym potopie, zostaliśmy zelżeni przez starego Kalamitosa i uratowani z obierzy przez Hieronimusa. Wydawało mi się to takie odległe w czasie… Dzień miał się ku końcowi. Słońce zniżało się nad horyzontem, rzucając długie cienie. Niektórzy z gapiów zawodzili żałośnie i rwali sobie włosy. Inni zwiesili głowy i szlochali albo stali w kamiennym milczeniu, patrząc z szeroko otwartymi oczami i ustami na tę najnowszą i najstraszniejszą z serii katastrof, jakie ostatnio nawiedzały ich miasto. Kordon żołnierzy utrzymywał tłum z dala od gorączkowo pracujących budowniczych, zapewniając wolny dostęp do muru nadchodzącym oddziałkom łuczników i brygadom robotników. Ci zaś przybywali tu całymi setkami. Robotnicy odbierali rozkazy od inżynierów, łuczników kierowano do najbliższych bastionów, gdzie mknęli schodami w górę, by jak najszybciej zająć wyznaczone stanowiska na już zatłoczonych koronach murów.
    Z wielkiej fosy nie pozostało nic poza trzęsawiskiem z błota i mułu, w którym brodzili ludzie usiłujący naprawić uszkodzenie. W powietrzu krzyżowały się rzucane krzykiem rozkazy, robotnicy tworzyli linie, by podawać w stronę ziejącego w murze wyłomu połamane belki i kawałki gruzu.
    Wyrwa była najwęższa u szczytu i najszersza przy podstawie. Tam, gdzie zarwała się drewniana galeria na koronie, człowiek o długich nogach mógłby przy odrobinie szczęścia przeskoczyć z jednego końca pomostu na drugi. Tuż poniżej tego miejsca wyrwa się gwałtownie rozszerzała aż do fundamentów. Stos gruzu utworzony przez spadające wapienne bloki był duży, ale jednak za mały, by zawierał wszystko, co spadło. Nie trzeba być Witruwiuszem, aby się domyślić istoty katastrofy. Z biegiem czasu w zalanym tunelu pod murem wytworzył się lej krasowy, który teraz w jednej chwili się załamał i pociągnął za sobą fundament muru. Pozbawiony podparcia spory odcinek ściany runął, a większość gruzu wpadła do rozwartej w ziemi czeluści, tak że na wierzchu pozostała jedynie górka kamiennych bloków niewiele przewyższająca przeciętnego mężczyznę.
    Wyłom w murach obronnych oblężonego miasta, choćby najmniejszy, jest równoznaczny z katastrofą. Kiedy raz powstanie, zawsze może zostać poszerzony. Gdy już jest dostatecznie szeroki, nie można go już bronić. Jeżeli siły oblegających są odpowiednio liczne – a te, którymi dysponuje Treboniusz, wydawały mi się aż nadto wystarczające – miasto musi w końcu skapitulować.
    Największą ironią było to, że wyłom nie powstał wskutek działań nieprzyjaciela. Owszem, Treboniusz wykopał tunel, ale był on za mały, by spowodować zniszczenie muru; nie to zresztą było zamierzeniem Rzymian. Mur runął przez pomysł Apollonidesa, żeby ten tunel zatopić. Gdyby już po zalaniu Massylczycy osuszyli fosę i wypełnili wejście do tunelu ziemią czy gruzem, być może zapobiegłoby to erozji skały wapiennej i powstaniu leja. Ale pierwszy timouchos nie tylko pozostawił fosę napełnioną; kazał na dodatek codziennie dolewać wody, ponieważ jej poziom stale opadał. Nieświadomie przyczynił się w ten sposób do zawalenia się tego odcinka muru.
    Reakcją Apollonidesa na katastrofę było polecenie jak najszybszego zasypania wyłomu. Podczas gdy inżynierowie i robotnicy znosili porozrzucany gruz, łucznicy na murze czuwali nad ich bezpieczeństwem na wypadek ataku Rzymian. Jak dotąd Treboniusz nie podjął żadnych działań zaczepnych, być może dlatego, że Apollonides wywiesił na murze w pobliżu wyłomu białą flagę jako znak gotowości do pertraktacji.
    W pewnej chwili Dawus pociągnął mnie za rękaw, wskazując na dwie sylwetki, które wynurzyły się spomiędzy stłoczonych wokół wyłomu żołnierzy i zmierzały w naszym kierunku. Był to sam pierwszy timouchos, za którym podążał jego zięć Zeno. Obaj mieli na sobie pełne zbroje, do pasa utytłani byli w błocie, a powyżej pokryci białym, kredowym pyłem. Apollonides zapewne chciał obejrzeć wyłom z większej odległości; podszedł aż do pilnującego porządku kordonu, zaledwie o parę metrów od nas, po czym odwrócił się ku murowi. Zeno nie odstępował go na krok, narzekając w głos:
    – Nigdy nie uda się nam dostatecznie wypełnić tej wyrwy. W każdym razie nie takim materiałem, który by wytrzymał ciosy taranu. Nie damy rady. Jeśli Treboniusz zacznie porządny szturm…
    – Nie zacznie! – warknął Apollonides. – Nic nie zrobi, dopóki trzymamy białą flagę. Do tej pory się powstrzymał.
    – A dlaczego miałby się spieszyć? Może ruszyć do szturmu jutro, może i pojutrze. Ten wyłom mu nie ucieknie.
    – Zgoda, mamy wyłom, ale na tyle wąski, aby dało się go obronić. – Apollonides mówił przez zaciśnięte zęby, koncentrując wzrok na pracach budowniczych i nie patrząc na zięcia. – Nawet gdyby Treboniusz posłał do ataku całą swoją armię, nie udałoby mu się przerzucić za mur dość ludzi, by opanowali bramę. Nasi łucznicy wybiliby ich po kolei, aż rzymskie trupy wypełniłyby cały wyłom. A ci, którzy przedarliby się do środka po zwałach gruzu, utknęliby w tym błocku jak muchy w miodzie, stając się jeszcze łatwiejszym celem dla naszych strzał.
    – A jeśli wyrwa się poszerzy?
    – Do tego nie dojdzie!
    – A niby dlaczego? Niektóre z tych wystających bloków po obu stronach wyglądają, jakby lada moment miały spaść.
    – Inżynierowie podeprą je stemplami. Znają się na swojej robocie.
    – Tak samo jak znali się na niej, napełniając tę fosę?
    Apollonides w odpowiedzi zgrzytnął tylko zębami. Zeno jednak nie dawał za wygraną.
    – A co będzie, kiedy Treboniusz zdecyduje się użyć tarana? Spękane krawędzie wyłomu skruszą się jak kreda.
    – Nie użyje tarana, bo ja mu na to nie pozwolę!
    Zeno zaśmiał się wzgardliwie.
    – A jakim to sposobem zamierzasz mu w tym przeszkodzić?
    Apollonides zwrócił w końcu oczy na zięcia.
    – Przekonasz się, Zenonie.
    – Co masz na myśli?
    Apollonides się uśmiechnął; uniósł w górę pośliniony palec, a po chwili rzekł:
    – Zrywa się silny wiatr… i to ze wschodu, dzięki ci, Artemido! Wykorzystamy to do własnych celów.
    – Jak?
    – Wiatr przenosi ogień. Ogień trawi drewno. A z czego Rzymianie zrobili swoje szańce, machiny, wieże oblężnicze czy tarany, jak nie z drewna?
    Zeno głośno wciągnął powietrze.
    – Co ty planujesz?
    – Dlaczego miałbym ci to zdradzić, zięciu? Gdyby to od ciebie zależało, już dawno byśmy skapitulowali i otworzyli bramy. Nie wiem, czy nie zacznę cię podejrzewać o szpiegostwo na rzecz Cezara, gdy będziesz tak ciągle doradzał poddanie miasta.
    – Jak śmiesz tak o mnie mówić! Walczyłem z Rzymianami równie dzielnie jak każdy Massylczyk. Na murach, na morzu…
    – I wróciłeś wczoraj żywy, podczas gdy tak wielu to się nie udało.
    Zeno spurpurowiał z gniewu. Pomyślałem, że gotów jest uderzyć swego teścia, ale panował nad sobą i trzymał zaciśnięte pięści przy bokach.
    – Wywiesiliśmy białą flagę, sygnał rozejmu. Treboniusz to respektuje, nie zaatakował wyłomu. Dopóki ta flaga wisi na murze, nie możesz posłać ludzi, aby spalili rzymskie konstrukcje oblężnicze. Cezar nigdy by nie wybaczył tak zdradzieckiego posunięcia.
    Dawus prychnął cicho i szepnął mi do ucha:
    – Ma tupet, nie ma co! On mówi o zdradzie!
    – Jak myślisz, po co posłałem wszystkich łuczników na mury? – mówił Apollonides. – Żeby chronili ludzi naprawiających wyłom przed rzymskim atakiem. Ale zapewnią też oni osłonę naszym żołnierzom, kiedy rozpoczniemy wypad w celu zniszczenia ich machin i umocnień.
    – To szaleństwo, teściu! Mur runął, oblężenie jest praktycznie zakończone. Sam Cezar zjawi się tu lada dzień.
    Nadstawiłem uszu. To była dla mnie nowość.
    – Nie wiemy tego na pewno – sprzeciwił się Apollonides. – To zwykła pogłoska.
    – Powiedział mi o tym Lucjusz Nazydiusz, kiedy spotkałem się z nim na jego okręcie. Dowódca floty Pompejusza…
    – Floty, która odpłynęła, nie ponosząc najmniejszych strat! Floty tchórzy, dowodzonej przez arcytchórza!
    – Niemniej Nazydiusz powiedział mi, że Cezar już podobno wyjechał z Hiszpanii. Usłyszał tę wieść od naszych własnych żołnierzy z garnizonu w Taurois, gdzie flota stanęła na noc na kotwicach. Cezar rozbił hiszpańskie legiony Pompejusza, a niedobitków wcielił do swej armii. Kieruje się całą prędkością do Massilii na czele ogromnych sił. Może tu przybyć nawet jutro! Nie oprzemy się mu, teściu. To koniec.
    – Zamknij się! Chcesz, żeby ta hołota cię usłyszała i zaczęła szerzyć te szalone plotki?
    Apollonides rozejrzał się wokoło i nagle mnie spostrzegł. Przez chwilę patrzył obojętnie, jakby mnie nie poznał, ale w następnej sekundzie wrzasnął do najbliżej stojących żołnierzy, wskazując nas palcem:
    – Przyprowadzić mi tu tych dwóch!
    Zanim zdążyliśmy cokolwiek zrobić, zostaliśmy brutalnie pochwyceni, wciągnięci za kordon i postawieni przed pierwszym timouchosem.
    – Gordianus! Co ty tutaj robisz? Podsłuchujesz? Jednak jesteś szpiegiem! Razem z moim zdradzieckim zięciem, nie mam wątpliwości.
    Zeno aż zadygotał z wściekłości.
    – Może podsłuchuję, ale nie jestem szpiegiem, pierwszy timouchosie – odparłem, poprawiając przekrzywioną tunikę.
    – Powinienem kazać was obu ściąć na miejscu, jak tych rabusiów w willi Ofiarowanego. Tak jest! A potem wystrzelić wasze głowy z katapulty do Treboniusza!
    – Nie bądź głupcem, teściu! – Zeno nie przebierał w słowach. – Ten człowiek jest rzymskim obywatelem i znajomym samego Cezara, a łaskawość Cezara jest teraz naszą jedyną nadzieją. Nawet jeśli on jest szpiegiem, byłbyś głupi, gdybyś teraz go zabił i jeszcze pysznił się jego śmiercią. Obraziłbyś tylko Cezara.
    – Do Hadesu z Cezarem! Patrz, nadciąga oddział wypadowy.
    Na rynek wmaszerowała jednostka w sile mniej więcej kohorty, bez wysiłku roztrącając tłum na boki. Żołnierze mieli na sobie rynsztunek bojowy, w rękach miecze i piki, ale też pochodnie i wiązki nasmołowanego drewna. Płomienie pochodni wiły się i strzelały na wciąż rosnącym wietrze. Zeno pokręcił głową.
    – Teściu, nie rób tego – prosił. – Nie teraz, kiedy na murze łopocze biała flaga. Zanim Treboniusz przyśle jakiegoś oficera do prowadzenia pertraktacji…
    – Nie mamy o czym pertraktować! – krzyknął Apollonides.
    Odsunął się od nas, żeby przemówić do żołnierzy z oddziału wypadowego, którzy wypełnili teraz cały rynek równymi szeregami. Głos miał dźwięczny, a postawą przykuwał uwagę wszystkich zebranych, kiedy przechadzał się tam i z powrotem przed frontem oddziału w błękitnej pelerynie łopoczącej na wietrze. Patrząc na niego, zrozumiałem, dlaczego właśnie on wybił się na najważniejszego spośród ważnych w tym mieście.
    – Dzielni obywatele Massilii! Przez długie miesiące znosiliśmy upokorzenia i trudy oblężenia naszego dumnego miasta przez rzymskiego parweniusza, przestępcę i renegata. We własnym kraju udało mu się to, czego nie mógł dokonać Hannibal: zdobył Rzym i zmusił senat do udania się na wygnanie. Na tym jednak nie poprzestał w swych występkach. Ośmielił się zastąpić tę prastarą instytucję wybranymi przez siebie uzurpatorami, aby ten nowy, fałszywy senat mógł podtrzymywać liche pozory demokracji, debatując nad jego działaniami i ogłaszając, że są zgodne z prawem. Dopóki on jest górą, dopóty wszelka wolność w Rzymie będzie martwa! A gdyby mógł, odebrałby ją i nam, Massylczykom! Ale to mu się nie uda. Przeciwko niemu stanął prawowity senat Rzymu i wszystkie wschodnie prowincje, na dłuższą metę nie może więc liczyć na wygraną. Nam los wyznaczył nieszczęsną rolę jego pierwszych ofiar, przeszkody na drodze jego szalonej ambicji. Żołnierze, widzicie przed sobą wyłom w murze… W murze, który nigdy jeszcze nie był naruszony, który chronił Massilię od setek lat. Niektórzy widzą w tym katastrofę. Ja uważam, że to dla nas szansa! Teraz bowiem mamy wreszcie możliwość zadania ciosu. Wyłom nie jest wejściem dla wroga, ale wyjściem dla nas! Rzucimy się na nich i zaskoczymy ich zupełnie. Zniszczymy i spalimy ich konstrukcje saperskie, zamienimy ich tarany w popiół, ich szańce w morze ognia, ich wieże w gigantyczne pochodnie, ostrzegające ich przywódcę-renegata: „Trzymaj się z dala od Massilii!” Łucznicy na murach będą was osłaniać. Ale to nie będzie wasza jedyna osłona. Prawdziwą tarczą będzie wam słuszność naszej sprawy. To, co dziś zrobicie, będzie za Massilię, za waszych przodków, którzy założyli to dumne miasto przed ponad pięciuset laty, za tych, którzy, pokolenie za pokoleniem, utrzymywali je wolnym, silnym i niezawisłym na przekór Galom, Kartaginie i samemu Rzymowi. Za Artemidę xoanon, która zstąpiła z niebios i przebyła morze wraz z naszymi praojcami, a potem czuwała nad wszystkim, co się tutaj działo. Artemida patrzy teraz na was, żołnierze! Jej łuk jest napięty w waszej obronie, jej brat Ares będzie was strzegł w boju. Tych, którzy polegną, podejmie z ziemi w swe kochające ramiona. Tych, którzy pozostaną żywi i z podniesionym czołem, bogini okryje niezmierną chwałą. A teraz idźcie! Idźcie i nie wracajcie, dopóki ostatnia szczapa drewna za tymi murami nie zostanie pochłonięta przez płomienie!
    Żołnierze odpowiedzieli jak jeden mąż gromkim triumfalnym okrzykiem. Nawet w posępnym dotąd tłumie gapiów serca wezbrały otuchą. Jeden tylko Zeno zwiesił głowę na piersi, zrezygnowany. Inżynierowie i robotnicy odsunęli się od wyłomu. Na grząskim gruncie ułożono deski, aby ułatwić oddziałowi przejście. Jeden po drugim żołnierze znikali za murem, wznosząc bojowe okrzyki i wymachując pochodniami.
    Zapadała noc, ale nad Massilią niebo jaśniało, zamiast ciemnieć. Płonące drewniane konstrukcje Rzymian rzucały na nie jaskrawą łunę. Stojący gęsto na koronie muru łucznicy strzelali bez przerwy, jak w transie zakładając kolejne strzały, napinając cięciwy i zwalniając je płynną sekwencją dobrze wytrenowanych ruchów. Wyraźnie słyszalny świst setek strzał mieszał się z dobiegającym z przedpola bitewnym hałasem, punktowanym co jakiś czas ogłuszającym trzaskiem walących się pomostów czy wież oblężniczych. Apollonides sam wspiął się na mur, żeby śledzić tok potyczki. Przechadzał się tam i z powrotem, od czasu do czasu kiwał głową z aprobatą, wskazywał coś w dole albo wydawał polecenia podwładnym.
    Zeno został na dole. On również przechadzał się nerwowo, z rękami splecionymi na plecach, spoglądając na przemian w stronę wyłomu, w górę, ku galerii muru, i na kłębiący się niespokojnie tłum na rynku. Obydwaj zdawali się nie pamiętać o mnie i o Dawusie, pozwolono nam bowiem pozostać wewnątrz kordonu. Wreszcie Apollonides wrócił na dół i ruszył w naszym kierunku, dumnie wyprostowany. Tymczasem zdążył już wzejść księżyc, a niebo nad morzem rozbłysło słabymi jeszcze ognikami gwiazd. Przeciwna strona horyzontu wciąż jaśniała pomarańczową łuną; najwyraźniej wypad Massylczyków zakończył się wielkim sukcesem. Któż mógłby powiedzieć, co zajdzie w ciągu najbliższych godzin? Pierwszy timouchos wydawał się zdolny do wszystkiego, także do skrócenia o głowę dwóch nieszczęsnych Rzymian, mimo śmiałego wstawiennictwa Zenona. Dlaczego on to zrobił? Czy naprawdę jest szpiegiem Cezara, jak to drwiąco sugerował jego teść, czy też zwykłym pragmatykiem, pogodzonym już z nieuchronnością zwycięstwa rzymskiego wodza? Rozmawiałem z Zenonem zaledwie raz – poprzedniego wieczoru – i wówczas nie miał pojęcia, kim jestem… albo udawał, że nie ma. W obliczu takiej niepewności uznałem, że druga szansa konfrontacji z nim może mi się już nie trafić. Wyciągnąłem pierścionek i postąpiłem ku niemu. Zeno w tej chwili się odwrócił i spostrzegł, co trzymam w dłoni. Przez chwilę był zdezorientowany, a potem zadrżał, zupełnie jak wczoraj. Zobaczył nadchodzącego teścia.
    – Schowaj to! – warknął.
    – Więc jednak znasz ten pierścień?
    – Na Artemidę, schowaj go, zanim zobaczy go Apollonides!
    – A cóż by to miało za znaczenie? – spytałem… i w tej samej chwili, patrząc w szeroko otwarte oczy Zenona, zrozumiałem, jak mi się zdawało, wszystko.
    Było już jednak za późno. Apollonides już zobaczył, że pokazałem Zenonowi coś, co wzbudziło jego żywą reakcję. Znalazłszy się bliżej, spojrzał na pierścień, potem na zięcia. Jego mina wyrażała najpierw lekkie zdziwienie, potem zdumienie, a wreszcie zupełny brak zrozumienia.
    – Co to ma znaczyć, Gordianusie? – spytał. – Skąd masz pierścionek mojej córki?
    Porywisty wiatr od morza przenikał przez moją cienką tunikę. Poczułem zimny dreszcz. Teraz wszystko jasne, pomyślałem. Tak mi się w każdym razie zdawało.

    Rozdział XXI
    – Pytam raz jeszcze, Poszukiwaczu. Skąd masz pierścień mojej córki?
    – Twojej córki?
    – Przecież mówię wyraźnie! Zeno dał go jej w dniu ślubu. Od tej pory nigdy go nie zdejmowała.
    Nie odezwałem się. Apollonides zwrócił się więc do Zenona, który unikał jego wzroku.
    – Wytłumacz mi to, Zenonie. To ty mu go dałeś? Dlaczego? Jako zapłatę dla szpiega czy łapówkę? Przecież Cydimacha nigdy by nie pozwoliła…
    – Twój zięć mi go nie dał, pierwszy timouchosie. Znalazłem go.
    – Znalazłeś? Jak to znalazłeś?
    W głosie Apollonidesa rozbrzmiała nuta histerii. Pomyślałem, że i on, dzięki jakiemuś przypływowi intuicji, zaczynał pojmować prawdę. Podczas naszego pierwszego spotkania na tarasie Ofiarowanego, kiedy opowiedziałem mu o incydencie na Skale Ofiarnej, nie wziął moich słów poważnie i oskarżył mnie o kłamstwo. Kobieta, która spadła ze skały, nic go nie obchodziła. Skąd mógł wówczas wiedzieć, jaka jest prawda?
    – Pierwszy timouchosie, chyba mogę to wyjaśnić – powiedziałem. – Ale nie tutaj. W twoim domu i… w obecności pewnych osób.
    Spodziewałem się wybuchu gniewu, ale Apollonides zupełnie spuścił z tonu.
    – Pewnych osób? Jakich? – zapytał.
    Jego twarz stała się niemal kredowobiała. W migotliwej poświacie od szalejących za murem płomieni wyglądał jak martwa lalka z wosku. Szczęka mu opadła, a brwi uniosły się. Przypominał mi teraz głowy zatknięte na tykach wśród ruin domu Hieronimusa.

    Idąc do willi Apollonidesa, nie potrzebowaliśmy pochodni. Niebo wciąż jaśniało odblaskiem pożarów, zalewając otwarte place Massilii czerwonawym światłem i pogrążając w nieprzeniknionym cieniu wąskie alejki i zaułki. Kilku żołnierzy zostało wcześniej wysłanych z zadaniem sprowadzenia ludzi, których wymieniłem. Apollonides wydał jeszcze rozkaz otoczenia nas szczelnym kordonem i potem już nie powiedział ani słowa. Zeno również szedł w milczeniu, a i ja, mimo że Dawus parokrotnie próbował szeptem o coś mnie spytać, odmawiałem mu przeczącym ruchem głowy i nie odzywałem się. Kluczyliśmy tak ponuro massylskimi uliczkami, aż wreszcie stanęliśmy przed domem pierwszego timouchosa. Wewnątrz zastaliśmy już ów pierwszy oddziałek, trzymający straż przed drzwiami do pokoju Cydimachy i Zenona. Nieopodal stali Arausio i jego żona Rindel, wystraszeni i niepewni.
    – Pierwszy timouchosie! – odezwał się drżącym głosem Gal na nasz widok. – O co tu chodzi? Twoi żołnierze wyciągnęli nas z domu i przyprowadzili tutaj bez słowa wyjaśnienia. Czy jesteśmy aresztowani? Widzę, że jest z tobą Poszukiwacz. Czyżby oskarżył mnie o zniesławienie ciebie i twojego zięcia? To nieprawda, pierwszy timouchosie! Nie dawaj posłuchu kłamliwej rzymskiej gadaninie! Miej litość choć nad moją żoną…
    – Milcz, kupcze! – przerwał mu Apollonides i zwrócił się do Zenona, nie patrząc na niego. – Zięciu, otwórz te drzwi.
    – Sam je otwórz – odparł tępo Zeno.
    – Nie zrobię tego! To jest pokój, w którym dorastała moja córka. Odkąd po raz pierwszy ujrzała swe odbicie w zwierciadle, prosiła, abym nigdy nie wchodził nie zapowiedziany. Nie chciała, abym kiedykolwiek widział ją bez ubrania i bez woalu, nie chciała pokazywać się nawet swoim niewolnicom, a ja skrupulatnie szanowałem jej prywatność. Kiedy się z nią ożeniłeś, zaczęła dzielić ten pokój z tobą… i tylko z tobą. Od czasów jej dzieciństwa tylko ze dwa razy tam wszedłem, a absolutnie nigdy nie zrobiłem tego wbrew jej woli. Nawet nie dotknąłem tych drzwi. Nie zrobię tego i dzisiaj. Ty je otworzysz.
    Zeno stał nieruchomo, wpatrzony w drzwi. Zerknął ukradkiem na Arausia i jego żonę, zagryzł wargę, po czym gorzko się zaśmiał. Oczy mu błyszczały jak w gorączce. Pokręcił głową i wbił we mnie wzgardliwe spojrzenie, w którym była też jednak litość.
    – Pamiętaj, Poszukiwaczu, to przez ciebie. To ty, nikt inny, do tego doprowadziłeś!
    Powiedziawszy to, pchnął drzwi do swego małżeńskiego pokoju. Jeden po drugim weszliśmy do środka: najpierw Zeno, potem Apollonides, ja z Dawusem i na końcu rodzice nieszczęsnej Rindel. Ich miny wyrażały kompletną dezorientację. Po cóż, na Artemidę, zostali wezwani do sypialni człowieka, który zdradził ich córkę, i potwora, dla którego to uczynił?
    Tak, jak się spodziewałem, pokój był urządzony z przepychem. Wszystkie ściany były obwieszone wspaniałymi tkaninami, nawet z lamp zwisały bogate ozdoby. Feeria barw, deseni i faktur wręcz biła w oczy. Można by pomyśleć, że tak jak jego mieszkanka, całe pomieszczenie skryte było pod niezliczonymi warstwami woali.
    W przeciwległym rogu stała dobrze nam znana postać, omotana w nieprzeniknioną tkaninę. Odwróciła się zaskoczona, kiedy weszliśmy. Nic dziwnego, pomyślałem, że Zeno nie chciał, aby zobaczyła pierścień Cydimachy, kiedy zaatakowałem go w małym ogrodzie. Przez dłuższą chwilę nikt się nie odzywał ani nie poruszał.
    – Pierwszy timouchosie – powiedziałem cicho. – Czy chcesz…
    – Nie! Ty to zrobisz, Poszukiwaczu. Odkryj ją.
    Jego głos był ochrypły i ledwie słyszalny. Poczułem nagły przypływ współczucia dla tego nieszczęśnika. Domyślił się prawdy jak i ja. Wie, co musiało zajść owego dnia na Skale Ofiarnej. Który jednak ojciec może przyjąć, że jego dziecko nie żyje, nie mając niezbitych na to dowodów, choćby i bolesnych? Tak było i ze mną; nie umiałem do końca pogodzić się z myślą o śmierci Metona. Kiedy nie ma dowodu, zawsze istnieje jakaś iskierka nadziei. Apollonides mógł się jej trzymać jeszcze przez chwilę. Kiedy woal zostanie ściągnięty, nie będzie już nawet cienia wątpliwości. Widziałem, jak zbiera się w sobie na ten moment. Na twarzy miał wypisane krańcowe nieszczęście.
    Powoli przeszedłem przez pokój. Zgarbiona postać w woalu zakołysała się w przód i w tył, jakby sprężając się do ucieczki, ale ucieczka była niemożliwa. Zbliżałem się nieubłaganie, aż usłyszałem jej ciężki oddech. Uniosłem rękę…
    Postać zareagowała szybkim ruchem; schwyciła mnie za nadgarstek, aby nie dopuścić do odsłonięcia woalu. Patrzyłem zaskoczony na ściskającą mnie dłoń. Coś tu się nie zgadzało. To nie była… nie mogła być dłoń kobiety, którą spodziewałem się znaleźć pod okryciem. Powinna być delikatna, gładka, o jasnej skórze bez skazy, piękniejsza jeszcze od matki, która stała drżąca u boku swego męża. Ta ręka była śniada, muskularna i pokryta czarnym owłosieniem. Przecież to nie może być Rindel, córka Arausia, kochanka Zenona! Serce waliło mi jak szalone. Com ja uczynił? Skąd wziąłem ten wniosek, tak daleki od prawdy, i pociągnąłem za sobą tych wszystkich ludzi?
    – Odkryj ją! – zawołał Apollonides płaczliwie, nie mogąc znieść napięcia.
    Nie miałem wyboru. Przygotowałem się na szok, na wstyd i wstręt, jakie musi wzbudzić odsłonięta Cydimacha. W tej jednak chwili Zeno musiał także dostrzec trzymającą mnie dłoń. Wydał z siebie dziwny, podobny do szczeknięcia śmiech, nabrzmiały rozpaczą, po czym krzyknął:
    – Kochana! To już nic nie da. Pokaż się nam!
    Co on chciał przez to powiedzieć? Wyczułem jakimś szóstym zmysłem, że Zeno nie zwraca się do postaci w woalu, ale do kogoś innego. Po chwili jeden z kilimów na ścianie zafalował i wyszła zza niego smukła dziewczyna, wstrząsana szlochem. Przebiegła przez pokój i wpadła w ramiona zdumionych Arausia i Rindel starszej. Krzyknęli coś oboje radośnie i zaczęli tulić do siebie i całować odzyskaną córkę. Dziewczyna była jeszcze piękniejsza, niż oczekiwałem.
    Apollonides, równie zdezorientowany jak ja, patrzył to na młodą Rindel, to na postać w woalu, po czym rozkazał ponownie:
    – Odkryj ją, Gordianusie!
    Chciałem sięgnąć do brzegu woalu, ale trzymająca mnie ręka była silna. Nie spodziewałem się tego i nie dawałem sobie z nią rady. Nagle ów ktoś mnie puścił i cofnął się, prostując jednocześnie plecy, jakby zrzucił garb. Muskularna ręka złapała za woal i odrzuciła go jednym szarpnięciem.
    Patrzyłem w oczy, których już nigdy nie miałem ujrzeć. Twarz stojącego przede mną mężczyzny zafalowała i rozmyła się we łzach, jakie cisnęły mi się pod powieki. Zamrugałem kilkakrotnie, przetarłem oczy i patrzyłem dalej.
    – Meto! – szepnąłem. Dalej nie mogłem mówić.

    Na piętrze willi, w skrzydle zwróconym frontem do głównej bramy miejskiej, było pięć sąsiadujących ze sobą niewielkich pokoików, do których wchodziło się z tego samego korytarza. W jednym z nich siedziałem sam na sam z Apollonidesem. W pokoju panował półmrok, rozpraszany jedynie wpadającym przez pojedyncze okno blaskiem przygasającego już pożaru. Widać stąd było odległy, czarny masyw muru obronnego, odcinający się wyraźną kreską na tle czerwonawych płomieni. W wielu miejscach ogień już zgasł, dokonawszy dzieła zniszczenia. Na murze czerniały drobne sylwetki niestrudzenie czuwających łuczników. Wyraźnie też rysował się wyłom, jak migotliwa, czerwona plama na czarnym pasie ściany.
    Apollonides siedział wpatrzony w ten widok za oknem. Z jego twarzy nie mogłem w tym słabym świetle nic odczytać. Po długim milczeniu przemówił:
    – Spędziłeś pod dachem Hieronimusa dość czasu, aby zdążył ci ze szczegółami opowiedzieć historię swojej rodziny.
    Po wstrząsie, jaki obaj przeżyliśmy, nie spodziewałem się, że od takich słów zacznie się nasza rozmowa. Skinąłem w odpowiedzi głową, mówiąc:
    – Tak, słyszałem ją. Ale jego ojciec stracił fortunę…
    – Nie stracił. Odebrano mu ją. Nie dosłownie, ale jednak odebrano, za pomocą różnych chytrych sztuczek. Jego konkurenci sprzymierzyli się, żeby go zrujnować, i dopięli swego. Hieronimus nigdy się nie dowiedział dokładnie, jak do tego doszło i kto za tym stał. Był wtedy za młody, żeby to zrozumieć. Ja zresztą też.
    – Co ty próbujesz mi powiedzieć, pierwszy timouchosie?
    – Nie ponaglaj mnie, Poszukiwaczu! Pozwól, że sam wszystko opowiem tak, jak chcę.
    Westchnąłem. Po stwierdzeniu, że pod woalem Cydimachy krył się Meto, Apollonides przejął inicjatywę. Jego żołnierze wyprowadzili wszystkich z sypialni i odstawili do owych pięciu pokoików na piętrze. Rozmieszczono nas – mnie, Zenona, Metona i Dawusa – pojedynczo niczym więźniów w celach; porównanie tym trafniejsze, że pod każdymi drzwiami stanął wartownik. Tylko Rindel i jej rodziców umieszczono razem w jednym pomieszczeniu.
    – To mój ojciec wszystkim sterował. On zniszczył ojca Hieronimusa i przejął jego majątek. Wszystko, co nastąpiło potem… samobójstwo jego rodziców, nędza sieroty… było efektem działań mojego ojca. Nigdy tego nie żałował, a kiedy dorosłem na tyle, by studiować rodzinne księgi, i w końcu wykryłem prawdę, powiedział mi, że i ja nie powinienem czuć się winny. Interes to interes, mówił. Sukces świadczy o łasce bogów, porażka jest oznaką ich niełaski. To, że zamysł powiódł mu się tak wspaniale, oznaczało dla niego, że ani on, ani ja nie mamy powodu do skruchy. Mój ojciec dożył sędziwego wieku i zmarł we własnym łożu z czystym sumieniem. Kiedy jednak urodziła się Cydimacha… – Apollonides westchnął. – W chwili, gdy ją po raz pierwszy zobaczyłem, moją pierwszą myślą było: oto kara bogów za to, co zrobił mój ojciec. Z jakiej innej przyczyny to niewinne dziecię miałoby przyjść na świat tak okropnie zdeformowane? Powinienem wtedy pozbyć się jej, zanimby zdążyła wziąć kolejny oddech. Każdy ojciec zrobiłby to po prostu z miłosierdzia. Ale ja miałem własne, samolubne powody, żeby pozwolić jej żyć. W następnych latach często chorowała, ale przeżyła. Rosła… i z każdym rokiem stawała się coraz szkaradniejsza. Była dla mnie nieustającym przypomnieniem o grzechu mego ojca. Nie mogłem jednak jej nienawidzić. Filozofowie mówią nam, że kochać piękno i nie cierpieć brzydoty jest czymś naturalnym i właściwym. Mimo to, wbrew własnym oczekiwaniom pokochałem ją. Znienawidziłem za to Hieronimusa. Pozwoliłem sobie obciążyć go winą za wszystko: nie tylko za własne nieszczęście, lecz i za kalectwo mojej córki. Potrafisz to zrozumieć, Poszukiwaczu?
    Nie odezwałem się, skinąłem tylko głową.
    – Kiedy kapłani Artemidy zażądali od Wielkiej Rady wyznaczenia Ofiarowanego, to ja sprawiłem, że wybór padł na Hieronimusa. Sądziłem, że poczynam sobie bardzo sprytnie, pozbywając się znienawidzonego wroga, nie kalając jego krwią własnych rąk, a przy tym w sposób, który nie tylko nie obrazi bogów, ale wręcz będzie im miły! Wydawało mi się słuszne, żeby Hieronimus poszedł w ślady swego ojca, zmuszony rzucić się w przepaść i zniknąć raz na zawsze z moich przepełnionych poczuciem winy snów. Tymczasem to Cydimacha spadła ze Skały Ofiarnej! Czyż bogowie mogliby dobitniej wyrazić swą wolę, niż karząc mnie jej śmiercią poniesioną w tym samym miejscu, gdzie skończył życie ojciec Hieronimusa? Mój zawsze powtarzał, że bogowie nas kochają. Oni jednak przez cały ten czas nami gardzili!
    Jakież to wszystko dziwne, pomyślałem, ale i jak typowe dla bogów z ich szczególnym poczuciem humoru. Przybyłem do Massilii w poszukiwaniu utraconego syna, którego wcale nie utraciłem, Apollonides zaś stracił córkę i wcale o tym nie wiedział; na domiar złego obaj przekonaliśmy się o tym w tej samej chwili i w tym samym miejscu.
    – Kiedy na tarasie u Ofiarowanego powiedziałeś mi, Poszukiwaczu, że widziałeś mężczyznę i kobietę na Skale Ofiarnej i że kobieta z niej spadła… jakże byłem wyniosły, nieczuły, nieświadomy… że chodzi o moją Cydimachę! – Urwał, dławiony szlochem. Minęła chwila, zanim mógł mówić dalej. – Hieronimus powiedział, że skoczyła. Twój zięć twierdzi, że została zepchnięta. Jak więc było, Poszukiwaczu?
    – Nie wiem.
    – Ale Zeno wie.
    Poruszyłem się niespokojnie i spytałem:
    – Zamierzasz wydać go na tortury?
    – Po co? Mam przecież ciebie. Ty odkryjesz mi prawdę.
    – Ja, pierwszy timouchosie?
    – Chyba nie bez powodu nazywają cię Poszukiwaczem? Domicjusz wszystko mi o tobie powiedział. Podobno masz nad ludźmi jakąś dziwną moc, która każe im mówić ci prawdę. To dar, jaki dostałeś od bogów.
    – Dar czy klątwa?
    – Nie obchodzi mnie to, chcę tylko, abyś wydobył od Zenona, co naprawdę zaszło na Skale Ofiarnej. Zrób to dla mnie… a wtedy pozwolę ci rozmawiać z synem.

Rozdział XXII

    W pokoiku, w którym trzymano Zenona, też było tylko jedno okno wychodzące na miejskie mury przy głównej bramie. Było ono jednak zakratowane. Apollonides z pewnością wziął to pod uwagę, wyznaczając mu właśnie to pomieszczenie.
    Jeżeli istotnie posiadam jakiś szczególny talent do wyciągania od innych ludzi ich tajemnic, tym razem nie musiałem za bardzo z niego korzystać. A może jest tak, jak twierdził Apollonides: to nie ja potrafię obnażać ludzkie sekrety, lecz bogowie każą innym wyjawiać je właśnie mnie. Nie wiem, jak jest naprawdę; dość że Zeno nie miał oporów przed mówieniem. Zaczął nieco zaskakująco.
    – Powinienem od razu kazać cię zabić – rzekł wpatrzony w widok za oknem. – Wiedziałem, że byłeś świadkiem… zajścia na Skale Ofiarnej. Ty, twój zięć i Ofiarowany. Słyszałem, jak mówią o tym żołnierze. Opowiadali, że zostali wysłani, aby przepytywać ludzi w pobliżu skały w związku z waszymi relacjami. Później tego samego wieczoru spotkałem Apollonidesa. Napomknął mi o tym mimochodem. Spojrzał mi prosto w oczy i powiedział o jakimś bzdurnym meldunku Ofiarowanego, który rzekomo widział na Skale Ofiarnej oficera w błękitnej pelerynie i kobietę. Myślałem, że serce wyskoczy mi przez gardło. Ale on wcale mnie nie sprawdzał. Nie miał o niczym pojęcia. Przy tylu sprawach na głowie nawet nie podejrzewał, że coś mogło się wydarzyć.
    – Ja myślałem, że to Rindel była z tobą na skale, tak bowiem sądził Arausio. Ale to była Cydimacha.
    – Tak.
    – Ofiarowany uważa, że ona skoczyła w przepaść.
    – Doprawdy?
    – Mój zięć ma na ten temat inne zdanie.
    Przez długą chwilę Zeno nie odpowiadał. Patrzył przez okno i stał tak nieruchomo, że zdawał się nie oddychać.
    – Nie powinienem był zakochać się w Rindel – powiedział wreszcie. – Nigdy tego nie chciałem. Oczywiście pożądałem jej, ale to nie to samo. Nie można jej nie pożądać. Każdy mężczyzna czułby to samo. Widziałeś ją dzisiaj.
    – Zaledwie przez chwilkę.
    – Ale dość długą, by zauważyć, jak jest piękna.
    – Bardzo piękna.
    – Nadzwyczajnie piękna – poprawił mnie.
    – Tak.
    – Ale Rindel jest Galijką, a jej ojciec nikim.
    – On sam twierdzi, że jest bogatszy od twojego teścia.
    Zeno zmarszczył nos z niesmakiem.
    – Arausio może sobie mieć pieniądze, ale nigdy nie zostanie timouchosem. Nie ten gatunek. Gdybym ożenił się z Rindel, nie byłbym nikim więcej, jak tylko zięciem bogatego Gala.
    – I to byłoby takie straszne?
    – Jesteś cudzoziemcem. – Parsknął wzgardliwie. – Nie możesz tego zrozumieć.
    – Pewnie masz rację. Ale chyba potrafię zrozumieć, że zakochałeś się w Rindel wbrew sobie.
    – Już się prawie… pogodziłem z tym ożenkiem. Ale potem… trafiła się inna okazja.
    – Cydimacha?
    – Pierwszy timouchos zaprosił mnie na kolację w tej przeklętej willi. Takie zaproszenie to wielki zaszczyt; tak przynajmniej myślałem, dopóki moi koledzy nie zaczęli się ze mną droczyć. Ty głupcze, mówili, nie rozumiesz, że on zastawia sieci na zięcia? Nie jesteś pierwszym potencjalnym kandydatem, którego zaprasza. Wszystkich poprzednich… pożarł ten potwór! Uważaj, żeby nie wczepiła w ciebie swoich szponów i kłów. Albo i gorzej: żeby nie zawlokła cię do łóżka! Mieli ze mnie sporo uciechy. Zacząłem się bać tej kolacji. Oczywiście okazało się, że posadzono mnie obok Cydimachy. Ma się rozumieć, ukryta była pod tym swoim woalem. Z początku byłem nerwowy. Cydimacha z rzadka się odzywała, ale kiedy to robiła, przekonywałem się, że jest nawet dowcipna. Po jakimś czasie pomyślałem sobie: nie jest tak źle… Rozluźniłem się, więcej jadłem i piłem. Rozejrzałem się po ogrodzie, zobaczyłem, jak oni żyją. Zacząłem myśleć: czemu by nie?
    – Bynajmniej nie jesteś pierwszym młodzieńcem, który się ożenił dla kariery – wtrąciłem cicho.
    – Wcale nie było tak, że brzydziłem się Cydimachą! Z czasem zacząłem ją lubić. Nawet bardzo lubić.
    – A jej brzydota? Jej kalectwo?
    – Poradziliśmy sobie z tym. – Zeno uśmiechnął się smutno. – Znasz wizerunek Artemidy xoanon. Każdy massylski chłopiec jest nauczony go czcić, choć jest taki dziwaczny. Powiedziałem Cydimasze, że jest moją własną Artemidą xoanon. Sprawiło jej to ogromną przyjemność.
    – A co z Rindel?
    Westchnął.
    – Gdy tylko zaręczyłem się z Cydimacha, ślubowałem sobie już nigdy nie spotkać się z Rindel. Gdybym próbował jej się wytłumaczyć, nie wyszłoby z tego nic dobrego. Lepiej było z nią od razu zerwać, pozwolić, aby myślała o mnie jak najgorzej, i w końcu zapomniała. Dotrzymałbym tego przyrzeczenia, ale Rindel mi na to nie pozwoliła. Dopóki pozostawałem w domu Apollonidesa, byłem od niej bezpieczny. Ale kiedy zaczęło się oblężenie, moje obowiązki zmuszały mnie do kręcenia się po całym mieście. Rindel mnie tropiła jak łowca zwierzynę.
    – Artemida ze swym łukiem… – mruknąłem.
    – Czasami zostawałem gdzieś sam. I wtedy nagle zjawiała się przede mną, szepcząc, kusząc, ciągnąc w jakieś zakamarki, mówiąc, że nie może mnie zapomnieć, że wciąż mnie pragnie, chociaż jestem mężem innej.
    Kiwnąłem głową.
    – Arausio mówił mi, że Rindel znikała z domu na długie godziny. Myślał, że chodzi na długie bezmyślne spacery, starając się leczyć ranę w sercu. Obawiał się, że dziewczyna straci zmysły.
    – A ona polowała na mnie. I po jakimś czasie… nasze spotkania przestały być przypadkowe. Znaleźliśmy sobie miejsce, gdzie mogliśmy się widywać. Gniazdko miłości. Zapomniałem, jaka ona jest piękna. Powiedziałeś: Artemida? Co tam Artemida! Ona jest jak wcielona Afrodyta! Kochać się z nią… Jak mam ci to wytłumaczyć, żebyś choć trochę zaczął rozumieć?
    Westchnąłem. Jak wszyscy młodzi ludzie, Zeno uważał, że ekstaza jest jego własnym wynalazkiem.
    – Po raz ostatni się spotkaliśmy… w taki sposób… w dniu, kiedy Rzymianie podtoczyli pod mur swój taran. Przez całe to zamieszanie spóźniłem się, ale ona na mnie czekała. Było jak nigdy przedtem. Podekscytowanie na murach, poczucie grozy, jaka nad nami zawisła, nieustanne dudnienie tarana… Nie umiem tego opisać. Zupełnie, jakbyśmy oboje mieli nowe ciała, nowe zmysły. Była niewypowiedzianie piękna. Chciałem tak leżeć w jej ramionach do końca świata. I wtedy…
    – Znalazła was Cydimacha.
    – Tak. Podejrzewała mnie. Śledziła mnie i zastała nas…
    – I co dalej?
    – Histeria. Dla mnie zobaczyć je obie, w tym samym pokoju, jedną przy drugiej… nagą Rindel i Cydimachę szczelnie okrytą, ale przecież wiedziałem, co kryje ten woal… Wydawało się niemożliwe, że te dwa tak odmienne stworzenia są z takiego samego ciała. Moja żona musiała dostrzec moją minę. Wydała z siebie krzyk, który zmroził mi krew w żyłach. Wybiegła z pokoju.
    – Myślałem, że jest kulawa.
    – Nigdy nie sądziłem, że potrafi tak szybko biec! Zwłaszcza że… – Chciał coś powiedzieć, ale się powstrzymał. – Narzuciłem ubranie i zbroję… Nie mogłem się inaczej pokazać na ulicy… Ruszyłem za nią. Myślałem, że ucieknie tutaj, do ojca, ale wtem zobaczyłem ją w oddali, jak biegnie w stronę morza. Rzuciłem się w pogoń. Dogoniłem ją u stóp Skały Ofiarnej. Co stało się potem, sam widziałeś.
    – A więc było tak, jak twierdził Hieronimus… – Powoli skinąłem głową. – Cydimacha chciała rzucić się ze skały, a ty ścigałeś ją, żeby do tego nie dopuścić. – Czekałem, żeby coś odpowiedział, on jednak milczał, nie odrywając oczu od okna. – A potem Rindel zajęła miejsce twojej żony. Maskarada. Szaleństwo…
    – Ale się udało! W całym zamieszaniu tego dnia bez trudu przemyciłem ją do willi. Kiedy już znaleźliśmy się bezpiecznie w pokoju Cydimachy, przebrałem ją w jej rzeczy, zakryłem woalem, pokazałem, jak ma się zgarbić, jak poruszać. Kazałem jej mówić ochryple i w ogóle jak najrzadziej się odzywać.
    – A Apollonides?
    – Od rozpoczęcia oblężenia nie miał czasu dla Cydimachy. Dla niego sprawa była prosta: dziewczyna ma męża, on już za nią nie odpowiada, za to ma na głowie prowadzenie wojny. Wczoraj przy kolacji Rindel znalazła się po raz pierwszy blisko niego. Siedziała cicho tuż przy mnie i Apollonides niczego nie podejrzewał.
    – Nie pomyśleliście o jej rodzicach?
    – Rindel chciała posłać im wiadomość, że żyje i ma się dobrze, ale uznałem, że to zbyt niebezpieczne.
    – Pozwoliliście zatem, żeby uznali ją za zmarłą.
    Gdyby tylko Arausio znał prawdę, nigdy by do mnie nie przyszedł, a ja nie zajmowałbym się tą sprawą, nigdy bym nie usłyszał o Rindel i nie pokazałbym Zenonowi znalezionego na skale pierścienia. Ich tajemnica sprowadziła na nich klęskę.
    – Nie mogliście przecież wiecznie udawać. Chyba zdawałeś sobie z tego sprawę?
    – W oblężonym mieście człowiek szybko się uczy żyć z dnia na dzień. Zresztą czas działał na naszą korzyść. Gdyby Cezar zdobył Massilię, wszystko uległoby zmianie. Kto wie, jak potoczyłyby się nasze losy? Jedno jest pewne: Apollonides nie byłby już pierwszym timouchosem. Być może nawet zostałby zabity. Massilia już na zawsze straciłaby niepodległość. W tym cała nadzieja, że Cezar rozwiązałby Wielką Radę i oddałby rządy jakiemuś rzymskiemu wodzowi. Potrzebowałby jednak kogoś, kto zna miasto i tutejsze stosunki, byłby wobec niego lojalny i mógłby prowadzić administrację, tłumił opór…
    – Jednym słowem, massylskiego służalca. I w tej roli widziałbyś siebie?
    Tak jak Zeno ożenił się dla kariery, gotów był nazywać Cezara swym panem.
    – Czemu nie? Od początku argumentowałem za otwarciem przed nim bram miasta. Nie powinniśmy mu się opierać.
    Skinąłem głową w zamyśleniu.
    – A mój syn Meto? Jak i kiedy go poznałeś?
    – Och, już wtedy, kiedy tylko przybył do Massilii. – Zeno się uśmiechnął. – Tuż przed oblężeniem. Przedstawiał się jako dezerter z bliskiego kręgu Cezara. Od początku musiał wyczuć, że jestem sympatykiem jego byłego wodza. Nie czyniłem z tego tajemnicy. Głośno protestowałem, kiedy Rada głosowała za opowiedzeniem się po stronie Pompejusza. Właściwie to nawet gardziłem Metonem. Miałem go za jeszcze głupszego niż mój teść. Oto młody Rzymianin, który wyrósł z niczego na towarzysza samego Cezara i z jakiegoś powodu odrzucił wszystko, wybierając służbę takim typom jak Milo i Domicjusz, czy nawet Pompejusz. Cóż za głupiec! Oczywiście to on śmiał się ostatni. Meto od początku był agentem Cezara.
    – I zwrócił się do ciebie, żeby cię zwerbować do jego służby?
    – Jeszcze nie wtedy. Nie miałem pojęcia, kim jest naprawdę, dopóki Milo go nie zdemaskował jako szpiega. Ludzie Domicjusza ścigali go aż do muru, on zaś skoczył w morze i rzekomo utonął. Więcej o nim nie myślałem. Oblężenie trwało dalej, aż tu następnego dnia po ataku taranem… w dzień po śmierci Cydimachy… Meto znów się zjawił w mieście. A raczej nie Meto, ale obszarpany wieszczek, za którego się czasami przebierał. Odszukał mnie i zaryzykował, odsłaniając się przede mną. Chciał, żebym pomógł mu przeniknąć do tego domu. W zamian obiecał łaskę Cezara. I tak byłem już w śmiertelnym niebezpieczeństwie, skoro Cydimacha nie żyła i Rindel się pod nią podszywała. Pomoc udzielona rzymskiemu szpiegowi naraziłaby mnie jeszcze bardziej, ale zarazem zdawało mi się, że to sami bogowie zsyłają mi Metona. Na dłuższą metę mogłem liczyć tylko na zdobycie przychylności Cezara i oto otwierała się przede mną na to szansa. Kiedy już zdecydowałem się zaufać Metonowi, opowiedziałem mu wszystko, nawet o Cydimasze i o tym, jak Rindel zajęła jej miejsce. Meto sam czasami po mistrzowsku wchodził w tę rolę. Uznał, że skoro Rindel to potrafi, to dlaczego nie on? W przebraniu mógł swobodnie poruszać się po całym domostwie, a nawet wychodzić do miasta, pod warunkiem że mogłem mu, czyli Cydimasze, towarzyszyć. Twój syn jest urodzonym aktorem, Gordianusie. Grał moją żonę nawet bardziej przekonująco niż Rindel, która zawsze przesadnie akcentowała jej utykanie. Meto był doskonały, ale też wykorzystywał to maksymalnie. Jeżeli córka pierwszego timouchosa miała kaprys przesiadywać pod drzwiami pokoju, gdzie akurat odbywała się narada wojenna, któż śmiałby jej tego zabronić? Wręcz przeciwnie; dzielni żołnierze przemykali obok niej niczym myszy przed kotem. Nikt nie chciał mieć do czynienia z zawoalowanym potworem!
    – Ależ to szalone ryzyko! – wtrąciłem, kręcąc z zadziwienia głową.
    – Tak, ale zarazem genialne posunięcie. Nigdy nie spotkałem odważniejszego człowieka niż twój syn.
    – Meto zrobił z ciebie szpiega, Zenonie.
    – Szpiega? Być może. Ale nie zdrajcę! Przekonasz się, że w ostatecznym rachunku to ja zawsze chciałem jak najlepiej dla Massilii, a nie Apollonides.
    – Stanąłeś po stronie Cezara, ale jednak wypłynąłeś w morze walczyć z jego flotą.
    – Nie miałem wyboru. Musiałem dowodzić tym okrętem. Nie jestem tchórzem i nigdy nie zdradziłem mych towarzyszy. Tamtego dnia walczyłem tak długo i zażarcie jak każdy inny Massylczyk.
    – Czyżby? Nawet wiedząc, że jeśli nie wrócisz, twoja ukochana Rindel zostanie sama w domu Apollonidesa?
    – Rindel nie była tam sama. Meto przyrzekł mi opiekować się nią. Gdybym wtedy zginął, on by odprowadził ją potajemnie i bezpiecznie do rodziców, Apollonides zaś nigdy by się nie dowiedział, jaką grała rolę.
    – Rozumiem. A sam Meto musiałby już zawsze grać rolę zrozpaczonej wdowy, z pewnością oniemiałej z nieszczęścia. Ileż tu kłamstw! – Przetarłem zmęczone oczy. – Meto zdemaskował się przed tobą, okazał ci zaufanie… a mnie? Mnie się nawet nie pokazał, nie dał choćby jakiegoś znaku, że żyje. Pod Massilią, w świątyni Artemidy xoanon, to jego spotkałem przebranego za wróżbitę Rabidusa, prawda? Oszukał mnie.
    Zeno wzruszył ramionami.
    – Jeśli Meto uważał, że ujawnienie się tobie stanowi zbyt duże ryzyko, to według mnie powinieneś zaufać jego ocenie sytuacji. Udało mu się przetrwać tyle czasu pomimo tak wielu niebezpieczeństw, więc myślę, że wie, co robi.
    – Oby tak było. – Pokręciłem głową i wstałem, zbierając się do odejścia.
    – Nie zapomniałeś o czymś, Gordianusie?
    – Chyba nie.
    – Wcale mnie nie zapytałeś, co zaszło na Skale Ofiarnej.
    – Myślę, że już mi na to odpowiedziałeś. Ścigałeś Cydimachę aż na szczyt. Przypuszczam, że ściągnęła z palca pierścionek… który dałeś jej w dniu ślubu… i cisnęła ci pod nogi. Taki gest odrzucenia ciebie przed odrzuceniem własnego życia. Mam rację?
    – Tak. Prawie.
    – Jak to prawie?
    – Cydimacha rzeczywiście zdjęła pierścień i rzuciła go na ziemię. Powinienem o tym pamiętać i podnieść go później, ale wszystko zdarzyło się tak nagle… A potem rzuciła się ku krawędzi skały.
    – Ale wywiązała się między wami jakaś walka, prawda? Wszyscy to widzieliśmy.
    – Tak. Jej szata i woal były tak luźne, że trudno mi było ją dobrze uchwycić. Próbowałem jednak cały czas. Raz już mi się udało ją złapać za skraj sukni…
    – Ale ci się wyśliznęła z dłoni.
    – Niezupełnie. – Głos Zenona raptownie zmienił ton, stał się niższy i powolniejszy. Wyglądało to tak, jak gdyby jakaś trzecia osoba weszła do naszego pokoju i przemawiała jego ustami. – Cydimacha chciała umrzeć. Jestem tego pewien. Cóż innego mogła planować, wspinając się na tę przeklętą skałę? Ona chciała umrzeć, a ja ją uratować. Widzisz, ona była… były już pierwsze oznaki… nikt inny jeszcze o tym nie wiedział. Nie powiedzieliśmy nawet jej ojcu.
    – O czym ty mówisz?
    – Cydimacha nosiła w łonie moje dziecko.
    Omal się nie zachłysnąłem, słysząc tę rewelację. Nic dziwnego, że starał się ją powstrzymać! Miała urodzić dziecko; jego przepustkę do szeregów najwyższych urzędników.
    – Robiłem, co mogłem, żeby ją ratować, a ona walczyła ze mną, dopóki jej wreszcie porządnie nie przytrzymałem. Woal opadł i nagle zobaczyłem jej oczy. Zmieniła zdanie. Chciała umrzeć, a potem, w ostatniej chwili, zmieniła zdanie…
    – Ale było za późno. Znalazła się za daleko za krawędzią.
    – Nie! Nic nie rozumiesz. Jej woal opadł, ujrzałem jej oczy… i twarz. Tę wstrętną twarz! Ona zmieniła zdanie, ale ja też. Teraz chciała żyć, a ja w tym samym momencie…
    – Zdecydowałeś się…
    – Tak.
    – Pchnąłeś ją.
    Jego głos zdawał się dobiegać z głębokiej studni.
    – Tak. Popchnąłem ją.
    Westchnąłem. Hieronimus miał zatem rację… w pewnym stopniu. Dawus też. Odkryłem wszystko, czego chciał się dowiedzieć Apollonides. W nagrodę będę mógł się zobaczyć z Metonem.
    Zeno milczał przez chwilę, a kiedy się odezwał, mówił już normalnym głosem. Zakończył naszą rozmowę tak samo, jak ją zaczął.
    – Powinienem kazać cię zabić. Byłeś niebezpiecznym świadkiem. Meto jednak wcześniej wyjawił mi, kim jesteś: jego ojcem, który przybył do Massilii, aby go szukać. To komplikowało sprawy. Zawdzięczasz mu życie, Gordianusie. Pozdrów go ode mnie.
    Obdarzył mnie ironicznym uśmiechem i odwrócił się znów do okna.

Rozdział XXIII

    Okno pokoju Metona także wychodziło na uszkodzony mur obronny… i też miało kratę. Kim trzeba być, pomyślałem, żeby budować dom z celami więziennymi na piętrze? Chyba właśnie Apollonidesem. Człowiekiem, który dorobił się godności najważniejszego obywatela w niezależnym mieście. Za oknem łuna już przybladła, rozniecone przez Massylczyków pożary dogasały, ale widziana pod tym kątem wyrwa w murze była wciąż rozświetlona, a jej poszarpane brzegi wydawały się otoczone ognistym nimbem. Sam mur oraz sylwetki łuczników były na tym tle zupełnie czarne.
    Kiedy w pokoju Cydimachy Meto zrzucił z siebie woal, nie zakrzyknąłem z radości, nie pochwyciłem go w objęcia. Dlaczego? Pewnie ta chwila była dla mnie zbyt wielkim wstrząsem, pomyślałem. Ale przecież rodzice Rindel, równie zaskoczeni i zaszokowani, natychmiast zaczęli tulić córkę i ronić łzy szczęścia. Mówiłem sobie, że powściągnąłem swoje uczucia, bo okoliczności były tak dziwaczne, a obecność innych wpłynęła na mnie paraliżująco. Teraz jednak byłem z Metonem sam na sam. Dlaczego więc nie rzucam mu się w objęcia?
    Dlaczego zresztą to on nie chwyta mnie w ramiona i nie płacze z radości? Ach, w końcu nie bał się o mnie tak, jak ja o niego, rozumowałem. Wiedział, gdzie się obracam, od chwili kiedy przybyłem do świątyni Artemidy pod miastem. Nie myślał, że mnie stracił, nie musiał się obawiać, że grozi mi wielkie niebezpieczeństwo. Ale czy tak nie było? Śmierć krążyła blisko mnie i na zdrowy rozum powinienem już nie żyć. Mogłem utonąć w zalanym tunelu. Kapłani mogli mnie stracić za zbezczeszczenie Skały Ofiarnej. W każdej chwili Apollonides mógł kazać mnie zabić. Życie moje i Dawusa było w jakimś stopniu zagrożone od samego początku, od chwili kiedy wyruszyliśmy z Rzymu. Co Meto miał na ten temat do powiedzenia? Czy tak się uodpornił na niebezpieczeństwo, że nie obchodziło go, co przeżywał jego ojciec?
    Na mój widok uśmiechnął się szeroko, podszedł do mnie i położył mi dłonie na ramionach; nie objął mnie jednak. Zamiast tego cofnął się i sięgnął po kłąb tkaniny leżący na podłodze. Podniósł go, szczerząc zęby w zawadiackim uśmiechu, jak robił to w dzieciństwie, kiedy miał się czym pochwalić. Zauważyłem, że ubrany jest tylko w lekką tunikę. To, co trzymał w ręku, było jego kostiumem, przebraniem, które zmieniało go w Cydimachę.
    – Popatrz tylko, tato. Pomysłowe, co? Sam to uszyłem. Zadziwiające, co można zrobić, kiedy trzeba polegać tylko na własnej przemyślności. – Uniósł kostium w górę, pokazując, że wszystkie te zwoje materiału są zszyte w jedną całość. – Zakładam to przez głowę i w jednej chwili wszystko jest na swoim miejscu, nawet garb na plecach. Żadnego upinania, wiązania, bez obawy, że woal może się zsunąć. Raz jestem Cydimachą, a w następnej minucie… – Szybkim ruchem wywrócił strój na drugą stronę i strząsnął w powietrzu. – I oto masz Rabidusa, wróżbitę, który pojawia się i znika, kiedy chce.
    – Rzeczywiście, pomysłowe – powiedziałem i zakaszlałem. W gardle miałem zupełnie sucho.
    – Napij się wina, tato. Naleję ci, to dobry trunek. Falern, jak sądzę.
    – Dziwię się, że Apollonides w ogóle dał ci coś do picia, a cóż dopiero dobre wino.
    – Apollonides może jest głupcem, ale nawet on zaczął rozumieć, że zdobycie Massilii przez Cezara jest tylko kwestią czasu, może nawet godzin. Lepiej będzie dla niego, jeśli przekaże mu mnie całego i zdrowego.
    – Polegasz zatem na jego zmyśle politycznym? Apollonides jest jednak także ojcem, który właśnie przeżył okropny szok
    – Tak jak i ty, tato! Za Cezara!
    Meto stuknął kubkiem w mój kubek i uśmiechnął się wesoło. Najwyraźniej nie docierała do niego okrutna różnica między uczuciami, jakie targały mną i pierwszym timouchosem. Nigdy jeszcze nie widziałem go w takim nastroju; był niezwykle podniecony i upojony. To dlatego, że nadchodzi Cezar, pomyślałem. Ukochany mentor mojego syna niedługo tu się zjawi i będzie wielce zadowolony z poczynań swego pupila.
    Dopiłem wino, rad z ciepła, jakim mnie napełniło. Meto krążył po pokoju, nie mogąc wytrzymać na miejscu.
    – Musisz mieć z tysiąc pytań, tato. Niech pomyślę… Od czego tu zacząć?
    – Nie jestem Cezarem, Metonie. Nie musisz składać mi raportu.
    Uśmiechnął się, jakbym powiedział lichy dowcip, po czym mówił dalej, nie zwracając uwagi na moje słowa.
    – No, dobrze. Jak się dostałem do Massilii i jak się z niej wydostałem? Wpław, ma się rozumieć. Wyrosłem nad morzem. Zawsze byłem dobrym pływakiem. Przepłynąć przez tutejszy port, a nawet stąd do wysp to drobnostka.
    – Ale prądy…
    Skwitował to wzruszeniem ramion.
    – Samotny człowiek, zwłaszcza w bezksiężycową noc, łatwo może się prześliznąć przez straże. Szybko się zorientowałem, które odcinki portu są najsłabiej strzeżone, Massylczycy zaś nie dbali o odpowiednie zabarykadowanie bram prowadzących na nabrzeża. Przenikanie do miasta i z powrotem nie było dla mnie żadnym wielkim wyzwaniem.
    – Ale kiedy ludzie Domicjusza zapędzili cię na mur i zmusili, byś skoczył w morze… Domicjusz był przekonany, że zginąłeś.
    – Tak, upadek mógł mnie zabić… gdybym nie wiedział, jak skakać, albo gdybym uderzył o skałę. Ale ja uciekałem w stronę tego akurat miejsca, zawczasu bowiem zrobiłem zwiad i wiedziałem, że tam jest najbezpieczniej. Było oczywiste, że któregoś dnia mogę być zmuszony do błyskawicznej ucieczki, zaplanowałem więc to z góry.
    – Zranili cię włócznią.
    – Zwykłe draśnięcie.
    – Strzelali do ciebie z łuków.
    – I pudłowali. Nie ma między nimi ani jednego porządnego łucznika!
    – Widzieli, jak bezwładnie spływasz z prądem.
    – Nie ja, tylko moja tunika. Kiedy uderzyłem o wodę, wydęła się powietrzem. Związałem ją, żeby utrzymała się na powierzchni trochę dłużej, a oni z daleka wzięli to za ciało. Ludzie widzą to, co chcą zobaczyć, a mądry szpieg to wykorzystuje. Cezar mnie tego nauczył. Ja w tym czasie płynąłem pod wodą wzdłuż ściany w stronę portu. Kiedy się wreszcie wynurzyłem, oni już nie mieli pojęcia, gdzie mnie szukać. Słońce świeciło im w oczy i nie patrzyli we właściwym kierunku. Nabrałem powietrza i znów zanurkowałem. Przepłynąłem tak całą zatokę i dotarłem do przeciwległego brzegu.
    Wpatrując się w osad na dnie kubka, spytałem:
    – Kto przysłał mi tę anonimową wiadomość o twojej śmierci? Domicjusz?
    – Nie. Jestem prawie pewien, że musiał to zrobić Milo. Sądziłem, że uda mi się przeciągnąć go na stronę Cezara, ale się mocno przeliczyłem. Milonowi brak wyobraźni, by ujrzeć przyszłość. Umie tylko myśleć o tym, by wrócić do łask Pompejusza. Dlatego omal przez niego nie zginąłem. Wykombinował sobie, że będzie miał u Wielkiego plus, demaskując groźnego szpiega. Milo jednak chciał mnie ująć żywego i nigdy nie przyjął do wiadomości mojej śmierci z rąk ludzi Domicjusza. Podejrzewał… i słusznie… że mam się dobrze i jestem w Massilii. Chciał mnie znów nakryć, a jaki sposób byłby lepszy od zwabienia tu mego ojca? Wiedział, że prędzej czy później spróbuję się z tobą skontaktować. To jego ludzie śledzili was za każdym razem, kiedy wychodziliście z willi Ofiarowanego. Nie wy ich jednak interesowaliście; mieli nadzieję, że mnie złapią. Raz niemal im się to udało. To było wtedy, gdy wyszliście od Gajusza Werresa i zatrzymaliście się na uliczce z nielegalnym ryneczkiem.
    – Tak, widzieliśmy cię tam w twoim przebraniu wieszczka. Ale potem zniknąłeś.
    – Musiałem! Ludzie Milona wyrośli jak spod ziemi. Mało brakowało, a wpadłbym im w łapy.
    Skinąłem powoli głową.
    – W dniu bitwy morskiej też się pojawiłeś. Stałeś u podnóża Skały Ofiarnej.
    – Tak. Nie mogłem uwierzyć, że miałeś czelność tam się wdrapać! Obserwowałem cię całe godziny, w każdej chwili spodziewając się, że ściągną cię stamtąd kapłani Artemidy. Kiedy w końcu zaczęliście schodzić, moją pierwszą myślą było dopaść was przed innymi i gdzieś was ukryć… ale znów musiałem sam uciekać. Żołnierze przybyli zabrać was do domu Apollonidesa. I dobrze się stało! To było najbezpieczniejsze schronienie. Tłum na ulicy rozszarpałby was na strzępy razem z Ofiarowanym.
    Nie byłem usatysfakcjonowany.
    – Metonie, z pewnością mogłeś jakoś się ze mną skontaktować. Kiedy usłyszałem od Domicjusza o twojej śmierci, przeżyłem… bardzo trudne chwile. Całymi dniami nie ruszałem się z domu Hieronimusa. Skoro nie mogłeś do mnie przyjść sam, trzeba było chociaż przysłać wiadomość, jakiś zwykły znak życia! To, co czułem…
    – Wybacz, tato, ale to było po prostu zbyt niebezpieczne. Poza tym… szczerze mówiąc, byłem zbyt zajęty. Nie masz pojęcia jak! – Znów się uśmiechnął, dumny z siebie. – Tego dnia, kiedy znaleźliście się z Dawusem w świątyni Artemidy xoanon… jeśli chcesz wiedzieć, zwykłem tam zostawiać meldunki dla Treboniusza… Usłyszałem dwa głosy i ku memu zdumieniu poznałem, że to wy. Co, na Hades, robi tu mój ojciec, pomyślałem. No, najwyraźniej przyjechałeś mnie szukać. Mogłeś mi jednak tylko tym zaszkodzić. Starałem się więc cię odstraszyć i skłonić do powrotu do Rzymu.
    – Nie zdejmując przebrania? – Pozwoliłem sobie w końcu na okazanie odrobiny gniewu.
    – Przecież nie mogłem się ujawnić przy tych dwóch żołnierzach! Rozpaplaliby to na cały obóz, a kto wie, ilu szpiegów mają tam Massylczycy? O mojej misji wiedział tylko jeden Treboniusz. Zachowanie absolutnej tajemnicy było niezbędne.
    – Mogłeś jednak jakoś dać mi znać, Metonie!
    – Nie, tato. – Westchnął. – Myślałem tylko o tym, żeby cię odesłać do Rzymu, gdzie byłbyś bezpieczny. Odłączywszy się od was po drodze do obozu, pojechałem na skróty prosto do Treboniusza. Obiecał mi, że nakaże ci odjazd. Nawet gdyby ci się udało zostać, w najgorszym razie, jak myślałem, spędziłbyś resztę oblężenia w obozie, naprzykrzając się dowódcy. Nawet mi przez myśl nie przeszło, że możesz naprawdę znaleźć sposób na przedostanie się za mury. A tymczasem jesteś tutaj. Muszę przyznać, że też się wykazałeś przemyślnością. Niedaleko pada jabłko od jabłoni, co? Może Cezar powinien właśnie ciebie zatrudnić jako tajnego agenta!
    Ten pomysł tak mnie rozgniewał, że nagły grzmot, jaki rozległ się w tej chwili, przez mgnienie oka wydawał mi się manifestacją mojego nastroju. Jednak i on, i wyraźne drżenie podłogi miały zupełnie inną przyczynę. Meto rzucił się do okna.
    – O, wielka Wenus! – zakrzyknął.
    Nad murem… a właściwie nad miejscem, gdzie jeszcze przed chwilą stał, unosiły się w niebo znane mi już kłęby pyłu. Wyrwa była teraz o wiele szersza. Po obu stronach pierwotnie powstałego leja krasowego musiały zapaść się kolejne, pociągając w otchłań cały ułożony tam gruz i ziemię wraz ze stemplami podtrzymującymi obie krawędzie wyłomu i wciąż tam pracującymi budowniczymi. Na naszych oczach jedna z wież pochyliła się z wolna i zapadła się z ogłuszającym łoskotem, w którym utonęły krzyki ginących ludzi. Tam, gdzie jeszcze przed chwilą była stosunkowo niewielka wyrwa w murze, którą przy nadzwyczajnym wysiłku dałoby się obronić, ziała teraz ogromna dziura, otwierająca przed oblegającymi całą przestrzeń głównego rynku Massilii. Miasto straciło swą wspaniałą osłonę.
    W domu Apollonidesa rozległy się krzyki, odgłosy bieganiny, a po chwili drzwi naszego pokoju otworzyły się gwałtownie i stanął w nich pierwszy timouchos, patrząc na nas z miną człowieka całkowicie oszołomionego. Mój czas sam na sam z synem dobiegł końca.

Rozdział XXIV

    Apollonides rozkazał mi opuścić pokój. Wszedł do środka blady, z drżącymi rękami, w asyście kilku żołnierzy, po czym drzwi zatrzaśnięto mi przed nosem. Jak się można było spodziewać, po upadku muru Meto jako agent Cezara był pierwszą osobą, z którą najważniejszy człowiek w Massilii chciał rozmawiać. Ruszyłem korytarzem w stronę głównej części domu. Za rogiem natknąłem się na grupkę zbrojnych, prowadzących szeptem gorączkową dyskusję. Byli tak nią zajęci, że mnie nawet nie zauważyli, w każdym razie nie zareagowali, kiedy ich minąłem. Szedłem dalej, błądząc po wielkim domu, dopóki nie spotkałem Dawusa, który na mój widok roześmiał się radośnie i ścisnął mnie tak mocno, że nie mogłem oddychać. Jego również wypuszczono z celi i najwyraźniej o nim zapomniano. Byłem zmęczony, zdezorientowany i nie miałem pojęcia, co dalej robić. Postanowiłem odszukać Hieronimusa. Drzwi do jego apartamentu były otwarte. Weszliśmy przez niewielki przedpokój do sypialni; kolejne otwarte drzwi prowadziły do innego pokoju z balkonem wychodzącym na ulicę. W całym apartamencie nie było żywego ducha, zniknęli nawet niewolnicy. Wyczerpany położyłem się na miękko wysłanym łożu, aby przez chwilę odpocząć. Oczywiście od razu zasnąłem. Dawus przez jakiś czas czuwał w przedpokoju, ale i jego wreszcie pokonało zmęczenie. Położył się obok mnie i też zapadł w mocny sen.
    Obudziliśmy się o świcie. W domu panowało ogólne zamieszanie. Nie było nikogo, kto panowałby nad sytuacją. Służba wałęsała się bez celu, nie mając od kogo przyjmować poleceń. Kiedy jednak chciałem wejść do skrzydła, w którym wieczorem byłem przesłuchiwany przez Apollonidesa, zatrzymali mnie dwaj strażnicy; obaj mieli nieszczęśliwe miny. Spróbowałem perswazji, ale zakrzyczeli mnie, grożąc dobytymi mieczami. Zawróciłem więc, aby jeszcze raz poszukać Hieronimusa, ale wyglądało na to, że zniknął bez śladu. Trafiwszy do westybulu, stwierdziłem, że drzwi frontowe stoją otworem. Wyszedłem na ganek i zobaczyłem, że również brama ogrodu jest otwarta i nikt jej nie pilnuje.

    Mury Massilii nie chroniły już miasta, ale przez całą długą noc Rzymianie nie zaatakowali wyłomu. Wstał nowy dzień, lecz Treboniusz wciąż nie ruszał do szturmu. Tymczasem w nocy po mieście rozniosła się plotka o bliskim przybyciu Cezara. Spodziewano się go za dzień… za godzinę… a w końcu lada chwila. Massilią wstrząsały dreszcze paniki. W świątyniach tłoczyli się zapłakani wierni. Doświadczyłem już czegoś podobnego w Brundyzjum, tamtejsza ludność czekała jednak na Cezara jak na wybawcę. Dla Massylczyków jego przybycie oznaczało klęskę, zniszczenie i śmierć. Dobrze wiedzieli, jak postępował z ich sąsiadami w Galii: spalone wsie, mężczyźni wymordowani, kobiety gwałcone, dzieci porwane do niewoli.
    Na ulicach panoszyły się chaos i bezprawie. Co za szaleństwo ogarnęło trzeźwy lud massylski, sławny ze swych akademii, umiłowania porządku, niewzruszonego stoicyzmu? O Massylczykach mówi się, że nade wszystko kochają pieniądze i są wcieleniem związanych z nimi cnót: pilności, bystrości i cierpliwości. Tymczasem tego dnia widziałem na ulicach zataczających się pijaków, krwawe bójki, czyjeś nagie zwłoki wiszące na drzewie, rozwścieczony tłum ścigający człowieka w bogatych szatach bankiera i obrzucający go kamieniami. W ostatnich chwilach wspaniałego miasta część jego obywateli zmieniła się w barbarzyńców, myślących jedynie o ostatniej szansie zemsty na nieprzyjaciołach. Massilia sama się rozpadała, zanim Cezar mógł przyłożyć do tego ręki.
    Zobaczyłem przed nami oddziałek gladiatorów maszerujący w naszą stronę i gestem dałem znać Dawusowi, żebyśmy się na wszelki wypadek gdzieś schowali. Dowódca jednak już nas spostrzegł. Zatrzymał swoich ludzi i ruszył ku nam. Był to Domicjusz w pełnym bojowym rynsztunku, z peleryną odrzuconą na plecy, aby nie zasłaniała miedzianego dysku z reliefem w kształcie lwiej głowy na jego napierśniku. W tyle, za zbrojnymi, zobaczyłem niewolników pchających wózki pełne skrzyń i kufrów. Domicjusz najwyraźniej zbierał się do opuszczenia Massilii tak samo, jak się w niej zjawił: z bandą obszarpanych gladiatorów, swymi domowymi niewolnikami i resztką z sześciu milionów sesterców, które wywiózł z Rzymu. Podczas oblężenia Korfinium wolał popełnić samobójstwo, niż wpaść w ręce Cezara, lecz próba się nie powiodła. Cezar darował mu wtedy życie i wolność; teraz, kiedy Domicjusz raz jeszcze znalazł się w takiej sytuacji, najwyraźniej nie miał ochoty na dramatyczne gesty i nie spodziewał się, że jego wróg znów okaże się równie łaskawy jak za pierwszym razem. Nie mogłem sobie odmówić ironicznego:
    – Już odjeżdżasz, Domicjuszu?
    Rudobrody popatrzył na mnie ze złością.
    – Podobno ten twój parszywy synalek jednak żyje – powiedział. – Milo miał więc rację.
    – Owszem. Ale chociaż Meto się urodził jako niewolnik, to nie powód, byś go nazywał parszywym.
    – Czyż wszyscy niewolnicy nie są z definicji parszywcami?
    – To samo można by powiedzieć o rzymskich politykach.
    Oczy mu rozbłysły gniewem. Zerknąłem nerwowo na jego gladiatorów i przełknąłem ślinę, zastanawiając się, czy nie posunąłem się za daleko. Domicjusz jednak w następnej chwili wybuchnął śmiechem.
    – Jaki ojciec, taki syn, choćby i adoptowany. Ależ wy macie tupet! Czasami łapię się na tym, że chciałbym, abyś był po naszej stronie.
    – Skąd przypuszczenie, że jestem po innej?
    – A nie jesteś?
    Nie odpowiedziałem. Spojrzałem na piętrzące się na wózkach skrzynki.
    – Pewnie trzymasz w porcie statek, co? – spytałem.
    – Nawet trzy. Apollonides chciał je zasekwestrować i wysłać przeciw flocie Cezara, ale kazałem mu się odczepić. – Poślinił palec i wyciągnął rękę w górę, by sprawdzić kierunek wiatru. – Od wczoraj wieje pomyślny wiatr. Mój statek to długa, smukła pięknotka, szybka jak delfin.
    – Przyda jej się to, żeby przedrzeć się przez blokadę – zauważyłem. Popatrzyłem na ciemniejące niebo. – Wygląda na to, że Eol może przynieść nam burzowe chmury.
    – Ani blokada, ani sztorm nie zatrzyma mnie w tym ziemskim Hadesie!
    – Cezar będzie niepocieszony. Jestem pewien, że bardzo chce się z tobą spotkać.
    – Tak samo jak ja z nim. Ale nie tu i nie teraz. Kiedy indziej, w innej bitwie!
    – A co z Milonem? Nie widzę go w twoim orszaku.
    – Milo zostaje tu, gdzie jego miejsce. Jak będzie miał szczęście, to po tym całym zamieszaniu Pompejusz udzieli mu łaskawego przebaczenia i zaprosi z powrotem do Rzymu, gdzie mógłby się zestarzeć i roztyć, łowiąc rybki w Tybrze. Do tego czasu musi się zadowolić massylskimi barwenami. Dość już tego gadania, Gordianusie. Zatrzymałeś mnie już wystarczająco długo!
    I po chwili już go nie było, tylko w uszach jeszcze dźwięczał mi jego ostry głos, jakim ponaglał swoich ludzi do szybszego marszu.

    Słońce skryło się za ciemnymi chmurami, tak jak przepowiedziałem. Po massylskich uliczkach dął silny wiatr, w powietrzu pachniało deszczem. Mimo to Dawus zasugerował, abyśmy weszli gdzieś wyżej, skąd moglibyśmy widzieć wyłom w murze i obserwować poczynania Treboniusza. Kiedy tak maszerowaliśmy pod górę, szukając dobrego miejsca, przed jedną ze świątyń natknęliśmy się na spory tłum. Niektórzy z zebranych zawodzili żałobne pieśni, inni coś wykrzykiwali i tańczyli w szalonym wirze, reszta stała po prostu nieruchomo, patrząc na to wszystko z odrazą bądź strachem. Wyszukałem wśród nich człowieka zachowującego się w miarę spokojnie i trzeźwego, aby zapytać go, co się dzieje.
    – To Ofiarowany – wyjaśnił. – Kapłani Artemidy przygotowują się do wyprowadzenia go na Skałę Ofiarną.
    Ruszyłem ku świątyni, przepychając się przez tłum, w czym wydatnie pomagał mi Dawus. W końcu dotarliśmy do schodów świątynnych, gdzie stała znajoma zielona lektyka, na której teraz zamontowano czarno przybrane mary. Ze świątyni wychodziła właśnie grupka kapłanów w białych szatach trzepoczących na wietrze. Każdy niósł misę z kadzidłem i wejście zasnute było wijącymi się pasmami siwego dymu. Po chwili wysunęła się z niego wysoka postać w zielonej szacie. Twarz ukryta za zielonym woalem, co sprawiało, że całość przypominała owiniętą w liść poczwarkę. Chciałem podejść bliżej, ale kordon żołnierzy zagrodził mi drogę. Krzyknąłem imię Ofiarowanego. Hieronimus obejrzał się, spostrzegł mnie i nachylił się do jednego z kapłanów, który zrobił niezadowoloną minę, ale posłusznie zbliżył się i kazał mnie przepuścić. Puściłem się biegiem po schodach.
    – Hieronimusie! – Starałem się nie podnosić głosu, ale miałem z tym kłopot. – Co się tu dzieje?
    – Czyż to nie oczywiste?
    – Nie widzę twojej twarzy. Ten woal…
    – Ofiarowany chowa twarz za woalem w swój ostatni dzień. Bogowie patrzą na nas, a widok przeklętego oblicza Ofiarowanego tylko by ich obraził.
    Zniżyłem głos do chrapliwego szeptu.
    – Hieronimusie, nie wolno ci się na to godzić! Odłóż tę ceremonię choć na krótko! Cezar jest już w drodze. Pozostały zaledwie godziny, może minuty…
    – Odłożyć ceremonię? Ale dlaczego?
    – Bo jest niepotrzebna. Oblężenie już się praktycznie skończyło. Twoja śmierć niczego nie zmieni. Nie możesz uratować miasta.
    – Nie przed zdobyciem, to prawda. Może jednak uratuję je przed ostatecznym zburzeniem? Kto wie, jakie Cezar ma zamysły? Poświęcenie Ofiarowanego może jeszcze spowodować, że zdobywca okaże łaskawość.
    – Cezar zrobi, co będzie chciał, bez względu na to, co się stanie z tobą!
    – Sza! Nie mów tego kapłanom, ani tym bardziej ludowi Massilii. Od miesięcy mnie rozpieszczali i dostarczali wszelkich przyjemności, przygotowując do przejęcia w jednej chwili wszystkich ich grzechów. Teraz więc chcą doprowadzić dzieło do końca.
    – Ale…
    – Zamilcz, Gordianusie! Jestem spokojny. Wczoraj w nocy Apollonides wezwał mnie do swego pokoju i wszystko mi powiedział.
    – Wszystko?
    Ofiarowany skinął głową.
    – Wszystko. Wiem, że twój syn żyje, i cieszę się wraz z tobą, Gordianusie. Apollonides wyznał mi, że to jego ojciec zrujnował mojego. Od dawna to podejrzewałem. Powiedział mi też o… Cydimasze. Mój ojciec skoczył ze Skały Ofiarnej. Córkę Apollonidesa z niej zepchnięto. Jego ród jest skończony i cienie moich rodziców mogą czuć ukojenie.
    – A ty, Hieronimusie?
    – Ja? – Wiatr docisnął woal do jego twarzy, tak że wyraźnie widziałem przez chwilę jego minę: wargi lekko wydęte, brew uniesiona z ironią. – Jestem Massylczykiem, Gordianusie, a Massylczycy nade wszystko szanują umowy. Kiedy zostałem wyznaczony na Ofiarowanego, zawarłem z kapłanami Artemidy i z ludem Massilii rodzaj umowy. Zrobiłem to w pełni świadomie. Oni dotrzymali słowa, kolej więc na mnie. Mam obowiązek poświęcić się bez protestów. Nie wszystkim Ofiarowanym to się udaje. Niektórych trzeba było wiązać, podawać środki odurzające, a nawet stuknąć w łeb i pozbawić przytomności. Ale nie mnie! Ja pójdę na spotkanie ze swym losem z podniesioną głową i przyjmę go z dumą.
    Głos uwiązł mi w gardle. Zacząłem gorączkowo szukać słów, którymi mógłbym go przekonać, czegoś, co mógłbym zrobić, aby przerwać tę farsę. Hieronimus położył mi dłoń na ramieniu i ścisnął mocno.
    – Gordianusie, wiem, że nie traktujesz tej ceremonii poważnie i nie wierzysz, że może odnieść skutek.
    – A ty wierzysz?
    – Może tak, a może nie. Moje osobiste przemyślenia niewiele tu znaczą. Ale nie jest wykluczone, że Ofiarowany naprawdę może wziąć na siebie cudze grzechy i unicestwić je wraz z sobą, pozwalając tym, co przeżyją, zacząć wszystko od nowa. Od pierwszej chwili, kiedy cię poznałem, Gordianusie, wyczułem, że dźwigasz brzemię winy. Masz na sumieniu jakieś zło… jakąś zbrodnię… popełnioną być może dla ratowania twojego ukochanego syna. Mam rację?
    Nie odpowiedziałem.
    – Nieważne. Ja cię rozgrzeszam! – Hieronimus nagle mnie puścił. – I już. Jakikolwiek grzech cię obciążał, opuścił cię i przeszedł na mnie. Wiesz co? Zdaje mi się, że naprawdę coś poczułem.
    Gardło miałem tak ściśnięte, że ledwo mogłem z siebie wydobyć głos.
    – Hieronimusie…
    – Idź już. Nadeszła moja chwila!
    Dwaj kapłani schwycili mnie za ramiona, siłą sprowadzili ze schodów i wypchnęli z powrotem w tłum, poza kordon żołnierzy. Patrzyłem bezsilnie, jak Hieronimus powoli wchodzi po stopniach do lektyki i układa się na marach, z zamkniętymi oczami i rękoma skrzyżowanymi na piersiach, jakby już był trupem. Tłum wokół mnie zafalował, żałobne pienia się nasiliły, ktoś niedaleko miotał przekleństwami, inni wykrzykiwali błogosławieństwa. Ludzie zaczęli ciskać czymś w mary, a ja aż się wzdrygnąłem zaniepokojony; szybko jednak stwierdziłem, że to nie kamienie, lecz ususzone kwiaty i zgniecione kawałki pergaminu z wypisanymi na nich imionami. Kapłani wzięli lektykę na ramiona i ruszyli ulicą, osłaniani ze wszystkich stron przez żołnierzy. Przed lektyką i za nią szły grupy innych kapłanów, klaskając w dłonie, śpiewając pieśni i paląc wonne kadzidło.
    Obaj z Dawusem podążaliśmy jakiś czas za procesją. Zatrzymaliśmy się w miejscu, gdzie uliczka zaczęła stromo schodzić w dół, a z grzbietu wzgórza roztaczał się nie zakłócony niczym widok na Skałę Ofiarną. W dziwnym, żółtawym świetle, jakie często ogarnia świat tuż przed burzą, obserwowaliśmy w milczeniu, jak pochód schodzi zboczem ku morzu, przyciągając coraz więcej ludzi. Ponad stłoczonymi w dole domami docierało do nas echem wycie tłumu, przetykane klątwami i błogosławieństwami.
    U stóp Skały Ofiarnej procesja się zatrzymała. Żołnierze utworzyli szpaler, którym Hieronimus podszedł do szarobiałej wapiennej ściany i zaczął samotną wspinaczkę na szczyt. Ludzie stojący najbliżej rzucali za nim kwiatami i kulkami pergaminu. Na wierzchołku skały czekali już inni kapłani; stali pod wzniesionym na tę okoliczność zielonym baldachimem pochyleni, by przeciwstawić się silnemu wichrowi. Ci, którym przypadło w udziale trzymanie drążków baldachimu, mieli najtrudniejsze zadanie. Białe szaty i zielone płótno trzepotały i strzelały na wietrze. Wśród kapłanów zobaczyłem postać Apollonidesa; poznałem go po grzywie siwych włosów i błękitnej pelerynie, którą się szczelnie owinął. Skała i mury odcinały się matowym cieniem na tle rozmigotanej gry światła i cienia na falach, ozdobionych przez wicher białymi czepcami piany.
    Hieronimus się nie spieszył. Wspinał się powoli, z namaszczeniem, jakby delektując się tą czynnością. A może zaczęły go nachodzić wątpliwości? W końcu dotarł na wierzchołek. Wyróżniał się zielenią stroju na tle bieli szat licznie tam zgromadzonych kapłanów, ale właśnie z powodu panującego tam tłoku nie widziałem wyraźnie, co się dzieje. Nie pomagały mi w tym także łzy napływające do oczu.
    Na szczycie Skały Ofiarnej znów śpiewano i palono znacznie więcej kadzidła. Kapryśny wiatr zdawał się bawić dymem i zamiast roznieść go na całą okolicę, kłębił go wokół baldachimu. Kapłani kaszleli i wymachiwali rękami. Trudno oczekiwać, by zapanowali nad wiatrem… ale przecież całe to zamieszanie nie mogło być częścią ceremonii.
    – Dawusie, nie widzę dobrze. Mam łzy w oczach… od wiatru. Czyżby Hieronimus… z nimi walczył?
    Dawus zmrużył oczy.
    – Chyba tak! Otoczyli go w krąg… trzymają go… mają z tym jakiś kłopot. Musi nieźle się im wyrywać! A teraz… to Apollonides!
    Dawus nie musiał kończyć. Mrugając, aby pozbyć się łez, patrzyłem z otwartymi z wrażenia ustami na scenę rozgrywającą się na skale i widziałem jej finał wyraźnie. Nie wierzyłem jednak własnym oczom. Jak przedtem Cydimacha, Hieronimus musiał w ostatniej chwili zmienić zdanie. Jak inaczej wytłumaczyć fakt, że kapłani nagle rzucili się na niego, chwytając go i unieruchamiając? Sam Apollonides zdecydowanym ruchem podszedł do Ofiarowanego i złapał zieloną postać w żelazny uścisk. Obydwaj zatoczyli się, zawirowali, kołysząc na wszystkie strony jak w zapaśniczym zwarciu. Kapłani odsunęli się na boki i wyraźnie widać było srebrzystą grzywę pierwszego timouchosa, rozwianą na wietrze. Jego peleryna to łopotała mu za plecami, to owijała się wokół obydwu mężczyzn, aż w końcu zdawali się zlewać w jedno wijące się, niebiesko-zielone stworzenie. Zwarci w uścisku, potykając się i zataczając, zbliżali się do urwiska. Na moment jakby zamarli w bezruchu na samej krawędzi, a w następnej chwili już ich nie było. Dawus głośno wciągnął powietrze.
    – Apollonides! Hieronimus pociągnął go za sobą!
    Oszołomiony pokręciłem głową.
    – A może raczej to Apollonides skoczył, zabierając z sobą Hieronimusa?

Rozdział XXV

    Wiatr wciąż się wzmagał. Niebo poczerniało, dał się słyszeć pierwszy grzmot i z chmur strzeliła błyskawica. Wróciliśmy biegiem do domu Apollonidesa. Deszcz lunął, kiedy dopadaliśmy już bramy posesji. Dom zastaliśmy tak, jak go zostawiliśmy, z drzwiami szeroko otwartymi i ze służbą kręcącą się wszędzie z wymalowaną na twarzach paniką. Skrzydło, w którym po raz ostatni widziałem Metona, wciąż było strzeżone. Żołnierze zatrzymali nas i ani myśleli słuchać moich próśb i gróźb. Gdzie jest Meto? Jaki układ zawarł z Apollonidesem… o poddanie miasta? O własne życie?… i czy ta umowa cokolwiek znaczy teraz, kiedy pierwszego timouchosa już nie ma wśród żywych? Jeżeli Apollonides świadomie rzucił się w przepaść, to czy najpierw dokonał pomsty na wrogach? Raz jeszcze ogarnęła mnie trwoga o los syna. Jeśli Meto żyje i jest wolny, dlaczego mnie dotąd nie odszukał? Mogłem sobie oczywiście łatwo na to odpowiedzieć: jest teraz zbyt zajęty. Po śmierci Apollonidesa inni timouchoi będą musieli negocjować kapitulację. W tych ostatnich godzinach niepodległej Massilii wszystkie knowania Metona zaczynały przynosić owoce, i to one właśnie mają dla niego pierwszorzędne znaczenie. Dla ojca po prostu nie ma czasu. Dawus, praktyczny jak zawsze, zaofiarował się, że poszuka czegoś do jedzenia. Głód bardzo mi dokuczał, ale nie miałem na nic apetytu. Wyczerpany, dotarłem do pokoju, w którym przejściowo zakwaterowano Hieronimusa. W sypialni padłem jak długi na miękkie poduszki, na których przespałem poprzednią noc. Nie obawiałem się, że ktokolwiek mi przeszkodzi. Któryż z Massylczyków ośmieliłby się zapuścić do komnat Ofiarowanego w pierwszych godzinach po jego śmierci, kiedy niespokojny lemur zmarłego może wciąż tułać się po ziemi?
    Ulewa bębniła o dach, grzmoty i wycie wichru nie ustawały, a teraz dołączył do nich inny odgłos: żałosne zawodzenie. Wieści o śmierci pana domu dotarły do niewolników, którzy jeden po drugim przyłączali się do lamentu po martwym przywódcy umierającego miasta. Mimo to zasnąłem niemal od razu. Może to dobrze, a może źle, ale Hypnos nie zesłał mi żadnych snów.

    Ocknąłem się z wrażeniem, że ktoś mnie obserwował we śnie i wyszedł z sypialni zaledwie przed chwilą. Uczucie było tak silne, że poderwałem się i usiadłem na łóżku, rozbudzony w okamgnieniu. Pokój był pusty. To musiał być Meto, pomyślałem. Ale dlaczego mnie nie obudził? Może jednak był to tylko sen?
    W chwilę potem do sypialni wszedł Dawus.
    – No, nareszcie wstałeś! Radzę się pospieszyć, bo coś się dzieje przy głównej bramie. Coś ważnego.
    Przetarłem oczy.
    – Dawusie, czy byłeś tu przed chwilą? Patrzyłeś na mnie we śnie?
    – Nie.
    – A może był tu ktoś inny?
    Zmarszczył brwi i położył dłonie na biodrach.
    – Nie wiem. Byłem w sąsiednim pokoju i patrzyłem z balkonu, jak ludzie ciągną tłumnie do bramy. Tak, ktoś mógłby tu wejść z przedpokoju i ja bym go nie zauważył.
    – Pada jeszcze? – spytałem.
    – Nie. Burza trwała całą noc, ale już przeszła. Niebo jest czyste i świeci słońce. Hej, a co to takiego? – krzyknął radośnie i podbiegł do małego trójnożnego stolika w rogu. – Figi! Cały stos fig! Wczoraj nie mogłem znaleźć ani kęsa jedzenia. Ledwo zasnąłem, taki byłem głodny. No i popatrz! Ależ one piękne, takie ciemne i soczyste. A jaki zapach! Częstuj się, teściu, a potem pójdziemy pod bramę.
    Dawus wgryzł się w figę, mrucząc z zadowoleniem. Dopiero gdy wziąłem owoc do ust, zdałem sobie sprawę, jak jestem wygłodzony. Czysta rozkosz jedzenia odsunęła na chwilę w cień wszystko inne. Nigdy jeszcze nie jadłem tak doskonałych fig.
    Żadnemu wygłodniałemu niewolnikowi nie można by powierzyć zadania pozostawienia tak smakowitych owoców przy łóżku śpiącego nieznajomego; każdy z nich pożarłby je na miejscu. Uznałem, że musiał je przynieść sam Meto. Tylko dlaczego mnie nie obudził? Dlaczego odszedł, nie zamieniwszy ze mną ani słowa?

    U bramy miasta zebrał się nieprzebrany tłum. Szpaler żołnierzy z ustawionymi pionowo włóczniami trzymał ludzi w ryzach, pilnując, aby droga od bramy na środek rynku była zawsze wolna. Wokoło widziałem ludzi zmęczonych, głodnych i wynędzniałych, ale ożywionych w oczekiwaniu. Od miesięcy żyli w strachu i w nadziei, a teraz wreszcie coś się miało stać. Czy nowy pan im wybaczy i zapewni pożywienie? Czy też okrutnie ich wymorduje? Ludzie zdawali się nie dbać o to, jaki czeka ich los, byle tylko skończyła się ta nieznośna niepewność.
    Każdy tłum wydaje specyficzny odgłos. Ten brzmiał jak porośnięta wysokimi trawami dzika łąka w wietrzny dzień, kołysząca się i szumiąca z cicha. Ludzie mówili bezustannie, nerwowo, ale nigdy nie głośniej niż szeptem. Przyciszone plotki to o nieuchronnej zagładzie, to o wybawieniu przebiegały przez to ludzkie mrowie niczym kapryśne szkwały. Wraz ze wszystkimi patrzyłem jak urzeczony na bramę. Wielkie brązowe wrota były nienaruszone, podobnie jak oba bastiony po lewej i prawej stronie, ale zaledwie o parę metrów dalej ziała wielka wyrwa w murze, z rozrzuconymi wszędzie stosami gruzu, wśród których największym były ruiny zwalonej wieży. Wyglądało to tak, jakby potężna brama była tylko prowizoryczną dekoracją. W teatrze fasada może mieć okna, drzwi i balkony, ale wiadomo, że tylko udaje dom lub świątynię. Tak samo główna brama Massilii wydawała się zaledwie udaną imitacją. Jaką bowiem może spełniać funkcję, skoro tuż obok w murze jest wyłom dostatecznie wielki, by mogło się przezeń wedrzeć stado szarżujących słoni?
    A jednak oczy wszystkich zwrócone były właśnie na bramę. Kiedy trębacze na bastionach zagrali fanfarę i wielkie wrota zaczęły się z wolna otwierać, na rynku zapadła cisza. Przed miesiącami tę samą bramę zamknięto przed Juliuszem Cezarem i od tamtej pory nie otworzyła się ani razu. Teraz, trzeszcząc i skrzypiąc, powoli się rozwierała, aż wreszcie stanęła otworem. Wokół mnie rozległy się płacze i westchnienia. Runięcie muru było niewyobrażalną katastrofą, ale otwarcie głównej bramy miasta przed wrogiem jest dla oblężonych czymś stokroć gorszym. Massilia nie została po prostu zwyciężona. Dumne miasto, które zachowało niepodległość przez pięć wieków swego istnienia, teraz samo oddawało się w ręce zdobywcy.
    Przez bramę wmaszerowali rzymscy legioniści. Nikt nie mógł być tym zaskoczony, a jednak tłum drgnął i jęknął na ich widok. Tu i ówdzie ktoś krzyknął czy zapłakał, ktoś padł zemdlony.
    Pierwsi Rzymianie, którzy weszli do miasta, rozeszli się na boki i zajęli miejsce żołnierzy massylskich tworzących szpaler. Massylczycy rzucali włócznie na ziemię i wychodzili na zewnątrz, poddając się. Kolejne rzędy legionistów zastępowały coraz dalsze odcinki massylskiego kordonu. Ta ceremonialna wymiana trwała dopóty, dopóki ani jeden żołnierz massylski nie pozostał w obrębie murów. Teraz to Rzymianie tworzyli szpaler, utrzymując tłum na miejscu. Szeroka droga między dwoma rzędami zbrojnych zasłana była porzuconymi włóczniami obrońców.
    Trąby zabrzmiały znowu i przez bramę wjechał konno Treboniusz w otoczeniu swych oficerów. Rozpoznałem wśród nich Witruwiusza, który ciągle oglądał się przez ramię na wyrwę w murze, bardziej zainteresowany zniszczoną fortyfikacją niż obywatelami podbitego miasta. Kilka osób wzniosło powitalne okrzyki, w których jednak nie było radości. Ich niepewność wywołała śmiech innych. Atmosfera była napięta. Treboniusz jechał szpalerem legionistów z grymasem niechęci na twarzy.
    Jeżeli już porównałem bramę Massilii do przesadnej dekoracji teatralnej, to przybycie Cezara było jak pojawienie się deus ex machina. Gdyby spłynął na ziemię z nieba jak bóg na linach w kulminacyjnej scenie sztuki, nie mógłby wywrzeć bardziej piorunującego wrażenia na zgromadzonych Massylczykach. Przez bramę wjechał biały ogier, na którym siedział jeździec w złotym napierśniku, lśniącym jak drugie słońce. Czerwony płaszcz zarzucony miał na plecy. Łysiejąca głowa była odsłonięta; hełm z czerwonym grzebieniem tkwił pod jego prawą ręką, jakby przybyły chciał podkreślić, że nie obawia się ukazać swej twarzy ani ludziom, ani bogom. Co prawda bogowie mogli przymknąć oczy na to, co się działo w Massilii przez ostatnie miesiące, ale czyż ktoś mógłby wątpić, że teraz pilnie wszystko obserwują?
    Cezar dojechał na środek rynku, po czym z wolna obrócił koniem w miejscu, zakreślając pełen krąg i przyglądając się zgromadzonej ludności. W absolutnej ciszy stukot podków o bruk rozbrzmiewał głośnym echem. Przepchnęliśmy się stopniowo prawie do samego kordonu legionistów otaczających swego wodza, widziałem więc wyraźnie jego twarz. Usta miał jak zwykle mocno zaciśnięte i ledwie można było się domyślać na nich uśmiechu. Patrzył na tłum szeroko otwartymi oczami. Jego wystający podbródek i wyraźnie zaznaczone kości policzkowe w zestawieniu z postępującą łysiną (na której punkcie, według Metona, był dość drażliwy) nadawały mu surowy, ascetyczny wygląd. Jakimś sposobem udawało mu się wyglądać zarazem na zadowolonego i ponurego; wyraz całkiem odpowiedni dla boga zjawiającego się pod koniec dramatu, aby ogłosić wolę niebios i przywrócić porządek w miejsce wywołanego przez ludzi chaosu.
    Cezar przemówił swobodnym, niemal konwersacyjnym tonem, ale dzięki wieloletniej praktyce na Forum i na bitewnych polach jego głos docierał do najdalszych zakątków placu.
    – Ludu Massilii! Przez wiele lat wy i ja byliśmy najlepszymi przyjaciółmi. Tak, jak Massilia zawsze była sprzymierzeńcem Rzymu, tak wy byliście moimi. A jednak kiedy przybyłem do was kilka miesięcy temu, zamknęliście przede mną bramy. Przecięliście wszelkie więzi, jakie nas łączyły. Stanęliście po stronie innego. Dziś widzicie owoce swej decyzji. Wasz port opustoszał, waszych ojców i matki trapi zaraza, dzieci płaczą z głodu. Wasze potężne mury runęły, a bramy stoją otworem wbrew waszej woli. Gdybyście udzielili mi wsparcia i przyjaźni, kiedy o to prosiłem, wynagrodziłbym was szczodrze, a moje dzisiejsze przybycie stałoby się okazją do wzajemnych podziękowań. Tymczasem stało się inaczej. Muszę wziąć od was, czego mi potrzeba, ale moje warunki nie będą takie jak między sprzymierzeńcami. Kiedy przejeżdżałem tędy ostatnim razem, moja sytuacja była niepewna. Miałem przed sobą długą kampanię w Hiszpanii. Za sobą zostawiłem Rzym, nie wiedząc, czy pod moją nieobecność sprawy potoczą się tam po mojej myśli. Mogliście wtedy ze mną negocjować i uzyskać korzyści. O, tak, wiem, jak wy, Massylczycy, kochacie się targować! Jakiekolwiek zawarlibyśmy wówczas umowy, zostałyby dziś przeze mnie dotrzymane, za co ręczę moją czcią jako Rzymianina. Ale wy zamknęliście przede mną bramy i staliście się moimi wrogami. Teraz, kiedy wróciłem, sytuacja jest zupełnie inna. Siły stawiające mi opór w Hiszpanii zostały rozgromione. Ze Wschodu nadchodzą wieści, że Pompejusz i jego błądzący zwolennicy są jeszcze bardziej niepewni i sparaliżowani strachem niż kiedykolwiek. A kiedy tego ranka przyjechałem do obozu, posłaniec z Rzymu przywiózł nadzwyczajne wiadomości. Aby wyprowadzić państwo z obecnego kryzysu, senat mianował mnie dyktatorem. Mam zaszczyt przekazać wszystkim, że pretor Marek Lepidus wybrał mnie na to dostojne stanowisko i kiedy wrócę do Rzymu, zamierzam przyjąć je z woli ludu i zaprowadzić porządek w mieście i w prowincjach. Cóż więc mam teraz zrobić z Massilią? Kiedy mogliście mnie powitać, wzgardziliście mną. Co więcej, udzieliliście schronienia moim wrogom, a mnie ogłosiliście nieprzyjacielem. Kiedy wasz mur upadł, mój zastępca Treboniusz uszanował wywieszoną przez was białą flagę i powstrzymał swe wojsko od natychmiastowego szturmu, a wy w zamian mieliście czelność wysłać oddział wypadowy i spalić nasze konstrukcje oblężnicze. Gdyby na moim miejscu był mąż bardziej mściwy, mógłby wykorzystać tę okazję i tak ukarać wasze zdradzieckie miasto, aby służyło za wieczną przestrogę dla innych. Gdyby Massilię spotkał los Troi czy Kartaginy, któż śmiałby twierdzić, że postąpiłem z nią niesprawiedliwie? Ja jednak nie jestem mściwy i widzę powody do łaskawości. W ostatniej chwili wasi przywódcy okazali rozsądek. Kazali rzucić broń żołnierzom i otworzyli przede mną bramę miasta. Włożyli mi do ręki klucz od skarbca, aby Massilia mogła wnieść pełny wkład w moją kampanię przywracania porządku. Nie widzę przeszkód, aby Massilia i Rzym nie byli przyjaciółmi jak przedtem, chociaż ta przyjaźń od dzisiaj musi mieć zupełnie inne oblicze. Kiedy odjadę do Rzymu, a muszę to zrobić prawie natychmiast, zostawię tu garnizon złożony z dwóch legionów, który dopilnuje ustanowionego przeze mnie porządku. Okażę zatem Massilii swą łaskę. Podjąłem tę decyzję nie dla wynagrodzenia zasług, choć tak spóźnionych, i z całą pewnością nie z szacunku dla waszych przywódców, którzy ściągnęli na miasto ten smutny los. Nie! Skłoniło mnie do tego głębokie i szczere uczucie, jakie żywię dla odwiecznej sławy tego miejsca. Ja nie zamierzam zburzyć w jednej chwili tego, co Artemida chroniła przez pięć wieków. Dziś Massilia mogła przestać istnieć. Zostanie jednak odrodzona!
    Gdzie zaczęły się wiwaty, nie mogłem się zorientować. Podejrzewam, że na znak Treboniusza pierwsze okrzyki wzniósł kordon legionistów, co stopniowo podjęli miejscowi; najpierw nieśmiało, pojedynczo odzywały się ciche oklaski i pomruki, rozprzestrzeniające się coraz szerzej i przybierające na sile. Cezar w końcu darował im i ich dzieciom życie. Przyszłość Massilii – od dzisiaj zależnej od Rzymu – nie będzie tym, czego się spodziewali i pragnęli, ale Massylczycy byli wdzięczni zdobywcy, że ich miasto w ogóle będzie miało przyszłość. Długa walka się skończyła i choć nie przyniosła im nic poza przetrwaniem, to im wystarczało. Dlatego wiwatowali coraz głośniej, coraz bardziej żywiołowo. Kto wie, pomyślałem, może poświęcenie Ofiarowanego rzeczywiście pomogło, pomimo jego wyraźnego wycofania się w ostatniej chwili. Massilia została uratowana.
    Wśród narastających wiwatów i objawów radości drobne zamieszanie nieopodal zwróciło moją uwagę na zbliżającą się do Cezara niewielką procesję. Wyciągnąłem szyję i ponad głowami ludzi ujrzałem kołyszącego się rytmicznie srebrnego orła z powiewającymi za nim czerwonymi proporcami. Był to sztandar Katyliny. Cezar też go dostrzegł i ruchem ręki nakazał żołnierzom utworzyć przejście dla nadchodzących. Orzeł wpłynął na środek placu, niesiony, jak się tego spodziewałem, przez Metona. Mój syn miał teraz na sobie najlepszą pełną, zbroję, uśmiechał się od ucha do ucha, patrząc na Cezara z nieskrywanym uwielbieniem.
    Oblicze imperatora pozostało surowe, ale oczy zalśniły mu nowym blaskiem, kiedy spoczęły na orlim sztandarze. Tylko zerknął na Metona, by odpowiedzieć na jego nabożne spojrzenie. Pozostali uczestnicy tego małego pochodu nie zbliżyli się do Cezara, pozostając na zewnątrz kordonu. Zobaczyłem między nimi Gajusza Werresa, który stał z założonymi na piersiach rękami i przekrzywioną głową, uśmiechając się chytrze. Obok niego zauważyłem Publicjusza i Minucjusza, a także wielu innych mężczyzn w togach, w których domyśliłem się pozostających na wygnaniu katylinarczyków. Na widok Cezara wyciągającego rękę, by przyjąć od Metona sztandar, omal nie pomdleli z ekstazy. Wymachiwali rękami, krzyczeli, padali na kolana i płakali ze szczęścia.
    Chcąc mieć lepszy widok na Metona, przecisnąłem się w tamtą stronę, aż wreszcie znalazłem się tuż za plecami żołnierzy przy grupce katylinarczyków. To nie Meto mnie w końcu zauważył – nie odrywał bowiem oczu od Cezara – ale sam imperator. Kiedy wreszcie znów potoczył spojrzeniem po otaczającym tłumie, nasze oczy na chwilę się spotkały. Widział mnie wcześniej zaledwie parokrotnie, ale rozpoznał od razu. Jego usta lekko się wygięły w namiastce uśmiechu. Kiedy pochylił się, by oddać Metonowi swój hełm, zobaczyłem, że coś szepce mu do ucha. Meto cofnął się o krok i spojrzał w moim kierunku, choć nie jestem pewien, czy cokolwiek widział; wyglądał jak oszołomiony. Odszukanie mnie w tłumie zajęło mu dobrą chwilę, a kiedy mnie spostrzegł, ruszył w stronę kordonu i kazał żołnierzom mnie przepuścić. Ci najpierw jednak zerknęli na imperatora i dopiero kiedy on skinął im głową, rozstąpili się przede mną. Niechętnie wyszedłem na otwartą przestrzeń wokół Cezara, który nie zsiadł z wierzchowca, dzierżąc w dłoni sztandar z orłem, niegdyś należący do Mariusza. Co ta chwila dla niego znaczyła? Cezar był teraz zdobywcą Galii i Hiszpanii Uterior, i przewyższył nawet swego dawnego mentora, Mariusz bowiem nigdy nie dostąpił godności dyktatora Rzymu. Entuzjazm stojących nieopodal katylinarczyków sięgał zenitu, a dochodzące ze wszystkich stron wiwaty tłumu były ogłuszające.
    Kiedy podjąłem decyzję przedarcia się do Massilii tunelem, doznałem czegoś w rodzaju objawienia: otóż z wiekiem stawałem się nie coraz mniej, ale coraz bardziej impulsywny, coraz mniej ostrożny. Czy to dlatego, że dzięki zebranemu przez całe życie doświadczeniu nie musiałem już długo i uporczywie myśleć nad problemami, zanim zaczynałem działać? Czy też po prostu nie miałem już cierpliwości do powolnego rozumowania i strachliwego wahania, i zatoczywszy pełny krąg, zacząłem postępować jak dziecko… i jak bogowie… kierowany czystą, spontaniczną reakcją?
    Nie zaplanowałem tego, co uczyniłem na środku massylskiego rynku, wśród ryku tłumu i przed obliczem Cezara. Nigdy sobie nawet tej chwili nie wyobrażałem. Meto podszedł do mnie. W jednej ręce trzymał hełm swego wodza, a drugą bezwiednie gładził czerwono barwiony grzebień z końskiego włosia, jak można by głaskać kota. Uśmiechnął się wesoło, pokręcił głową i rzekł, unosząc brwi:
    – Trochę to wszystko oszałamiające, co, tato?
    Wpatrywałem się w niego bez słowa, tłumiąc nagłą chęć wytrącenia mu z ręki tego złocistego hełmu.
    – Tato, kiedy to się już skończy… kiedy wrócę do domu…
    – Do domu, Metonie? A gdzie jest twój dom? – Nieświadomie zacząłem krzyczeć, pewnie dlatego, żeby mnie w ogóle usłyszał w tym zgiełku.
    Zmarszczył brwi.
    – Jak to gdzie? Tam, gdzie i twój, w Rzymie.
    – Nie, Metonie! Mój dom nie jest twoim domem. Już nie.
    Meto zaśmiał się nerwowo.
    – Tato, co ty, na Hades…
    – Kiedy to się skończy, powiadasz. A kiedy to nastąpi, Metonie? Nigdy! I niby czemu miałbyś chcieć, żeby się skończyło? Przecież, ty tym żyjesz! Sztuczki, kłamstwa, zdrady… dla ciebie to już nawet nie środki do osiągnięcia jakiegoś świetlanego celu. One same stały się celem!
    – Tato, nie wiem, co…
    – Najpierw zostałeś żołnierzem i tym tylko żyłeś, zabijając Galów ku chwale Cezara. Palenie wiosek, zabieranie dzieci w niewolę, pozostawianie wdów na pastwę głodu… to mnie zawsze mierziło, choć ani razu nie wyrzekłem krytycznej uwagi. Teraz znalazłeś sobie nowe powołanie: szpiegowanie dla Cezara, niszczenie innych podstępem. To mierzi mnie jeszcze bardziej. – Podniosłem głos, tak że nawet Cezar mnie usłyszał i zdziwiony spojrzał na nas z wysokości siodła.
    – Tato, ja nic nie rozumiem. – Meto aż zszarzał na twarzy.
    – Ja też nie. Czy tak cię wychowałem? Czy nie przekazałem ci nic z siebie?
    – Ależ tato, ja wszystkiego się nauczyłem od ciebie!
    – Nie! Co znaczy dla mnie najwięcej? Odkrywanie prawdy! Robię to nawet wtedy, gdy to nie ma sensu, nawet wtedy, gdy jedynym zyskiem jest ból. Robię to, bo muszę. Ale ty, Metonie? Czym jest dla ciebie prawda? Ty nie możesz jej znieść tak samo, jak ja nie cierpię krętactwa. Jesteśmy absolutnymi przeciwieństwami. Nic dziwnego, że znalazłeś swoje miejsce na ziemi u boku kogoś takiego jak Cezar.
    Meto zniżył głos.
    – Tato, pomówimy o tym później.
    – Nie będzie żadnego później! To nasza ostatnia rozmowa, Metonie.
    – Tato, jesteś zdenerwowany, bo ja… nie byłem tak otwarty, jak mogłem.
    – Nie mów do mnie jak polityk! Oszukałeś mnie. Najpierw pozwoliłeś mi wierzyć, że należysz do spisku przeciwko Cezarowi…
    – To rzeczywiście było godne pożałowania, tato, ale nie miałem wyboru…
    – A potem świeciłeś mi w oczy swoim przebraniem wróżbity, wiedząc, że noszę w sercu żałobę po tobie!
    Meto zadrżał.
    – Tato, kiedy to się skończy… kiedy będziemy mogli porozmawiać…
    – Nie! Już nigdy więcej!
    – Tato, przecież jestem twoim synem!
    – Nie, nie jesteś. – Wyrzucenie tych słów sprawiło, że poczułem w środku pustkę i chłód, ale nie mogłem się już powstrzymać. – Od tej chwili nie jesteś moim synem, Metonie. Wyrzekam się ciebie. Tu, przed twoim ukochanym imperatorem… przepraszam… przed dyktatorem… wyrzekam się ciebie. Przestajesz mnie obchodzić. Odbieram ci moje nazwisko. Jeżeli potrzebujesz ojca, niech cię Cezar adoptuje!
    Meto wyglądał, jakby dostał młotkiem w sam środek czoła. Gdyby moim zamiarem było wprawienie go w osłupienie, nie udałoby mi się to lepiej. Jednak wyraz jego twarzy nie sprawił mi najmniejszej przyjemności. Nie mogłem dłużej na niego patrzeć. Imperator zorientował się, że dzieje się coś złego, zawołał Metona do siebie, ale on stał jak wryty, nie zwracając na nic uwagi.
    Tłum nie przestawał wiwatować. Krzyki i śpiewy zaczęły niejako żyć własnym życiem. Ludzie krzyczeli dla samego krzyku, jakby chcieli w ten sposób wyładować całe nagromadzone napięcie. W moich uszach brzmiało to jak ryk wodospadu. Przepchnąłem się między żołnierzami i przez grupę rozradowanych katylinarczyków. Werres śmiał się na całe gardło, odchyliwszy głowę do tyłu. Publicjusz i Minucjusz usiłowali mnie złapać i pociągnąć do radosnego tańca, ale wyrwałem się im i na oślep parłem przez tłum. Dawus był niedaleko. Nie widziałem go, lecz czułem jego obecność; wiedziałem, że trzyma się mnie, ale schodzi mi z oczu, niewątpliwie zastanawiając się, co się właściwie przed chwilą wydarzyło. Ileż to razy wyśmiewałem w duchu jego prostą naturę i brak jakiejkolwiek przebiegłości? Teraz jednak był mi o wiele bliższy od człowieka, którego zostawiłem za sobą.

Rozdział XXVI

    – No, dalej, wykrztuś to. Uważasz, że popełniłem straszny błąd, prawda?
    Dawus zmarszczył brwi, ale nic nie odpowiedział. Staliśmy przy burcie statku, patrząc na znikającą za rufą Massilię. Widziane z pewnej odległości od strony morza miasto, zamknięte w swych wysokich murach, sprawiało wrażenie małego i ciasno stłoczonego. Słone bryzgi szczypały mnie w nozdrza. Mewy kołowały nam nad głowami, wydając przenikliwe piski. Pokład rozbrzmiewał komendami i odgłosami stawiania żagla, z dołu zaś dochodziło skrzypienie wioseł. Statek płynął pomiędzy skalistym brzegiem a wyspami i Massilia wnet zginęła nam z oczu. Była to jedna z trzech jednostek, które Domicjusz trzymał w rezerwie jako środek ucieczki. On sam, żeglując ze sztormem, przedarł się przez blokadę, ale dwa pozostałe statki zostały zatrzymane i teraz zasiliły flotę Cezara. Ten, na którym płynęliśmy, wiózł do Rzymu zdobyte skarby i wysłanników imperatora, którym poruczone zostało zadanie przygotowania jego triumfalnego powrotu. To Treboniusz zaproponował mi miejsca dla mnie i Dawusa na pierwszym okręcie wypływającym z Massilii do Italii. Wyglądało na to, że szczodrobliwość Cezara objęła i mnie, pomimo mojego zachowania na massylskim rynku. Być może zrobił to na prośbę Metona, a najprawdopodobniej chciał się mnie po prostu jak najszybciej pozbyć, zanim moja niepożądana obecność jeszcze bardziej pogrąży morale jednego z jego najcenniejszych podkomendnych. Ja zaś nie widziałem powodu, by propozycji nie przyjąć. Też chciałem jak najszybciej zostawić Massilię za sobą, a nie uśmiechała mi się powrotna podróż tą samą długą i trudną drogą lądową, zwłaszcza gdybym miał dzielić ją z legionami Cezara.
    A co z samą Massilią? Jaki los czeka to dumne miasto? Jedno było pewne: już nigdy nie będzie niepodległe. Co Rzym bierze w posiadanie, tego już nie wypuszcza z rąk. Wielka Rada zostanie zepchnięta do roli zaledwie ceremonialnej, a może nawet po prostu rozwiązana. Z łatwością mogłem sobie wyobrazić Massilię pod rządami Zenona jako marionetki Cezara, posłusznie wypełniającego rozkazy rzymskiego namiestnika. Co się zaś tyczy mieszkających tam rzymskich wygnańców, Cezar wykazał się wielkodusznością godną dyktatora i ułaskawił ich wszystkich. Publicjusz i Minucjusz z kolegami będą mogli wrócić do Rzymu, ale akt łaski zawierał dwa wyjątki. Pomimo swych zasług jako strażnika orlego sztandaru, Werres miał pozostać wygnańcem, podobnie jak Milo.
    Westchnąłem i podrzuciłem w ręku ciężki, wypchany mieszek wiszący u mego pasa. Cokolwiek bym sądził o wynikach mojej wyprawy, nie ulegało wątpliwości, że wracam z niej bogatszy. Już wchodziłem na statek, kiedy dopadł mnie Arausio i wymógł na mnie przyjęcie honorarium za odkrycie prawdy o jego córce. Rindel wróciła bezpiecznie do domu ojca. Apollonides uwolnił ją i jej rodziców, tak jak mnie i Dawusa. Dla mnie jednak finałowa scena dramatu na Skale Ofiarnej wciąż pozostawała zagadką. Czy Apollonides zamierzał wywrzeć zemstę na Rindel i nie zrobił tego tylko dlatego, że Hieronimus pociągnął go za sobą w przepaść? A może od początku zamierzał popełnić samobójstwo i postanowił zlitować się nad dziewczyną? Straciwszy własną córkę, być może nie chciał zadać tego samego bólu Arausiowi. Tak czy owak, Rindel była teraz zamknięta w swoim pokoju, gdzie miała pozostać na dłużej, jak oświadczył jej ojciec, choćby nie wiem jak rozpaczała i rwała włosy z głowy, krzycząc, że kocha Zenona. „Ile zgryzot przysparzają nam dzieci!”, mruknął Arausio na odchodnym. Nie zaprzeczyłem.
    Apollonides stracił Cydimachę. Arausio stracił Rindel, a potem ku swemu zdumieniu i radości ją odzyskał. Ja straciłem Metona i też go odzyskałem, ale tylko po to, by utracić go na zawsze. Postąpiłem właściwie, powtarzałem sobie. Zrobiłem to, co musiałem. Dlaczego więc nie opuszczały mnie wątpliwości? Twierdziłem, że brzydzę się wszelkim oszustwem. Czy sam się nie oszukiwałem?
    Za rufą zielone fale kłębiły się, wspinały w górę i zapadały się znowu. Gdzieś pod nimi, w głębinach, spoczywały szczątki Cydimachy i jej nie narodzonego dziecka, Apollonidesa i Hieronimusa. Ofiarowany zachowywał się tak dostojnie na schodach świątyni, był tak pewny swojej decyzji, nieustraszony w obliczu śmierci. Co się z nim stało potem? Na pewno na skale odbyła się walka. Ale czy Hieronimus walczył, by uniknąć swego losu, czy po to, by zabrać ze sobą Apollonidesa? Wydawało mi się niesprawiedliwe, że rozwiązałem tajemnicę jednej śmierci na Skale Ofiarnej, a opuszczam Massilię bez wyjaśnienia dwóch kolejnych i z pierwszą tak blisko związanych.
    Głos, który dobiegł mnie z tyłu, sprawił, że włosy stanęły mi dęba.
    – Smakowały wam figi, które dla was zostawiłem?
    Odwróciliśmy się błyskawicznie z Dawusem w tej samej chwili. Przez chwilę nie byłem zdolny do wypowiedzenia choćby jednej sylaby.
    – Hieronimus! – wykrztusiłem wreszcie.
    Dawus zaśmiał się radośnie i dopiero później też go zatkało.
    – Ale przecież… widzieliśmy, jak…
    – Widzieliście, jak spadam ze skały wraz z Apollonidesem?
    – Tak! – krzyknąłem. – Widziałem cię. Dawus też.
    Hieronimus uniósł brwi.
    – Nigdy nie ufaj swoim oczom, Gordianusie. Ta historia z Cydimachą i Rindel powinna cię tego nauczyć.
    Wyciągnąłem ręce i schwyciłem go za oba ramiona, aby się przekonać, czy on naprawdę jest żywy i zdrowy.
    – Ale co się stało, Hieronimusie? Co naprawdę widzieliśmy?
    – Wszystko poszło zgodnie z planem Apollonidesa. Nadzór nad ceremonią ofiary miał być jego ostatnim aktem jako pierwszego timouchosa. Ja nic nie wiedziałem. Nie miałem pojęcia, co on knuje, dopóki nie znalazłem się na Skale Ofiarnej. Byłem gotowy na śmierć. Kiedy jednak wspiąłem się na szczyt, cóż tam zobaczyłem? W zagłębieniu skalnym… pamiętacie je?… otoczonym przez kapłanów leżał ktoś inny, też od stóp do głów spowity w zieleń. Mój sobowtór! Apollonides kazał mi stać i się nie ruszać. Kapłani rzucili się na mnie i w okamgnieniu wyłuskali z zielonych szat, ubierając w przygotowane białe, po chwili wyglądałem więc jak jeden z nich. Straciłem zupełnie orientację. Wokół nas wirowały kłęby dymu kadzideł. Apollonides syknął do mnie, żebym siedział cicho, i wcisnął mi do ręki pokaźny mieszek monet. Zapewne wynik jego ostatniego skoku na miejski skarbiec. Jeśli chcę żyć, powiedział, mam milczeć, nikomu się nie pokazywać i opuścić Massilię pierwszym lepszym statkiem. Miejsce miał załatwić twój syn, Meto. Stałem tam jak ogłupiały. Tymczasem kapłani podnieśli tamtego drugiego na nogi i próbowali popychać go w stronę urwiska. Musiał mieć związane ręce pod szatami, ale i tak się bronił, szarpiąc się na wszystkie strony. Pewnie był też zakneblowany, nie wydał z siebie bowiem ani jednego dźwięku, nawet wtedy, gdy Apollonides złapał go w swój uścisk i obaj po krótkiej walce runęli w przepaść.
    Dawus zmarszczył brwi.
    – Ale kim wobec tego był ten człowiek w zieleni?
    – Jak to, kto? – odrzekłem cicho. – Zeno.
    Hieronimus skinął głową.
    – Tak musiało być. Kiedy Apollonides postanowił odebrać sobie życie… a kogo mogłoby to zdziwić po odkryciu prawdy o Cydimasze i utracie miasta?… był zdecydowany zgładzić też Zenona. A nie znalazłby innego równie odpowiedniego miejsca jak Skała Ofiarna. Ponieważ Zeno zajął moje miejsce, kapłani zgodzili się mnie oszczędzić. Trzeba wiele szczęścia, żeby Ofiarowany znalazł na swoje miejsce własnego Ofiarowanego! Noc spędziłem w świątyni Artemidy. Byłbyś zdumiony ilością jedzenia, jaką wciąż dysponują kapłani! Stamtąd wzięły się wasze figi. Następnego ranka, kiedy wszyscy zbierali się przy bramie, pomyślałem sobie, że zakradnę się do domu Apollonidesa i zabiorę ze swojej kwatery parę osobistych drobiazgów, dopóki jest na to czas. Spodziewałem się zastać dom opuszczony i tak też było, jeśli nie liczyć was dwóch. Spałeś jak niemowlę, Gordianusie. Nie śmiałem was budzić. Nawet ty nie mogłeś się dowiedzieć, że nie umarłem.
    – Oszukany po raz kolejny, tym razem dla mego dobra – mruknąłem pod nosem.
    – Ale zostawiłem wam figi! Przynajmniej tyle mogłem zrobić. – Westchnął, podszedł do burty i spojrzał w stronę Massilii. – Nigdy tam nie wrócę. Przez całe życie nie byłem w żadnym innym mieście. Czy Rzym jest naprawdę tak cudowny, jak wszyscy mówią?
    – Cudowny? – powtórzyłem cicho.
    Zanim tam dotrzemy, senat już na pewno zatwierdzi propozycję wysuniętą przez pretora Lepidusa. Kiedy Cezar przybędzie do miasta otoczony chwałą, nie wjedzie do niego jako zwykły prokonsul czy imperator, ale jako jego dyktator, pierwszy od czasów Sulli.
    – Tak, cudowny! – zakrzyknął Hieronimus, obejmując nas obu. – Ponieważ kiedy tam przyjadę, będę już miał dwóch wspaniałych przyjaciół!
    Uśmiechał się szczęśliwy, że żyje. Zdobyłem się dla niego na słaby uśmiech. We trójkę staliśmy zapatrzeni w fale i krążące nad nami mewy. Dzień był jasny i pogoda wyśmienita, ale ja czułem się jak ślepiec. Rozsłoneczniony świat dookoła jawił mi się pełen cieni. Ci, o których myślałem, że umarli, wrócili do życia. Człowieka, którego znałem najlepiej na świecie, wcale nie znałem. Wyraźnie widziane sceny nie mówiły prawdy, wszystko bowiem działo się w głowach innych ludzi, gdzie żaden człowiek nie może zajrzeć. Nie wiedziałem nawet, co tkwi we mnie samym! Czy to świat nosił maskę, czy raczej ja miałem na głowie woal własnych iluzji?
    Po jakimś czasie przeszliśmy z rufy na dziób statku.
    – Patrzcie, delfiny! – zakrzyknął Dawus.
    Jak rozbawione dzieciaki, delfiny skakały ponad fale i zanurzały się znowu, płynąc po obu stronach i przed dziobem niczym eskorta prowadząca nas do domu. Massilia i martwa przeszłość zostały za nami. Przed nami – Rzym i niepewna przyszłość.
    OD AUTORA
    Massilia to łacińska nazwa miasta, które jego greccy założyciele nazwali Massalią, a dziś Francuzi zwą Marsylią. Nasza wiedza o tym starożytnym grodzie pochodzi ze wzmianek rozrzuconych po różnych dziełach. Od Arystotelesa i Cycerona dowiadujemy się co nieco o ustroju i rządzie miasta. Strabon wyjaśnia zasady hierarchii timouchoi. Komentarz Serwiusza do Eneidy cytuje zaginiony fragment Satyryk Petroniusza, opisujący tradycję poświęcania Ofiarowanego. Waleriusz Maksymus opowiada o pewnych dziwnych obyczajach w rodzaju uznawania przez Massylczyków samobójstwa, tylko pod warunkiem że zostało oficjalnie zatwierdzone. Z Żywotu Mariusza Plutarcha pochodzi historia o winnicy ogrodzonej kośćmi zabitych Galów. Toxaris, czyli przyjaźń Lukiana przytacza dziwną opowieść o Cydimasze, którą tu wykorzystałem we własnej, swobodnej interpretacji. Zebrałem te intrygujące urywki informacji i utkałem z nich wątek powieści na osnowie punktu zwrotnego w historii Massilii, czyli oblężenia przez siły Juliusza Cezara w 49 r. p.n.e.
    Jeśli chodzi o samo oblężenie, nasze dane są bardziej konkretne, ale i tak denerwująco niedokładne. Głównym źródłem jest pamiętnik Cezara, O wojnie domowej, ale jako dzieło pisane przez osobę zainteresowaną, nie jest on do końca wiarygodny. Opowieść epicka Lukana, Farsalia, podaje żywy opis wycięcia prastarego boru i krwawych bitew morskich, ale Lukan był poetą, a nie historykiem. Informacje na temat oblężenia znajdziemy u Kasjusza Diona, a i Witruwiusz dorzuca kilka ciekawych szczegółów. Brytyjski historyk T. Rice Holmes w popisowej syntezie godnej swego „krewnego” Sherlocka zebrał wszystkie te dane i podał wiarygodną rekonstrukcję wydarzeń w The Roman Republic and the Founder of the Empire („Republika rzymska i założyciel cesarstwa”, 1923). Jak jednak sam smętnie przyznaje, „historia oblężenia przysparza wielu trudności, a jego chronologia jest mglista”.
    Do niedawna dogłębne studia nad starożytną Massilią można było znaleźć jedynie w wersji francuskiej: w dwutomowej pracy Michela Clerca Massalia (1927, 1929) i również dwutomowym dziele J. P. Cleberta Provence Antique („Prowansja antyczna”, 1966, 1970). Zmieniło się to w roku 1998, kiedy ukazała się dowcipna i inteligentna praca A. Trevora Hodge’a Ancient Greek France („Francja starożytnych Greków”). Nazywając Massilię przed oblężeniem rzymskim oknem na Galię, Hodge stwierdza: „[…] była idealnym ośrodkiem działań wywiadowczych, podobnym do Berlina w czasach zimnej wojny”. Starszym, ale wciąż użytecznym dziełem anglojęzycznym jest też The Romans on the Riviera and the Rhone („Rzymianie na Riwierze i nad Rodanem”) W. H. Halla z roku 1898.
    Nan Robkin podsunęła mi informację o badaniach A. Trevora Hodge’a na długo przed wydaniem jego książki. Claudine Chalmers zaopatrzyła mnie w odpowiednie strony z Guide de la Provence Mystérieuse („Przewodnik po tajemniczej Prowansji”). Claude’owi Cueniemu zawdzięczam naprowadzenie na obrazy starożytnej Massilii w Musée des Docks Romains i Musée d’Histoire w Marsylii. Penni Kimmel czytała pierwszą wersję rękopisu. Poza tym jak zawsze załączam podziękowania dla Ricka Solomona; mojego wydawcy Keitha Kahli i mojego agenta Alana Nevinsa.
    Dalszymi losami niektórych postaci historycznych, które wystąpiły w powieści – jak Milo, Domicjusz, Treboniusz, by już nie wspomnieć o Cezarze – być może jeszcze się zajmę w następnych częściach cyklu „Roma sub rosa”. Ponieważ jednak nie wydaje mi się, aby drogi Gordianusa i Gajusza Werresa znów się skrzyżowały, napomknę tu, że ów osławiony kolekcjoner sztuki marnie skończył. Sześć lat po oblężeniu Massilii, wciąż jako wygnaniec, został uśmiercony na tym samym etapie proskrypcji zarządzonych przez Marka Antoniusza, który przeciął nić życia jego dawnej nemezis, Cycerona. Jaka zbrodnia Werresa spowodowała wpisanie go na listę proskrypcyjną? Po prostu Markowi Antoniuszowi bardzo się podobało jedno z jego bezprawnie zagarniętych dzieł sztuki.

Steven Saylor


***

Top.Mail.Ru