Скачать fb2
Kruistocht in spijkerbroek

Kruistocht in spijkerbroek

Аннотация

    Dolf Wega stapt in een tijdmachine om een riddertornooi bij te kunnen wonen, maar hij belandt midden in een kinderkruistocht. Wanneer een andere jongen teruggeflitst wordt naar de twintigste eeuw beseft Dolf dat hij geen andere keus heeft dan mee te trekken met het jonge leger. Samen met student Leonardo weet hij de kinderen te behoeden voor een humanitaire ramp. Hij went zijn 20ste eeuwse kennis aan om de kinderen veilig naar Genua te krijgen, waar de zee voor de herdersjongen Nicolaas zou moeten opengaan zodat ze naar Jeruzalem kunnen wandelen. De monniken die de tocht organiseren hebben echter andere plannen.


Thea Beckman Kruistocht in spijkerbroek

1. De grote sprong

    ‘… en dit,’ zei dr. Simiak, ‘is dan de materietransmitter.’
    Dolf Wega was behoorlijk onder de indruk. Hij keek met ontzag naar het geweldige apparaat dat de gehele achterwand van het laboratorium besloeg. Overal op de vloer lagen dikke, goed afgeschermde kabels. Dolf zag ook nog een hoog paneel met lampjes, knoppen, hendels — alles voorzien van onbegrijpelijke cijfers en tekens.
    Tegenover de machtige machine waarmee je contact met het verleden kon maken, voelde Dolf zich opeens heel klein worden. Hij was de enige zoon van dr. Wega, die bevriend was met de beide uitvinders van de tijdmachine. Omdat Dolf er maandenlang om had gezeurd, mocht hij nu, in de kerstvakantie, een kijkje nemen in het laboratorium. Maar dat de materietransmitter zo’n immens apparaat zou zijn, had hij niet verwacht.
    ‘Wat is dat?’ vroeg hij, wijzend op het middenstuk. Dat leek enigszins op een telefooncel met zwaar geïsoleerde wanden en een doorzichtige, manshoge deur. Die deur was niet van gewoon glas maar van een kunststof die volgens dr. Simiak niet te vernietigen was.
    ‘Dat is de ruimte waarin de kooi of voorwerpen worden geplaatst om te worden weggeflitst,’ legde dr. Kneveltoer uit. Hij was de assistent van dr. Simiak.
    ‘En komen ze daarin ook weer terug?’
    ‘Als we geluk hebben wel.’
    ‘Hoezo geluk?’
    ‘Kijk jongen,’ vertelde dr. Simiak. ‘Als we een dier in een kooi wegflitsen moeten we ten minste drie uur wachten voordat we het kunnen terughalen. Want de transmitter verbruikt veel energie, wordt heet en moet eerst weer afkoelen. Al die tijd staat de kooi met het dier erin op dezelfde plaats in het verleden — en dat moet ook, want op die plek zijn de coördinaten van de machine ingesteld. Wordt intussen de kooi door iemand verwijderd, of is die op een helling terechtgekomen en een eindje weggeschoven, dan komt er bij het terugflitsen niets anders dan wat aarde en zand terug. Het proefdier zijn we kwijt.’
    ‘Waarom experimenteert u alleen met proefdieren? Die kunnen niet vertellen wat ze in dat verre verleden gezien hebben,’ zei Dolf logisch.
    ‘De hele uitvinding bevindt zich nog in het beginstadium, beste jongen. Voor we eraan kunnen denken mensen naar het verleden te flitsen, moeten we er zeker van zijn dat die mensen geen risico lopen. Mensen zijn eigenlijk ook te zwaar.’
    ‘Waarom te zwaar?’
    ‘We kunnen nog niet boven de zestig kilo uitkomen met dit apparaat. Bovendien kunnen we niet zien waar de dieren terechtkomen. Voorlopig is het nog eenrichtingverkeer. Daarom, een méns die verkeerd terecht zou komen, in een moeras of midden in een meer bijvoorbeeld, kan ons niet even een seintje geven — die is reddeloos verloren.’
    ‘En het ergste is,’ viel de assistent dr. Kneveltoer in, ‘dat na elk experiment met zware dieren, zoals apen, de transmitter voor vele weken buiten werking is. Het terugflitsen kost zo geweldig veel energie dat alle zekeringen smelten en het toestel volkomen ontregeld raakt. De reparatie duurt dan soms twee maanden.’
    ‘Tjonge. Is de machine nu in orde?’
    ‘Ja. Na nieuwjaar hopen we proeven te gaan doen met apen die er speciaal op zijn getraind voorwerpen uit hun omgeving in hun kooi te trekken.’
    Dolf knikte. Hij keek naar de cel en probeerde zich voor te stellen hoe je je zou voelen als je daarin werd gestopt om te worden weggebliksemd naar een ver verleden…
    Opeens zei hij, bijna tegen zijn wil: ‘Ik zou wel durven.’
    De twee geleerden staarden hem aan. Ze zagen een jongen, nog geen zestien jaar oud, flink uit de kluiten gewassen, een scholier met belangstelling voor geschiedenis, maar toch eigenlijk nog een kind. En die zei… Ach nee, dat kon de jongen niet menen. Hij droomde natuurlijk van avonturen zoals ze op de televisie te zien waren: kleurrijk en onecht.
    ‘Ik weeg nog geen zestig kilo,’ zei Dolf.
    ‘Je bent gek,’ riep dr. Simiak.
    ‘Ik heb ogen en een mond. Ik kan rondkijken en later vertellen wat ik heb gezien,’ vervolgde Dolf rustig. Echt kalm was hij niet meer; zijn hart roffelde.
    ‘Onzin, grote onzin,’ hoorde hij dr. Kneveltoer mompelen. Maar de stem van de man klonk plotseling anders — weifelend!
    ‘Veel te riskant,’ zei dr. Simiak, maar ook zijn stem klonk minder vast dan eerst. Hoe afwijzender de geleerden waren, hoe meer zin Dolf in het avontuur kreeg.
    ‘Ik zou een volmaakt proefkonijn zijn,’ zei hij. ‘Met het juiste gewicht en een goed stel ogen in mijn hoofd. Desnoods neem ik een wapen mee. O, ik snap wel dat er gevaar aan verbonden is, maar ik kan me goed redden in vreemde omstandigheden. En het is toch maar voor een paar uur, net genoeg om… Weet u, ik heb thuis een boek waarin een riddertoernooi wordt beschreven dat op de veertiende juni 1212 in Montgivray, in Midden-Frankrijk, werd gehouden door de hertog van Dampierre. Als u mij daar nu eens heen flitste? Ik zou dat dolgraag zien. Na mijn terugkomst kan ik u haarfijn vertellen of uw materietransmitter werkelijk zo feilloos werkt als u dénkt dat hij doet. Wat kunnen de proefdieren u vertellen? Niets. U kunt ze onderzoeken en wat stof uit hun vacht plukken. Maar dan heeft u nog geen zekerheid. Ik kan u het pure, wetenschappelijke bewijs leveren…’
    Hij zag de beide mannen aarzelen.
    ‘… en ik ben niet bang,’ voegde hij er snel aan toe.
    ‘Jongen, je schijnt niet te beseffen,’ zei dr. Simiak ernstig, ‘dat we, in het geval we op je voorstel ingaan, wat we natuurlijk niet doen, maar één keer kunnen proberen je terug te halen. Lukt dat niet, sta je op dat moment niet op de juiste plek, dan ben je verloren en zou je de rest van je leven in de Middeleeuwen moeten ronddwalen.’
    ‘Ik zal er zijn, precies op tijd,’ beloofde Dolf plechtig.
    ‘Je denkt er veel te gemakkelijk over,’ zei dr. Kneveltoer, maar zijn ogen schitterden begerig.
    ‘Ik wed dat u met de computer de plaats waar ik moet neerkomen haarfijn kunt berekenen,’ zei Dolf vasthoudend. ‘Ik kan een vetkrijtje meenemen om de plek aan te kruisen en die een paar uur later zonder moeite terug te vinden. Een mes kan ik ook bij me steken om me zo nodig te verdedigen. En… en…’
    ‘Ach, jongen, hou toch op,’ riep dr. Simiak en zijn stem trilde. ‘Het is veel te riskant. Er is nog nooit een méns naar het verleden gegaan. Het zou totaal verkeerd kunnen uitpakken en die verantwoording mogen we niet op ons nemen.’
    ‘Eén mens moet de eerste zijn,’ antwoordde Dolf. ‘En ik ben bereid.’ Hij wilde niet nadenken, niet aarzelen. Doorzetten wilde hij en geen seconde verliezen. Zo’n waanzinnige, ongelooflijke kans om een kijkje te nemen in de Middeleeuwen kreeg hij nooit meer!
    De twee natuurkundigen stonden op hem in te praten, maar hij luisterde zelfs niet. Hij stond te kijken naar de ‘telefooncel’, naar die toegangspoort tot het verleden, tot riddertoernooien en avonturen. Buiten het laboratorium lag grauw en koud de winter over het land. Hierbinnen was het warm. Dolf stond met zijn dikke, met schapenwol gevoerde jack in de handen. Als bij ingeving trok hij de jas aan.
    ‘Laat me gaan,’ zei hij, bijna bevelend.
    Boven de materietransmitter hing een chronometer. Dolf wierp een blik op de wijzerplaat. Het was bijna kwart voor één. Instinctief zette hij zijn nieuwe polshorloge (een sinterklaascadeau) ermee gelijk. ‘We kunnen op de minuut af afspreken hoe laat ik op de plaats moet zijn vanwaar ik kan worden teruggeflitst,’ zei hij.
    Opeens gebeurde het wonder. Of ze tegen zijn blinde koppigheid niet waren opgewassen of dat de beide geleerden bezweken voor de gedachte dat ze de materietransmitter eindelijk eens echt zouden kunnen gebruiken, wist Dolf niet. Maar tot zijn stomme verbazing zag hij hen bijna gelijktijdig knikken.
    Dr. Kneveltoer rende naar de computer en begon die met gegevens te voeden. ‘14 juni 1212 zei je? Montgivray in Frankrijk… Even een kaart pakken om precies te zien waar dat ligt…’ Hij bleef mompelen terwijl hij zich met de computer bezighield. Dr. Simiak was ook in beweging gekomen. Hij liep weg en kwam even later terug met twee vetkrijtjes: een zwart en een helgeel. Ook gaf hij Dolf een lang, vlijmscherp broodmes, dat de jongen tussen zijn broekriem stak.
    ‘Als we het zo veilig mogelijk willen doen,’ zei de geleerde, ‘stel ik voor: vier hele uren vanaf nu.’ Hij was opeens weer een natuurkundige die bezig was met een experiment. Hij noteerde de tijd van de chronometer: vijf minuten voor één.
    ‘Het instellen van de transmitter neemt een paar minuten in beslag. Je zult dus worden weggeflitst om ongeveer één uur. Prent dat goed in je geheugen, jongen. Om precies vijf uur, op de seconde af, zullen we je terugflitsen. Begrepen?’
    ‘Ik zal er zijn.’ Dolf liep al in de richting van de ‘cel’.
    Dr. Kneveltoer kwam terug met de resultaten van de computer in de hand. Hij zag Dolf de deur van de cel openen en opeens besprong hem de twijfel weer.
    ‘Wil je heus?’ riep hij schril. ‘Bedenk dat we maar één keer kunnen proberen je terug te halen…’
    ‘Ik weet het,’ zei Dolf. Hij stapte de cel in.
    Dr. Simiak liep hem na om de deur te sluiten. Maar voordat hij dat deed, zei hij: ‘Vertoon je zo weinig mogelijk aan mensen, Dolf. Je hebt de verkeerde kleren aan… Ach jongen, kom er toch uit, dit is waanzin.’
    ‘Dat meent u niet,’ antwoordde Dolf koel. ‘U wilt niets liever dan dat ik ga.’
    Dat was zó waar dat dr. Simiak niets meer wist te zeggen. Dr. Kneveltoer zat al voor het paneel aan knoppen en hendels te draaien.
    Met de deur nog altijd open zei dr. Simiak hees: ‘Goed dan. Zet je voeten precies op die vierkante plaat. Ja, zo. Zorg dat je de wanden niet raakt. Sluit je ogen en beweeg je niet. Word niet ongeduldig, het duurt zeker drie minuten voordat we voldoende energie hebben opgebouwd om… Raak vooral niets aan, jongen, ik…’
    ‘Niet praten, doen!’ zei Dolf. Hij kneep zijn ogen dicht. Hij hoorde hoe de deur werd gesloten; daarna drong geen geluid meer tot hem door.
    Onbeweeglijk als een standbeeld stond hij daar. Tellen, dacht hij. Gewoon driemaal tot zestig tellen. Rustig…
    Hij telde. Langzaam en geconcentreerd. Om toch maar niet te hoeven denken. Om die blinde koppigheid van hem geen seconde te verliezen. Om niet bang te worden, niet in paniek met zijn armen te gaan zwaaien, niet te gaan gillen…
    ‘Eenendertig, tweeëndertig…’
    Was dat de tweede of derde keer dat hij tot zestig telde? Wat voerden die twee mannen eigenlijk uit? Vijfenveertig, zesenveertig… Achter zijn gesloten oogleden probeerde hij cijfers te zien in plaats van de vlekken die voor zijn oogballen dwarrelden. Achtenvijftig, negenen… Toen verging de wereld. Letterlijk. Dolf was zich bewust van een hevige klap die hem duizelend en met pijn in zijn hele lichaam achterliet. Geluiden ruisten om hem heen, namen langzaam af en werden herkenbaar.
    De wind in de boomtoppen. Vogels die zongen. Nog altijd durfde hij zich niet te bewegen of zijn ogen te openen. Toen voelde hij warm zonlicht op zijn hoofd. De duizeling verdween. Hij keek…
    Hij wás er!
    Waar?

2. Gestrand!

    Dolf Wega stond aan de zijkant van een holle weg. Aan weerszijden zag hij hoge bermen, begroeid met bomen, struiken, gras en bloemen. Links van hem helde de weg naar een bocht. Rechts van hem steeg de weg, en daar was eveneens een bocht, zodat hij van zijn omgeving nog maar weinig kon zien. Hij keek naar zijn voeten en ontdekte dat hij op een platte steen stond. Dat kwam even mooi uit! Opeens durfde hij weer te denken, al waagde hij het nauwelijks zich te verroeren. Want hij kon bijna niet geloven dat het wáár was.
    Toch wel. Hij was in elk geval verplaatst. Of hij zich nu ook in een ander tijdperk bevond, moest hij nog gaan ontdekken. Even wierp hij een blik op zijn horloge. Dat wees twee minuten over één. Liep het goed? Ja… Hij keek weer naar zijn voeten, die naast elkaar op de steen stonden. Hoe hadden ze het zo prachtig kunnen uitmikken! Van alle mogelijkheden die er waren, was de beste eruit gekomen: een goed herkenningspunt, gemakkelijk te markeren. Hij herinnerde zich de vetkrijtjes, haalde ze uit zijn jaszak en bukte zich. Zorgvuldig trok hij eerst met het gele, daarna met het zwarte krijtje een nauwe kring om zijn voeten. Toen borg hij voldaan de krijtjes op en stapte van de steen. Nu goed opletten waar ik loop, dacht hij helder. Ik moet die steen op tijd kunnen terugvinden. Die grote berk daar tegenover mij is ook een mooi herkenningsteken.
    Het was erg warm en hij pufte in zijn gevoerde windjack. Toch waagde hij het niet de jas uit te trekken, hoewel hij er een dikke grijze trui onder droeg. Verder had hij een spijkerbroek aan, sokken en stevige winterschoenen. Te gek gewoon, want hier was het hoogzomer. De zon brandde op zijn hoofd. De ongeplaveide weg, vol stenen en stof, blakerde in het felle licht.
    Ik schijn in een soort heuvelland te zijn, dacht hij. Even kijken waarheen die weg voert.
    Hij liep een eindje de helling af, terwijl het stof onder zijn voeten opstoof. De bocht om, en opeens keek hij uit over een dal met in de verte een stad.
    ‘Dat moet Montgivray zijn,’ juichte hij. ‘Het klopt! Het klopt helemaal!’ Want al ging de stad bijna schuil in de hittenevels, hij kon zelfs op die afstand zien dat het geen moderne stad was. Vaag onderkende hij torens en wallen. Diep beneden hem reed over de weg een soort huifkar in de richting van de poort. Op de akkers in het dal zag hij mensen bezig.
    ‘Ik ben in de Middeleeuwen, ik sta midden in het Frankrijk van de dertiende eeuw,’ vertelde hij zichzelf, maar het was bijna niet te geloven. Juist wilde hij aan de verdere afdaling beginnen toen hij iets hoorde. Achter hem, ver weg. Hoefgetrappel, geschreeuw, lawaai. Angstig keek hij om, maar hij zag niets. De bocht onttrok het hoger gelegen stuk weg aan zijn gezichtsveld.
    Nog meer geschreeuw en wapengekletter — het klonk niet geruststellend. Hadden een eindje hogerop twee vijandig gezinde ridders te paard elkaar op weg naar het grote toernooi ontmoet en waren ze slaags geraakt?
    ‘Dat moet ik zien,’ prevelde Dolf. ‘Als ik er maar voor zorg dat ze mij niet te zien krijgen.’
    Hij rende terug, klaar om elk ogenblik in de struiken te duiken. Even voorbij de steen met het merkteken schoot hij de bocht om en wat hij toen zag, tussen het opwolkende stof, deed hem vergeten zich te verbergen.
    Er werd gevochten en hard ook! Twee mannen te paard hadden een derde man, die blijkbaar op een ezel had gereden, overvallen. De ezel stond te balken in de struiken. De man, die nu te voet was, zwaaide schreeuwend en brullend met een geweldige knuppel. De twee kerels te paard droegen bruine overkleren, leren vesten, leren helmen. Ridders waren het beslist niet, hun lompe paarden droegen geen schabrakken en zagen er haveloos en verwaarloosd uit. Met kennelijk te botte zwaarden sloegen ze naar de aangevallene, die zich heftig met zijn knots verdedigde. Op het moment dat Dolf hen in het oog kreeg, slaagde de ezelman er juist in een van zijn belagers zo’n geweldige mep op zijn arm te verkopen dat het zwaard uit diens hand vloog en meters verder in het stof belandde. Toch was het een ongelijke strijd, hoe dapper de man zich ook verweerde. Dolfs bloed begon te koken.
    ‘Struikrovers,’ mompelde hij.
    Hij verloor alle voorzichtigheid uit het oog, want hij zag dat de ezelman ging verliezen. Woedend rukte hij het mes uit zijn broekriem en stormde naar voren. Vlak voor zich zag hij een been dat juist het paard de sporen gaf. Hij stak toe, blind van razernij. Een felle kreet boven zijn hoofd vertelde hem dat het mes dwars door het overkleed was gegaan en de dij van de rover had opengereten. Meteen trok Dolf het mes terug en stak in het wilde weg omhoog. Het zwaard zwiepte in zijn richting, hij dook opzij maar kreeg toch een mep op zijn schouder. De kracht van de klap was echter gebroken door het mes dat Dolf omhoog had gestoken en het zwaard ging niet door zijn dikke jas heen, al voelde hij zijn schouder en arm tintelen. Hij priemde weer naar het been…
    Op dat moment verdween de andere rover schreeuwend van zijn paard. Ezelman had hem eraf getrokken. Dolfs tegenstander, met zijn hevig bloedende been, had zijn paard gewend en trachtte de jongen ondersteboven te rijden, maar Dolf was al opzij gesprongen. De rover hield zijn rijdier niet meer in om hem nogmaals aan te vallen, maar bleef doorrijden, gevolgd door het nu ruiterloze paard. Even later waren ze uit het gezicht verdwenen. De tweede rover lag nog op de weg te kermen. Toen weer een klap, en het werd stil.
    Het gevecht was voorbij.
    Hijgend liet Dolf zich in het dorre gras naast de weg zakken, streek de haren van zijn natte voorhoofd en staarde verbijsterd naar zijn hand met het bebloede mes.
    Ik heb hem lelijk geraakt… ik heb een mens verwond, schoot het door hem heen.
    Ezelman stond voor hem. Ook hij hijgde en wiste het zweet van zijn gezicht. Hij zei iets, maar Dolf verstond het niet. Hij deed er ook geen moeite voor, want hij was te zeer ontdaan. Nu het gevecht voorbij was kwam de reactie. Hij schaamde zich, hij kon wel huilen. Zijn linkerschouder brandde als vuur.
    Ezelman scheen weer op adem te komen. Hij liep weg om zijn ezel te vangen. Daarna bond hij het dier aan een boom en liep naar de roerloze gestalte van de rover, die nog altijd dwars over de weg lag. Verbeten schopte hij tegen het lichaam.
    Dolf verstijfde toen hij het zag. De rover was dood. Doodgeslagen door die ontzagwekkende knots van ezelman. De jongen rilde.
    Toen de man hem wenkte stond hij stijfjes op. Hij greep naar zijn linkerarm, vrezend dat er iets gebroken was, maar dat viel mee. Ezelman pakte de dode rover onder de oksels en beduidde Dolf dat hij de benen moest pakken. Samen sleepten ze hem naar de kant van de weg. Toen keken ze elkaar even aan en ezelman glimlachte. Dolf besefte dat hij niet bang hoefde te zijn. Hij had de man het leven gered! Trouwens, de middeleeuwer gedroeg zich tegenover de jongen helemaal niet vijandig. Hij zei weer iets en even meende Dolf een woord te verstaan dat klonk als ‘dank’.
    De man maakte de ezel weer los en wenkte Dolf hem te volgen. Die deed dat maar al te graag, want in deze wereld scheen alleen rondlopen levensgevaarlijk te zijn. Stel je voor dat die gevluchte rover hulp ging halen of zoiets…
    In plaats van naar de stad te gaan sloeg de man een paar honderd meter verder een zijpad in dat leidde naar een grazig plekje op de heuvelhelling. Vandaar hadden ze een weids uitzicht over het dal en op de stad in de verte. Om hen heen zongen de vogels uit alle macht. Hoog boven hun hoofden cirkelden haviken. De lucht was warm, geurig, zuiver. Dolf kreeg opeens een gevoel of hij met vakantie was. Ezelman haalde uit zijn reistas brood en koud vlees en bood Dolf er ook wat van aan. Ze gingen in het gras zitten en begonnen gezellig te picknicken.
    Het brood smaakte ongelooflijk lekker. Het vlees deed Dolf na de eerste hap verrast opkijken. Hij kon niet bepalen of het van een schaap of een varken was, maar het smaakte… het smaakte wild! Een ander woord kon hij er niet voor bedenken. Ezelman zei niets meer, ook hij at. Met sterke witte tanden hapte hij in het brood, scheurde stukken vlees los, nam nu en dan een slok uit een leren veldfles en reikte die Dolf aan. Dolf dronk eruit. De zak scheen verdunde wijn te bevatten, de vloeistof smaakte zachtzuur en tintelend, en leste onmiddellijk zijn dorst.
    Zijn schouder deed nog pijn, maar dat werd al minder. Hij begon zich zo prettig te voelen dat hij het eindelijk waagde zijn windjack uit te doen. Hij zag hoe de man verwonderd naar zijn trui en spijkerbroek keek. Nu pas drong het tot Dolf door dat de ander nog maar een jongeman was. Hij had lange donkere haren, mooie bruine ogen en een gebruinde huid. Hij was gekleed in een groen overkleed met een leren riem om zijn middel, waaraan een schede met een korte dolk hing. Verder droeg hij bruine laarzen en naast hem lag een hoed — eigenlijk een hoog, groen dopje. Dolf vond dat hij er heel hip uitzag, als een wat vreemd uitgedoste student van de Amsterdamse universiteit.
    Ze waren klaar met eten. Ezelman keek Dolf recht aan, wees toen op zijn eigen borst.
    ‘Leonardo,’ stelde hij zich voor. ‘Leonardo Fibonacci — da Pisa.’
    ‘Pisa?’ stamelde Dolf verwonderd. Hij was bang dat hij het niet goed had verstaan. Maar de ander knikte. Dolf voelde dat nu van hem ook werd verwacht dat hij zich voorstelde. Je geboorteplaats hoorde daar blijkbaar meteen bij. Dus zei hij, wijzend op zichzelf: ‘Rudolf Wega — van Amstelveen.’
    Tegelijkertijd besefte hij dat hij nu wel moeilijkheden met de taal zou krijgen. Hij kende geen Frans, laat staan Frankisch! En in Latijn was hij ook geen licht…
    Leonardo begon nu tamelijk vlug te praten en Dolf kreeg er suizende oren van. Maar hij begreep meteen dat dit geen Oudfrans was en evenmin Italiaans. Het leek een beetje op Nederlands, en op Duits, en toch was het heel anders…
    ‘Langzaam,’ riep hij uit. ‘Zo versta ik het niet.’
    De ander begreep het en begon hetzelfde verhaal opnieuw, nu heel langzaam en nadrukkelijk, ondersteund met veel gebaren. Dolf luisterde scherp. Telkens herkende hij woorden… Het was Diets!
    Dat is zoiets als het middeleeuwse Nederlands, schoot het door hem heen. En het is niet eens zo moeilijk te volgen als die man langzaam spreekt.
    Inderdaad lukte het hem om Leonardo’s woorden enigszins te begrijpen. Zo vernam hij dat de jongeman een student was, dat hij twee jaar in Parijs had gestudeerd en nu op weg was naar Bologna om daar zijn studies te voltooien. Hij was al weken onderweg en tot nu toe had hij weinig moeilijkheden ondervonden, totdat hij hier, nog geen uur geleden, plotseling werd overvallen door twee struikrovers die in de eenzame reiziger een gemakkelijke prooi dachten te vinden, maar die niet gerekend hadden op Leonardo’s formidabele knuppel, zijn snelheid en de precies op tijd gekomen hulp van de vreemdeling.
    Dat was ongeveer alles wat Dolf met veel moeite uit het verhaal kon opmaken. Nu verwachtte de student natuurlijk dat de jongen iets over zichzelf zou gaan vertellen. Dolf begon ervan te zweten, maar hij deed zijn best. Proberend de woorden zo uit te spreken als hij het Leonardo had horen doen, vertelde hij dat hij op weg was naar het grote toernooi van hertog Jean de Dampierre te Montgivray. Daarbij wees hij op de stad in de verte.
    ‘Dampierre? Montgivray?’ vroeg Leonardo verbaasd. Dolf knikte en herhaalde het. Weer wees hij op de stad die zinderde in de hitte. ‘Daar. Montgivray.’
    Leonardo schudde het hoofd.
    ‘Dat is Montgivray niet,’ scheen hij te zeggen. ‘Dat is Spiers.’
    Spiers? Ongerust wees Dolf naar het noorden.
    ‘Daar dan? Montgivray?’
    Weer schudde Leonardo beslist het hoofd. Ook hij wees in noordelijke richting.
    ‘Daar ligt Worms.’
    Dolfs mond viel open. Dat kon niet. Worms was een stad in Duitsland. Aan de Rijn… En dat Spiers daar beneden, lag dat soms ook…? Geschrokken tuurde hij met de hand boven de ogen naar de stad. Die lag in een waas van hitte en was slechts onduidelijk te onderscheiden. Maar langzamerhand begon Dolf toch te geloven dat hij een hoog boven alles uitrijzende kerk zag. Hij meende zelfs de vorm te herkennen. Drie jaar geleden was hij met zijn ouders in Speyer geweest, op doorreis naar Zwitserland. Hij herinnerde zich een drukke stad, met veel industrie, een prachtige brug over de Rijn, brede toegangswegen, en vooral herinnerde hij zich de geweldige Dom die voor een deel nog dateerde uit de twaalfde eeuw. Was dat dezelfde kerk? Waren Speyer en Spiers dan dezelfde stad? Maar dan bevond hij zich niet in Frankrijk, dan zat hij in Duitsland! Nee, dat was onmogelijk.
    Achter de stad zag hij iets glinsteren dat leek op een breed, zilveren lint. Een rivier.
    Hij wees ernaar. ‘Is dat de Rijn?’
    Leonardo knikte. O hemeltje, dacht Dolf, dan ben ik toch verkeerd terechtgekomen. Met een ruk wendde hij zich tot de student.
    ‘In welk jaar leven we?’
    ‘1212.’
    Dus dat was in orde. ‘De datum?’
    ‘?’
    ‘Welke dag van de maand?’
    Eindelijk begreep Leonardo hem.
    ‘Sint-Jan.’
    Nu wist Dolf nog niets, maar hij durfde niet verder te vragen. Hij zag al hoe Leonardo’s nieuwsgierigheid begon te veranderen in wantrouwen. ‘Sint-Jan,’ mompelde de student. ‘Tovernacht…’
    Dolf snapte er niets van. Hij probeerde het nog eens.
    ‘De hoeveelste dag van de maand is het dan?’
    ‘De vierentwintigste,’ zei Leonardo, verbaasd dat Dolf dat niet wist.
    De jongen zweeg. Hij dacht na. Tien dagen verschil! Had de computer een fout gemaakt? Of was er een verschil in tijdrekening tussen zijn eeuw en déze? Hij besloot dat eens haarfijn uit te zoeken zodra hij terug was in zijn eigen tijd.
    Opeens hoorde hij de student vragen: ‘Waar kom je vandaan?’
    Dat verstond de jongen wel.
    ‘Uit Amstelveen.’
    Leonardo haalde de schouders op.
    ‘Dat ligt in Holland,’ verduidelijkte Dolf.
    ‘Aha… Je komt uit Holland?’
    ‘Ja.’
    ‘Waarom versta je me dan bijna niet? In Holland spreken ze toch ook Diets? Of ken je alleen dialect?’
    Jasses, wat is het allemaal moeilijk, dacht Dolf onrustig. Veel lastiger dan ik had verwacht. Hij zuchtte en trachtte zich te herinneren wat hij over de Middeleeuwen wist. Iedereen van het katholieke geloof. Strijd om de macht tussen Duitse keizers en de paus. De bouw van machtige kathedralen, zoals die daar beneden: de Dom van Spiers. Onveilige wegen, moeilijke verbindingen, kruistochten, toernooien, vetes tussen vorsten en ridders. De wetenschap nog in de kinderschoenen en dus veel bijgeloof. De mensen droegen afweermiddelen bij zich tegen de Duivel, sloegen om elke kleinigheid een kruis en als iets hun tegenzat gaven ze daarvan de Duivel de schuld. Ondanks de onveiligheid van wegen en zeeën werd er veel gereisd…
    Hij keek op en zag twee bruine konijntjes die op hun achterpoten naar hem zaten te kijken. Hij hoorde Leonardo lachen, zag hem een kluitje aarde naar de diertjes gooien. Ze sprongen op hun gemak weg.
    En achter hem, in bomen en struiken, tierelierden de vogels. Wat prachtig was het land om hem heen! Ongerept, stralend van schoonheid in de zomerzon. Langs de hellingen en in het brede dal, doorsneden door de rivier, lagen akkers en boomgaarden waar mensen aan het werk waren. Geen gebrom van auto’s, geen gegier van vliegtuigen. Geen stank van uitlaatgassen of fabrieken. Dolf kreeg plotseling tranen in de ogen. Waar was deze prachtige wereld gebleven in de twintigste eeuw?
    Langzaam zei hij tegen Leonardo: ‘Wantrouw mij niet, mijn vriend. Ik ben een gewone jongen — en ik ben verdwaald. Ik ben ook student.’
    ‘Dan ken je dus Latijn?’
    ‘Niet zo erg goed.’
    ‘Wat ken je dan? Mathematica?’
    ‘Ja,’ zei Dolf opgelucht. Hij hield niet zo erg van rekenen, maar hij vermoedde dat hij daarin voor een middeleeuwer niet hoefde onder te doen.
    Terloops wierp hij een blik op zijn horloge. Anderhalf uur waren al verstreken. Nu hij toch geen toernooi zou kunnen bijwonen omdat hij op de verkeerde plaats terecht was gekomen, zou het wel leuk zijn om die stad daar beneden van dichtbij te bekijken.
    Maar Leonardo had een zandig plekje ontdekt en trok Dolf daarheen. Met een dood takje tekende hij een paar figuren: een driehoek, een parallellogram. Dolf grinnikte, nam het takje over en tekende een afgeknotte kegel, een vierkant, een piramide. Daarna schudden ze elkaar hartelijk de hand. Ze hadden elkaar gevonden.
    Voor het eerst in zijn leven speet het Dolf dat hij van wiskunde niet meer wist dan de eerste beginselen. Voor de grap schreef hij in het zand de stelling van Pythagoras op: a2 + b2= c2. Even scheen dat Leonardo voor een raadsel te zetten. Vragend wees hij op de cijfertjes. O, hij rekent natuurlijk met Romeinse cijfers, dacht Dolf geschrokken. Snel veegde hij alles uit en begon de Romeinse cijfers van I tot X op te schrijven, en daaronder de Arabische cijfers: 1, 2, 3, enzovoort, ook tot 10. Leonardo werd meteen geestdriftig.
    ‘Dat zijn oosterse tekens,’ riep hij.
    Dolf knikte.
    ‘Ja, die gebruiken wij altijd. Je kunt er gemakkelijker mee rekenen dan met de Romeinse.’
    Had de student het verstaan? In elk geval begreep hij wat Dolf bedoelde.
    ‘Ik heb ervan gehoord, maar ik ken ze niet. Doe eens voor.’
    Ze verhuisden naar weer een ander plekje met meer zand en Dolf begon. Een tijd lang gaf hij de middeleeuwse rondtrekkende student les in gewoon lagere-schoolrekenen. Leonardo bleek vlug van begrip te zijn, maar Dolf struikelde herhaaldelijk over de vreemde taal. Vooral het gebruik van de nul scheen de student helemaal in extase te brengen.
    De tijd vloog om.
    ‘Waar heb je dat geleerd?’ vroeg de Italiaan.
    ‘Op school, in Holland.’
    ‘Dat is onmogelijk,’ riep Leonardo. ‘In Holland wonen barbaren, domme ridders en nog dommere geestelijken, die nauwelijks Latijn kennen. Een universiteit hebben ze niet eens.’
    Dolf begon weer onrustig te worden. Tersluiks keek hij op zijn polshorloge en hij schrok. Halfvijf! Met al dat gereken en zijn pogingen om zich verstaanbaar te maken in dat vreemde half-Nederlands, half-Duits had hij de tijd helemaal vergeten. Nu zou hij niet meer de kans krijgen die prachtige middeleeuwse stad daar beneden te bekijken. Zijn vier uren tijdreizen had hij verdaan met kletsen, sommetjes maken, zelfs met vechten… En wat had hij om aan dr. Kneveltoer te geven als bewijs dat hij echt in de dertiende eeuw was geweest, in de heuvels boven Spiers-aan-de-Rijn? Maar die Leonardo was ook zo’n fascinerende jonge kerel!
    Hij stond op, klopte het zand van zijn broek en greep naar zijn windjack. ‘Ik moet verdergaan,’ zei hij mat.
    Ook Leonardo was overeind gekomen.
    ‘Waarom? Waar moet je heen? Laten we samen blijven,’ stelde hij voor.
    Dolf schudde mismoedig het hoofd. Altijd wanneer hij verlegen werd, stak hij de handen in de broekzakken. Ook nu. Zijn vingers ontmoetten de vetkrijtjes. Die had hij niet meer nodig en Leonardo zou er blij mee zijn — hoopte hij.
    ‘Hier,’ zei hij, de student de beide staafjes aanbiedend. ‘Neem dat, als afscheidsgeschenk. Je kunt ermee schrijven.’
    Had de jongeman het begrepen? Hij staarde Dolf aan, keek toen naar diens hand, raakte aarzelend met één vinger de stiften aan. Dolf keek rond, raapte een steen op en gaf er met het zwarte vetkrijt een haal over. ‘Zie je wel? Neem ze, uit vriendschap.’
    Leonardo straalde. Hij knikte, greep naar zijn hals, nam het dunne koord af dat hij als ketting droeg. Onder aan het koord bengelde een hanger: een geëmailleerde afbeelding van de Heilige Maagd. Die drukte hij Dolf in de hand, terwijl hij de vetkrijtjes accepteerde.
    Dolf was zo blij met deze uitwisseling van geschenken (stel je voor, een dertiende-eeuwse hanger, wat zou dr. Kneveltoer daarvan opkijken) dat hij de hanger aan zijn lippen bracht. Leonardo bekeek dat gebaar met welgevallen. Daarna schudden ze elkaar de hand.
    Dolf hing het koord om zijn hals, onder zijn trui, trok zijn windjack aan, wuifde nog even en rende weg, de helling op. Daarachter moest die witte, stoffige weg liggen. Het was kwart voor vijf, hij had nog ruimschoots de tijd om de steen-van-aankomst te bereiken en rustig te wachten tot hij naar de twintigste eeuw zou worden teruggeflitst.
    Maar toen hij over de heuvel kwam en verwachtte beneden zich de holle weg te zien liggen, verstijfde hij van schrik. Nu pas drong het geluid dat hij al langer had gehoord, zonder er werkelijk naar te luisteren, tot hem door. Kinderstemmen, zuiver zingend. Daardoorheen het slepende geluid van duizenden kindervoeten die het stof van de weg deden opwervelen. Verbijsterd keek hij van de hoogte af neer op een oneindig aantal kinderkopjes, die de weg aan zijn oog onttrokken. Een optocht van kinderen trok daar voorbij, van zingende, lopende kinderen — honderden! Nee, duizenden! Onafzienbaar was hun aantal. Niets dan voortschrijdende kinderen zag hij, die de weg vulden van de ene berm tot de andere. Hij keek naar rechts, tot aan de bocht. Niets dan kinderen die zingend voortliepen. Een processie voor Sint-Jan? Maar hij moest de steen terugvinden — meteen! Op de lege weg had het herkenningsteken duidelijk zichtbaar gelegen. Nu, onder die ontelbare kindervoeten en het opstuwende stof zag hij het niet meer.
    En ze keken niet op of om. Ze liepen maar, heuvelafwaarts, richting Spiers. Waar kwamen ze vandaan? Was Spiers al zo’n grote stad dat die kinderen met duizenden tegelijk op pad konden gaan? Hadden ze een uitstapje gemaakt of een bedevaart?
    Vragen — en geen tijd om naar het antwoord te zoeken. Hij kon hier niet blijven staan, hij moest snel de steen terugvinden. Zenuwachtig daalde hij verder af. Een eind naar rechts herkende hij de jonge berkenboom die hij het eerst had gezien toen hij na het overflitsen de ogen opende. De steen lag daar vlak tegenover. Hij ging eropaf, zijn hart roffelde, hij was opeens doodzenuwachtig. Als die kinderen maar even opzij wilden gaan! Als ze hem maar wilden doorlaten…
    Maar de holle weg bood niet genoeg ruimte. Ze wilden wel plaatsmaken voor de grote jongen, die zich met ellebogen en knieën een weg probeerde te banen tegen de stroom in, maar ze werden zelf ook opgestuwd door de rijen kinderen die achter hen kwamen, zodat ze dreigden te vallen.
    Kleine handen klampten zich vast aan Dolfs armen en rug. Magere lichaampjes botsten tegen hem aan. Hij trapte op een blote voet en hoorde een kreet van pijn.
    De steen! Waar was de steen? Radeloos keek hij rond. Boven op het talud zag hij Leonardo staan, die ook stomverwonderd neerkeek op de stroom kinderen die maar bleef voortgolven. De student wenkte hem, maar Dolf reageerde er niet op. Hij bleef tegen de stroom in worstelen om bij de berk te komen — want daar ergens moest de steen liggen. En hij was er vlakbij.
    Een grote jongen duwde hem. Een paar meisjes hielden zijn armen vast om zelf niet te vallen. Een andere jongen, gekleed in grauwe lompen, sprong opeens op een verhoging en zwaaide wild met zijn armen. Hij riep iets onverstaanbaars. Dolf begreep opeens dat die boerenjongen op de steen stond! De voorbijstromende kinderen keken op, wezen naar de boerenknaap, lachten om hem. Sommigen riepen vrolijk iets terug. Aan Dolf werd gerukt, geduwd, hij moest zich schrap zetten om niet meegesleurd te worden.
    ‘Laat me door!’ gilde hij over de zee van kinderkopjes heen. ‘Hé, daar, ga weg jij. Ik moet daar staan.’
    De jongen op de steen maakte danspasjes en grimassen. Hij gaf een voorstelling. De kinderen die voorbijgolfden juichten hem toe, velen bleven staan, zich evenals Dolf schrap zettend. Als een muur stonden ze tussen Dolf en de jongen. Dolf, helemaal in paniek, stompte, sloeg, trapte. Een paar kinderen gilden, deinsden terug van de steen. Dolf keek op. De steen was leeg en op de plaats waar de vette cirkels zo-even nog duidelijk afgetekend hadden gestaan, was nu een flauwe holte te zien. Met een sprong was Dolf erop. Onbeweeglijk, met een hart dat uit zijn borst dreigde te springen en een keel die dicht zat van angst, stond hij daar. En wanhopig begon hij weer te tellen: ‘… vijf, zes, zeven…’ om vooral niet te hoeven denken. Om de vraag: waar is die jongen gebleven? niet in zijn brein te hoeven toelaten. Hij sloot de ogen.
    ‘… drieëntwintig, vierentwintig, hij sprong er af, ik zág het, achtentwintig, negenentwintig, die kinderen gilden omdat ik ze duwde, niet omdat… vijfendertig, zesendertig… Straks komt die dreun weer en sta ik in het laboratorium van dr. Simiak. Achtenveertig, negenenveertig, die jongen is er gewoon afgesprongen en ik ben niet te laat gekomen.’
    Hij durfde niet op zijn horloge te kijken, hij durfde zich niet te verroeren, en vooral durfde hij niet toe te geven dat hij gezien had wát hij had gezien: hoe een dertiende-eeuwse jongen die op de steen had staan dansen, er opeens niet meer was…
    Maar hoe Dolf ook trachtte datgene wat hij voor zijn ogen had zien gebeuren weg te denken, weg te tellen — diep in zijn brein was er de volstrekte zekerheid dat het die jongen was geweest die werd weggeflitst. En dat het voor hem, Dolf Wega, te laat was.
    In zijn oren dreunde opeens de stem van dr. Simiak, die uitlegde: ‘En als het mislukt, ik bedoel als je er op het juiste moment niet bent, zul je de rest van je leven in het verkeerde tijdperk moeten ronddwalen. Dan ben je voor ons verloren.’
    Dolf haalde diep adem, vermande zich, opende de ogen en keek op zijn horloge. Zes minuten over vijf. Hij bleef staan, nog altijd hopend tegen beter weten in. Traag kropen de minuten voorbij, maar er gebeurde niets. Nu wist hij: ik ben gestrand, ik heb mijn kans gemist. Mijn enige kans… Langzaam ebde de schok van schrik en teleurstelling uit zijn hersenen. Hij begon weer regelmatig te denken. Nog steeds stond hij op de steen, op de nieuw ontstane holte — en hij wist waardoor die holte was veroorzaakt. Dr. Kneveltoer had geen enkel risico durven nemen en de materietransmitter tot het uiterste van zijn capaciteit belast. Het toestel was nu zeker voor enige maanden buiten werking…
    Doodmoe, volslagen vertwijfeld, zonk Dolf neer en met ogen die nauwelijks iets zagen keek hij naar de kinderen die nog altijd voorbijliepen. Veel langzamer nu — met grote openingen in hun gelederen. Dodelijk vermoeid, niet meer in staat te zingen, grapjes te maken, te lachen of zelfs maar te bidden, sloften ze langs hem heen. Dolf keek ernaar en wat hij zag drong nauwelijks tot hem door. Ze druppelden maar door en de meeste van deze achterblijvertjes waren meisjes, of heel kleine kinderen, met vuile magere gezichtjes, gehuld in lompen. Toen kwam er een tijdje niets, en daarna weer een groep, slof, slof, slof, zich voortslepend op blote voeten en zonder de fut om iets te zeggen. Dolf zag een kind vallen, van een jaar of zes. Het huilde. Een wat groter kind raapte het op en trok het mee. Toen was er opeens een jongen die fier voortstapte. Hij was prachtig aangekleed met zachte laarzen aan zijn voeten, een dolk in zijn met zilver beslagen gordel; zo mooi als een plaatje was hij. Aan elke hand trok hij een uitgeput kleintje met zich mee, terwijl hij vrolijk met hen praatte. Daarna kwamen weer de haveloze stumpers, hinkend, huilend, strompelend van vermoeidheid.
    Waar kwamen al die kinderen vandaan, waar gingen ze heen? Wat betekende deze eindeloze processie die maar bleef voortdruppelen? Voor zijn ogen struikelde weer een kind, dat niet werd opgeraapt en onbeweeglijk bleef liggen. Slof, slof, slof, de blote voeten van de anderen schoven eraan voorbij. Plotseling kon Dolf het niet meer verdragen. Hij wilde geen kind op de weg zien liggen, niet ver van de plaats waar enkele uren tevoren een rover was gestorven. Hij sprong op, snelde naar voren, bukte zich over het meisje en hees haar op haar voeten. Toen hij haar gezichtje zag, schrok hij. De ogen waren gesloten en lagen diep in de kassen. De wangen vertoonden diepe holten. Ze woog bijna niets. Leefde ze nog?
    Vertwijfeld keek hij rond. Nog slechts enkele kinderen passeerden hem, starend, als automatisch hun voeten verzettend, volkomen versuft door honger en uitputting. Wat moest hij beginnen met dit bewusteloze kind in zijn armen?
    Opeens was daar weer Leonardo, gevolgd door zijn trouwe ezel.
    ‘Ze gaat dood,’ riep Dolf hem toe, helemaal over zijn toeren. Leonardo greep naar de eidunne pols, liet die toen weer vallen.
    ‘Ze is dood,’ zei hij droevig.
    Langzaam liet Dolf het kinderlijkje uit zijn armen glijden.
    ‘Waarom?’ Tranen liepen over zijn wangen. ‘Wat gebeurt hier eigenlijk? Waar moeten al die kinderen heen?’
    Leonardo antwoordde niet. Hij sleepte het dode kind van de weg en legde het onder de struiken. Vroom vouwde hij de handjes over de borst, maakte een kruisteken over het lijkje, prevelde een gebed en begon stenen op het lichaampje te stapelen. Dolf knielde naast hem en hielp mee. Achter zich hoorde hij het ononderbroken slof, slof, slof van nog altijd meer kinderen…
    Kwam er dan geen einde aan de stoet? Hoevelen moesten nog volgen die eigenlijk al te ziek en te uitgeput waren om een voet te verzetten? Leonardo stond op.
    ‘Het wordt laat. We kunnen beter naar de stad gaan. Al ben ik bang dat ze daar deze avond de poorten dichthouden.’
    Dolf begon al te wennen aan het taaltje en het redelijk te verstaan. Hij had echter geen antwoord op zijn vragen gekregen.
    ‘Wie zijn het — die kinderen?’ hield hij aan.
    Leonardo schudde het hoofd. Ook hij was blijkbaar onder de indruk. ‘Die kinderen… ik heb er over gehoord. Het is de Kinderkruistocht.’
    ‘Wat?’
    ‘Ze zijn op weg naar het Heilige Land, om Jeruzalem van de Saracenen te bevrijden.’
    Met open mond staarde Dolf hem aan.
    ‘Die… die hummels?’
    Leonardo knikte.
    ‘Bedoel je dat die kinderen de Turken willen bevechten?’ Verdrietig keek Leonardo naar de steenhoop waaronder het dode meisje lag.
    ‘Maar hoe stellen ze zich dat dan voor?’ zei Dolf nog steeds met open mond, terwijl hij een ogenblik zijn eigen ellende vergat. ‘Ik heb er kleintjes bij gezien, niet ouder dan een jaar of zes, zeven. Wat is dat dan voor een kruistocht? Dat kan toch niet…’
    Of Leonardo hem verstaan had, wist hij niet, maar eindelijk kreeg hij zoiets als een antwoord.
    ‘Het is een Kinderkruistocht. In Frankrijk is er ook zoiets geweest, maar dat waren er niet zo veel. Ik heb erover horen praten…’
    ‘Ik begrijp het niet,’ stamelde Dolf.
    ‘Nee, ik ook niet. Toen ik er voor het eerst over hoorde, wilde ik het niet geloven. Maar nu heb ik het gezien.’
    ‘Nee,’ zei Dolf. ‘Ik droom. Het is een boze droom. Straks word ik wakker en ben blij dat het allemaal niet waar was. Kinderkruistocht… dat is te zot om over te denken. Een kruistocht is mannenwerk, dat doen ridders op paarden, met harnassen aan. Geen kinderen.’
    Leonardo zweeg. Hij greep zijn ezel bij de teugel en begon te lopen. Dolf, opeens bang om alleen te blijven in deze onbegrijpelijke wereld, liep hem na. Ze haalden een kleine jongen in die moeizaam voortstrompelde op blote, bloedende voeten. Leonardo zei niets, pakte het jongetje op en zette het op de ezelsrug. Even later plukte hij een snikkend meisje van de wegberm en zette dat achter het jongetje. Nog steeds sprak hij geen woord. Dolf evenmin. Maar zijn hart liep vol met een warm gevoel, alsof de hete tranen die hij terugdrong zich in zijn borst verzamelden. Die merkwaardige student die zo onverschillig was gebleven bij de dood van een rover, die kalmweg een gestorven meisje aan de kant van de weg sleepte en begroef, diezelfde student bekommerde zich om de zielige achterblijvers. Dolf keek even opzij, naar het strakke gezicht van de ander. Daarna echter durfde hij zijn ogen bijna niet meer te gebruiken, want hij meende weer een dood kind te zien dat met gebroken ogen naar een meedogenloze hemel staarde.
    Zo vervolgden ze zwijgend hun weg naar de stad Spiers, waar de klokken luidden en de poorten dichtvielen.

3. Het noodweer

    Het luiden van de alarmklokken deed de inwoners van Spiers angstig en verbaasd uit hun huizen stuiven. Ze renden naar de wallen en informeerden ongerust welke vijand in aantocht was. Ze kregen nauwelijks antwoord. Wie een uitzichtpost had kunnen veroveren, zag de rivier van kinderen over de weg stromen, in de richting van de stad — en zij begrepen het.
    ‘Het zijn de kinderen die op weg zijn naar het Heilige Land,’ riepen ze de anderen toe. ‘Die duizenden kleine dieven en plunderaars.’
    Enkele vrouwen eisten desondanks dat de poorten geopend zouden worden en dat het kinderleger in de stad zou worden toegelaten. Maar de schepenen weigerden. Ze vertelden de burgers dat bijna geen enkele stad in de Duitse landen de kinderen toeliet. Het waren er veel te veel! Meestal waren de kleinen uitgehongerd en zodra ze de straten van een stad overstroomden, grepen ze wat hun handen maar grijpen konden. Zij waren er immers van overtuigd dat God hun alle zonden zou vergeven, omdat zij op weg waren om Jeruzalem te ontzetten. Wilden de burgers van Spiers dat hun huizen en winkels werden geplunderd? De schepenen wezen de mensen erop dat zij er beter aan deden hun eigen kinderen binnen te houden. Want het was bekend dat het kinderleger van Nicolaas op alles wat jong was een geweldige aantrekkingskracht uitoefende. Zelfs kroost van ridders en edelen was hun burchten ontvlucht om zich bij de Kinderkruistocht aan te sluiten. Het gros van het kinderleger bestond echter uit zwervers, weesjes, luie ongehoorzame schepsels die de roep van het avontuur volgden en er niet voor terugdeinsden eerzame burgers te bestelen. Was hun leider, de jonge Nicolaas, zelf niet een lijfeigene geweest? Een domme, ongeletterde schaapherder was hij, die beweerde visioenen te hebben gehad en stemmen van engelen te hebben gehoord. ‘Ja,’ zeiden de schepenen spottend, ‘visioenen van rijkdom had hij gehad en de klank van goud had hij gehoord — anders niet!’
    ‘Dat is godslastering,’ riep een schelle stem uit de menigte. ‘Nicolaas is een heilige jongen en door God geroepen.’
    De meningen in de stad waren verdeeld. Maar omdat de meerderheid, benauwd voor haar eigendommen, erop stond dat de poorten zouden dichtblijven, bleven zij ook dicht.
    Een paar medelijdende mensen bestegen de wallen, keken neer op de voorbijtrekkende kinderen. Er werden broden aangesleept en over de wallen geworpen, midden tussen de bedelende kinderen, die er met vreselijk gekrijs op aanvielen en vechtend over elkaar rolden. In hun vertwijfelde pogingen om een stuk brood te bemachtigen, vertrapten zij het voedsel in het stof. De kleinsten en zwakken kregen niets.
    Niet lang daarna zagen de burgers van Spiers hoe de kinderen zich een eindje voorbij de stad installeerden in een reusachtig kamp aan de rivieroever. De tocht door de snikhete dag had hen uitgeput. Hier konden ze in elk geval hun dorst lessen en wellicht wat vis vangen om hun honger te stillen. Honderden kinderen waagden zich in de stroom en over de ondiepten. Enkelen verdronken.
    Tegen de avond laaiden langs de rivieroever de kampvuren op. Geuren van gebraden vis en vlees dreven in de richting van de stad. Hoe kwamen die kinderen aan vlees? Hoe kwamen ze aan meel? Ze moesten de korenvelden langs de rivier geplunderd hebben, de halfrijpe graankorrels tussen stenen vermalen hebben om grof, onverteerbaar brood te kunnen bakken. Op het Domplein hield een verontwaardigde priester een vlammende redevoering.
    ‘Wee ons, burgers van Spiers, God zal ons straffen voor onze harteloosheid,’ kondigde hij aan. ‘Die kinderen daarbuiten voltrekken Zijn wil, en wij sluiten hen hardvochtig buiten. Wij dwingen hen tot stelen en plunderen. Wij noodzaken hen om varkens die hun niet toebehoren, uit het kot op de hoeven te sleuren. Wij, de onbarmhartige burgers van Spiers, laden deze kinderen zware zonden op de schouders… Daarmee beledigen wij God. Er staat geschreven dat wij de hongerigen moeten spijzigen, de dorstigen laven, de naakten kleden. En wat doen wij? Wij sluiten de poorten en weigeren aan dat goddelijke gebod gehoor te geven. Wee u, goddelozen, dat zal u vergolden worden…’ Enzovoort.
    Maar de vrees voor duizenden begerige, grijpende kinderhanden won het van het medelijden. Dus bleven de poorten dicht, de avondklok werd geluid, de vuren in de huizen werden gedoofd en de burgers van Spiers legden zich ter ruste. Ze waren door de gebeurtenissen van die avond te opgewonden geweest om de drukkende zwoelte van de lucht te voelen. Ze hadden te lang op de wallen gestaan, turend naar het kampement langs de rivier, om op de hemel te letten die loodkleurig was geworden en de zonsondergang had verduisterd.
    Toen Leonardo en Dolf tegen zeven uur de stad bereikten, konden ze er niet in.
    ‘Ze laten blijkbaar niemand toe, zelfs geen vreedzame reizigers die met dat waanzinnige kinderleger niets te maken hebben,’ zei de student teleurgesteld. Dolf wees op de twee hummels die op de ezel zaten te knikkebollen.
    ‘Met die twee op je ezel gelooft ook niemand dat wij er niet bij horen,’ lachte hij. ‘We moeten maar ergens kamperen vannacht.’
    In zijn winterkleren had hij het gruwelijk warm. De zon was verdwenen maar het was nog altijd erg drukkend. Als een verstikkende, vochtige deken lag de hemel op het land. Geen zuchtje wind streelde meer langs de bladeren. Het vee stond roerloos in de velden. Elke beweging kostte onbehoorlijk veel energie.
    Leonardo keek zijn nieuwe vriend verbaasd aan.
    ‘Wil jij zomaar ergens langs de weg slapen?’ vroeg hij ongelovig. ‘Waarom niet? Het zal een warme nacht worden.’
    Verbijsterd schudde Leonardo het hoofd.
    ‘Zomaar langs de weg bivakkeren… Man, ze zouden ons onmiddellijk de keel afsnijden! Ik geloof, Rudolf, dat je weer aardig in de war bent. Hoe heb jij in ’s hemelsnaam helemaal van Holland naar hier kunnen komen, levend en wel, als je zo zorgeloos bent?’
    ‘Wat wil je dan?’ vroeg Dolf hulpeloos. Leonardo wees naar de rivieroever.
    ‘We gaan die twee kleintjes daar afleveren en dan lijkt het me het beste dat we de nacht in het kamp doorbrengen. Ze zijn met zovelen. Als ze vannacht door rovers overvallen worden, zal dat toch alleen aan de randen van hun kamp zijn. Midden tussen hen in zijn we tamelijk veilig.’
    ‘Ik wil niet tussen die kinderen slapen,’ zei Dolf verschrikt. ‘Ik kan hun ellende niet aanzien.’
    Ook dat begreep Leonardo blijkbaar niet goed.
    ‘Hun grote aantal biedt ons de bescherming die we moeten missen als we zelf ergens een kamp opslaan.’
    Natuurlijk verliep dit gesprek niet zo vlot als hier wordt vermeld. Dolf had grote moeite met de taal. De student sprak met een Italiaans accent en gebruikte woorden die al eeuwen zowel uit het Duits als uit het Nederlands verdwenen waren. Terwijl de helft van Dolfs woordenschat onbegrijpelijk was voor Leonardo. Maar Dolf, de jongen met de talenknobbel, begon toch steeds beter aan het taaltje te wennen.
    Met tegenzin gaf hij toe. Onder een staalgrauwe hemel begaven ze zich naar het kamp van het kinderleger. Dolf had dorst. Hij wist dat de drinkzak van de student bijna leeg was. Maar toen ze de rivier bereikt hadden en hij zag hoe honderden kinderen langs de oever liepen, met de voeten in het water, hoe ze zich wasten en van het rivierwater dronken, sloeg de schrik hem om het hart.
    ‘Ze drinken ervan!’ riep hij uit.
    ‘Spreekt toch vanzelf,’ antwoordde de student kort. Ook hij daalde af naar het water, met zijn ezel. Het dier boog onmiddellijk de kop en begon gulzig te slobberen. De student knielde, vulde zijn waterzak, verfriste zich, dronk…
    Ach, een bad zal geen kwaad kunnen, dacht Dolf, die zijn shirt aan zijn rug voelde kleven. Al is het dan Rijnwater…
    Hij begon zijn kleren uit te trekken tot hij alleen nog zijn onderbroekje droeg. Zijn bovengoed verstopte hij tussen de struiken en toen liep hij het water in. De meeste kinderen om hem heen ploeterden poedelnaakt in het water, lachten, spatten elkaar nat. Onder de loodkleurige hemel glansden hun dunne witte lijfjes. Opeens ontdekte Dolf dat het water schoon was! Tot zijn dijen in de rivier staande kon hij nog zijn voeten zien. Hij proefde ervan, het smaakte heerlijk. Een wanhopig hulpgeroep trok zijn aandacht. Een jongen was te ver gegaan, voorover gevallen en werd door de stroom meegevoerd. Het was duidelijk dat hij niet kon zwemmen en de paar meter tot de kant niet kon overbruggen. Door zijn angstige gespartel raakte hij zelfs steeds verder van de oever. Dolf aarzelde niet lang, stortte zich naar voren en crawlde naar het kind. Hij greep het bij de lange haren, zorgde ervoor buiten bereik van de grijpende handen te blijven en stuwde zichzelf naar de kant. Spoedig voelde hij weer grond onder de voeten. Hij tilde het knaapje op, legde het op de oever en zwom meteen de rivier weer in, want opnieuw werd er geschreeuwd door een kind in doodsnood. Naast hem zwom opeens een andere jongen. Verbazend snel was deze bij de drenkeling. Dolf knikte hem toe en keerde terug, maar voor hij de oever had bereikt drong opnieuw hulpgeroep tot hem door. Was er dan niemand die oog hield op de onvoorzichtigen?
    Later kon hij zich niet meer herinneren hoeveel kinderen hij die avond uit het water had gehaald. Vijf of zes… En hij was lang niet de enige geweest die zwemmend een paar kinderen redde.
    Intussen begon het te schemeren. De kinderen gingen zich drogen bij de kampvuren. Ze roosterden vissen of brokken vlees van een gestolen varken. Ze pletten gestolen graan en bakten er in de hete as keiharde koeken van. Hout voor de vuren was er genoeg. Gevist en gebaad werd er niet meer. Langzamerhand kwamen ze allemaal tot rust. Velen sliepen al, van uitputting omgevallen tijdens hun armelijke maaltijd. De stukken koek die zij nog in de vuistjes klemden werden er door anderen uitgewrongen. Ze betwistten elkaar de beste slaapplaatsen. De sterksten onder hen maakten zich meester van de grootste brokken, de zachtste plekjes. Dolf vond Leonardo terug bij een vuurtje, waar hij de twee beschermelingetjes en enkele aangelopen hummels brood en vlees gaf. Dolf kreeg niets, Leonardo zelf ook niet. Maar zij konden er wel tegen.
    Dolf had nog zoveel willen vragen, alles willen weten, maar de drukke zwempartij en alle emoties van die dag hadden hem vermoeid. Hij strekte zich uit naast het vuurtje, evenals Leonardo. De ezel had de student tussen hen beiden in laten knielen en zijn hand had hij om de teugels geslagen.
    ‘Die kleine wilden zijn in staat midden in de nacht mijn ezel te stelen en te slachten,’ bromde hij als verklaring van die handelwijze. In Spiers werd de avondklok geluid. De kinderen reageerden daar automatisch op. Ze wierpen zand op de vuren, opdat die lager gingen branden. Spoedig waren ze allen in diepe rust. Dolf propte zijn windjack onder zijn hoofd en probeerde ook te slapen.
    Maar wat midden op de dag mogelijk was, bij helder licht en toen hij klaarwakker was, lukte hem niet in de duisternis. Hij probeerde naar de rivier te luisteren, naar het springen van de vissen, het gekabbel langs de oever, het ritselen van het gras. Maar onweerstaanbaar kwamen de gedachten aan Amstelveen, aan zijn ouders, boven. Met een schok die pijnlijk door zijn borst vlijmde, realiseerde hij zich dat hij twaalf uur geleden nog in de twintigste eeuw had geleefd: een jongen uit groep vijf met kerstvakantie. Een jongen die het laboratorium van dr. Simiak en dr. Kneveltoer mocht komen bekijken, omdat hij toevallig een knappe vader had die een oude studievriend van dr. Simiak was. Vanmorgen, twaalf uur geleden, had hij nog de winterse koude op zijn wangen gevoeld. Negen uur geleden had hij voor de materietransmitter gestaan en de twee geleerden met zijn geestdriftige koppigheid weten om te praten…
    Nu lag hij hier, op de harde grond van de Rijnoever, terwijl het gras in zijn nek prikte, zijn schouder pijn deed, de honger zijn maag kwelde en achtduizend kinderen om hem heen droomden van Jeruzalem… Hij dacht aan zijn moeder. Zou ze veel verdriet hebben? Vast en zeker zou ze de ongelukkige geleerden met verwijten overstelpen…
    Opeens moest hij ook denken aan de boerenjongen die in zijn plaats naar de twintigste eeuw was geflitst en die zich daar natuurlijk even vreemd en ontworteld moest voelen als Dolf in de dertiende.
    In elk geval ben ik niet de enige die in het verkeerde tijdperk is gestrand, dacht hij bijna hardop. Vreemd genoeg was dat een inval die hem enieszins troostte. Bij zijn poging zich in te denken hoe die dertiende-eeuwse knaap zou reageren op de hem volslagen vreemde twintigste eeuw, viel hij in slaap. In de verte rommelde het.
    Om twee uur in de nacht brak dreunend het noodweer los. Een hevige donderslag deed de kinderen overeind vliegen. De rivier leek in brand te staan onder het felle licht van de bliksemschichten, die elkaar met ongelooflijke snelheid opvolgden. Ook Dolf was wakker geschrokken en ging rechtop zitten. Hij hoorde een hevig gesuis en plotseling viel de regen in stromen op hem neer. De restanten van de vuren doofden sissend. Kinderen gilden. Angstige gebeden stegen op. Aarzelende stemmen zetten een lied in, dat echter werd gesmoord door het lawaai van de donderslagen, het dreunen van de regen, het loeien van de wind. Dolf greep zijn windjack, maar voor hij het had kunnen aantrekken was hij al doorweekt. Hij hoorde Leonardo’s stem die de wild geworden ezel trachtte te kalmeren. De kinderen, doodsbang, kropen dicht bijeen, hielden elkaars handen vast, hieven bleke gezichtjes naar de woedende hemel. Hun tranen vermengden zich met de regen die op hen neersloeg. De bui scheen de rivier niet te kunnen passeren en bleef boven hen woeden, met een kracht of de wereld moest vergaan. Een meisje van een jaar of tien kroop sidderend tegen Dolf aan. Ze scheen niets anders te bezitten dan een voddig jurkje dat op verscheidene plaatsen was gescheurd. Dolf trok zijn jas weer uit en legde die om haar magere schouders. Dat jack kon wel wat hebben, het was van waterdichte stof en gevoerd met schapenvacht. Het kind zuchtte van welbehagen en scheen nog dichter in zijn armen te willen kruipen. Arm klein ding…
    Het noodweer teisterde niet alleen het kinderkamp maar ook de stad Spiers. De bliksem sloeg in een kerktoren (niet in de Dom) en de toren, met een houten spits en houten klokkenstoel, stond spoedig in lichterlaaie. Ondanks de neerstromende regen wakkerde de felle wind het vuur aan. Grote stukken brandend hout vlogen door de lucht en kwamen neer op huizendaken: van hout of stro. Dit ging een ramp worden. De burgers renden hun huizen uit, elk voorzien van de voorgeschreven twee emmers. Ze vormden een lange ketting tot aan de haven en gaven elkaar de houten emmers door, in de striemende regen. Toen sloeg de bliksem midden in hun rij en doodde twee vrouwen. Een gejammer steeg op, maar ze bleven de emmers doorgeven over de verschroeide lijken heen, want de stad liep gevaar geheel in vlammen op te gaan.
    De kinderen, bijeengedrongen om hun gedoofde vuren, stom van angst, staarden naar de stad en zagen de vlammen hoog oplaaien. Door het geweld van de ontketende natuurkrachten heen hoorden ze kreten achter de wallen opstijgen. Ook Leonardo, vlak naast Dolf en het bange meisje, staarde naar het spookachtige tafereel.
    ‘Die krijgen wat hun toekomt,’ schreeuwde hij tegen Dolf.
    ‘Straks gaat de hele stad eraan,’ riep Dolf terug, maar de student schudde het hoofd.
    ‘Niet met dit weer…’
    Inderdaad waren vele stadshuizen al zo druipend nat dat de rondvliegende vonken meteen doofden als zij de daken raakten. Onophoudelijk werden in de vuurzee van de kerk en de omliggende huizen emmers water gekwakt. Het water verdampte sissend, stoomwolken vermengden zich met de rookwolken en vormden een dreigende deken boven de stad. Het helse toneel werd voortdurend verlicht door bliksemschichten, door in allerijl ontstoken fakkels waarmee de burgers door de straten en over de wallen renden. De kinderen waren stil geworden. Ze vergaten, hun eigen paniek bij de fantastische aanblik van de brand in de stad. Misschien ook kregen ze het gevoel dat ze gewroken werden. Zwijgend staarden ze naar de vlammen die boven de stadswallen oprezen, weer wegzonken, opnieuw oplaaiden. Boven het tumult van de storm uit konden ze de alarmklokken horen luiden. Geen kerk zonder klokkentoren en al die klokken zonden hun noodkreten uit over de omliggende velden en bossen.
    Eindelijk scheen het onweer uitgewoed. Wel lichtte de horizon nog telkens fel op, maar de regen verminderde en het wolkendek brak. Op enkele plaatsen aan de hemel werden sterren zichtbaar en even wierp een halvemaan laag boven de rivier een lichtstraal over de doorweekte kinderen. Onmiddellijk daarna verdween zij weer achter voortjagende nevels, maar Dolf voelde dat de kinderen dat knipoogje van de maan als iets geruststellends hadden ervaren.
    Het meisje in zijn armen roerde zich, prevelde iets voor zich uit. Ze was niet bang meer. Ze wist zich veilig, warm en beschermd. Dolf dacht wazig: ik heb nooit een zusje gehad, en vergat het meteen weer. Hij vroeg zich af of hij niet moest opstaan om in de stad te gaan helpen. Maar zijn benen in de drijfnatte spijkerbroek voelden aan als lood. En wat had hij met de burgers van Spiers te maken?
    Naast zich hoorde hij Leonardo zeggen: ‘Ik ben blij dat ze ons gisteravond niet toelieten,’ of iets van die strekking. Dezelfde gedachte was ook door Dolf heen gegaan. Wat brandde daar? Een herberg, het stadhuis, een opslagplaats? Hij wist het niet, het kon hem ook niet schelen. Hier, in het vrije veld, onder de blote hemel, was hij veilig. Hij was nat en koud geworden, maar de bliksem had het kinderkamp gespaard. Rondom hem klonken gebeden. In het licht van de eerste morgenschemering zag hij Leonardo een kruis slaan. Diep in hem roerde zich de behoefte dat ook te doen en op een of andere wijze uiting te geven aan zijn dankbaarheid. Hij verbaasde zich daarover, want in huize Wega had godsdienst nooit een plaats ingenomen.
    De dag brak aan met een waterig zonnetje dat spoedig kracht kreeg en warmte begon te verspreiden. De brand in de stad scheen bedwongen. Wel rezen nog rookkolommen op, afkomstig van smeulende resten, maar het grootste gevaar was geweken en de vermoeide burgers konden aan het nablussen beginnen.
    Op het Domplein preekte dezelfde priester van de vorige avond: ‘Burgers van Spiers! Ik had u aangekondigd dat de straf des hemels op u zou neerdalen wanneer ge de heilige kinderen uit uw huizen en straten bleef weren. En ziet wat deze nacht gebeurde! God, die in Zijn grote genade zovele zondaren vergiffenis heeft geschonken, kon de belediging die jullie Zijn kinderen aandeden, niet ongewroken laten. Hij zond het vuur uit de hemel, opdat uw zondige stad zou vergaan in poelen van rook en vlammen. Die stad staat nog, zegt ge? En waardoor denkt ge, dat uw stad grotendeels gespaard bleef? De duizenden kinderen, daarbuiten op het veld, die door God zijn geroepen om het graf van Zijn Zoon aan de Saracenen te ontrukken, die heilige kinderen erbarmden zich over u, burgers van Spiers. Zij smeekten God om genade voor de stad. En toen was God genadig en nam het vuur uit de hemel terug, en liet de blussende regen neerstromen. Het behoud van uw stad hebt ge aan de gebeden van die kinderen te danken. Aan dezelfde kinderen aan wie gij uw brood en bonen hebt onthouden. Doet boete, burgers, toont dat gij niet geheel verdorven zijt, dat ge nog niet geheel een prooi zijt van de verlokkingen van de Boze. Doet boete en toont uw dankbaarheid. Brengt die kinderen uw goede gaven. Want zonder hen waart ge deze nacht allen verloren geweest!’
    Met gebogen hoofd slopen de toehoorders naar hun huizen, naar hun gespaarde huizen…
    In het kampement van de kinderen heerste grote drukte. Achtduizend verworpen schepseltjes waren bezig hun kleren te drogen, hun schaarse, door de nachtelijke storm verspreide eigendommen bijeen te zoeken. Ze wasten de modder van hun gezichtjes en vulden hun lege magen met Rijnwater. Ze boden een bedrijvige, bijna vrolijke aanblik zoals ze daar op het veld door elkaar krioelden. Ze waren blij de nacht te hebben overleefd. Blij met het vooruitzicht dat elke stap hen dichter bij de witte droomstad Jeruzalem zou brengen. De woeste Saracenen zouden bij hun nadering schreeuwend op de vlucht slaan en worden verzengd door Gods gloeiende adem. Een lege Witte Stad, de mooiste, rijkste en heiligste ter wereld, zou hen ontvangen en ze zouden er eeuwig gelukkig zijn. Dat was hun beloofd…
    ‘Ik heb honger,’ zei Dolf tegen Leonardo die met een hand vol gras zijn ezel stond te wrijven.
    ‘Ik denk,’ zei Leonardo rustig, met een zwaai van zijn arm het geweldige kamp omvattend, ‘dat ze allemaal honger hebben.’
    Dolf zweeg beschaamd. Het meisje dat die nacht bescherming bij hem had gezocht, keek hem afwachtend aan. Ze volgde hem als een schaduw. Wat had zij in Dolf ontdekt dat haar zoveel vertrouwen inboezemde? De jongen lette nauwelijks op haar. Hij had zijn kleren uitgetrokken en in de zon te drogen gelegd. Ook het meisje stroopte haar vochtige jurkje af. Eronder droeg ze niets dan een gescheurd grauw hemd. Ze krabde zich, zei iets tegen Dolf dat hij niet verstond en liep plotseling in de richting van de rivier, het overkleedje met zich meeslepend.
    Opeens bevreesd voor haar veiligheid liep Dolf haar na. Als dat kind zich ging wassen, kon ze wel eens onvoorzichtig worden en in diep water raken. Spoedig zag hij dat zijn bezorgdheid ongegrond was. Het meisje knielde bij een ondiepe inham van de rivier, trok nu ook haar hemdje uit, spoelde haar kleren grondig uit, waagde zich niet verder dan tot aan haar middel in het schone water. Ze waste haar haren en haar lichaampje zo grondig dat Dolf verbaasd toekeek. Op school had hij geleerd dat de middeleeuwers onnoemelijke viezeriken waren, die zich om hygiëne totaal niet bekommerden en dan ook door vreselijke ziekten werden bezocht.
    Vol medelijden keek hij neer op het witte, magere lichaampje. Haar schouderbladen staken uit als vleugeltjes. Onder haar huid kon hij de ribben tellen. Haar smalle heupen en dunne benen leken haar geringe gewicht nauwelijks te kunnen dragen. Toch getuigden al haar bewegingen van een natuurlijke gratie en een ongestilde levenslust.
    Voordat zij weer op de oever klom, trok zij het nog natte hemdje aan. Lachend keek ze omhoog, blij dat de jongen haar was gevolgd en over haar waakte. Nu pas zag hij goed haar gezichtje, omlijst door druipende donkerblonde haren. Ze was een lief meisje. Hij stak haar een hand toe, hees haar omhoog en knikte haar toe. Recht keek hij in de grote grijze ogen, die nog groter leken omdat ze zo mager was. Hij zag de edele lijn van haar voorhoofd, de zachte ronding van haar kin en hij voelde zich zonderling bewogen. Wie was dit kind? Hoe was ze in de collectieve waanzin van de Kinderkruistocht verzeild geraakt?
    Hij nam het natte jurkje, wrong het uit en spreidde het in het gras. Het meisje ging rustig naast hem zitten.
    ‘Hoe is je naam?’ vroeg hij.
    ‘Mariecke.’ Haar stem was zacht en helder.
    ‘Waar kom je vandaan?’
    Het duurde even voordat zij de vraag begreep. Het woord ‘naam’ had zij wel verstaan, maar ‘waar kom je vandaan’ was voor haar een vreemde taal. ‘Wo komst du her?’ probeerde Dolf en ditmaal knikte ze hem stralend toe.
    ‘Uit Keulen.’
    Een stadskind! Opgegroeid in de schaduw van hoge muren, terwijl het geraas van de bouwplaats op het Domplein door de smalle vensters drong. In 1212 werd in Keulen nog ijverig aan de later zo beroemde Dom gebouwd. Dat wist hij toevallig.
    Dolf zag ertegen op haar al te dwingend uit te horen. Ze was één van de velen, één van de achtduizend verdwaasde kinderen. Wat hen bezielde, wat hen tot deze doldrieste onderneming had gebracht zou hij, de nuchtere scholier uit de twintigste eeuw, misschien nooit kunnen begrijpen.
    ‘Kom,’ zei hij, terwijl hij opstond.
    Maar ze weigerde overeind te komen en trachtte hem weer naast zich te doen plaatsnemen.
    ‘Wat wil je?’
    ‘Je naam.’
    Ze had gelijk. Hij had niet het recht vragen te stellen en zichzelf buiten schot te houden. Zuchtend knielde hij en zei op zijn borst wijzend: ‘Rudolf Wega van Amstelveen.’
    Ze verbleekte, haar grijze ogen spiegelden angst en schrik. ‘Rudolf…’ Ze trok zich van hem terug, met trillende lippen.
    ‘Ik doe geen kwaad,’ zei Dolf snel.
    ‘Een edele…’ fluisterde ze schuw.
    Eindelijk begreep hij het. Ze zag hem aan voor het kind van een ridder, voor een weggelopen schildknaap misschien. De naam Rudolf scheen alleen aan jongens van edele geboorte te worden gegeven. Heftig schudde hij het hoofd.
    ‘Mijn vader is een geleerde, een… een klerk.’
    Begreep ze dat? Kennelijk wel.
    ‘Kun jij ook lezen?’ vroeg ze met diep ontzag. ‘En schrijven?’
    Hij knikte.
    ‘Waar is Amstelveen?’
    ‘Ver weg, in Holland.’
    Blijkbaar had ze wel eens van Holland gehoord. Ze hief de hand op en streelde zijn haar.
    ‘Wie is de heer van je vader?’
    Toen maakte Dolf een fout.
    ‘Mijn vader is dienstbaar aan de koningin van Holland.’
    Mariecke schudde het hoofd.
    Stom van me, dacht Dolf. In 1212 bezat Holland geen koningshuis. Het maakte deel uit van het Heilige Duitse Rijk en Holland was een graafschap…
    ‘Onze heer is Willem, Graaf van Holland,’ zei hij snel.
    ‘O. En liet hij je gaan? Of ben je weggelopen?’
    ‘Mijn vader weet niet waar ik ben,’ zei hij en ditmaal was het de volle waarheid. Zijn antwoord scheen Mariecke te bevredigen. Ze keek hem bewonderend aan, stond op en trok hem aan de hand mee naar het kamp. Leonardo was klaar met de verzorging van zijn ezel. Mariecke trok haar bijna droge jurkje aan.
    ‘Gaan we?’ vroeg de student.
    ‘Waarheen?’ vroeg Dolf terwijl ook hij zijn kleren aantrok.
    ‘Wel… naar Bologna natuurlijk!’
    Dolf wist even niet wat hij moest zeggen. Maar voor hij iets kon bedenken trok Mariecke hem aan de arm en wees opgewonden naar de stad. Verbaasd wreven ze de ogen uit.
    Maar wat ze zagen was werkelijkheid. De poorten waren wijdopen en uit de stad stroomden honderden mannen, vrouwen en kinderen, beladen met manden, schalen en pakken. Ze liepen zo snel ze konden in de richting van het kamp waar de kinderen zwijgend en verwonderd de stoet afwachtten.
    Dolf zag nu één jongen die naar voren trad. Hij was gekleed in een lang, spierwit overkleed en droeg stevige laarzen. Achter hem kwamen twee in donkere pijen gehulde monniken. Dit opvallende drietal ging de stoet van burgers tegemoet. Even schenen zij met de voorsten een paar woorden te wisselen. Toen maakte de witte jongen een weids gebaar, alsof hij de zwaarbeladen mensen zegende. Hij trad terzijde, pakte een groot brood aan en wendde zich tot de verbaasde kinderen.
    Zijn schelle stem droeg ver: ‘Kinderen, hier komt de gave Gods. Dankt Hem voor Zijn goedheid.’ Duizenden kinderen zonken op de knieën en zonden hun dankgebed ten hemel.
    ‘Wel, wel, ze komen ons eten brengen,’ zei Leonardo nuchter.
    De burgers verspreidden zich over het kamp en deelden met gulle hand het voedsel uit. Ditmaal kregen allen genoeg, ook de kleintjes. Mariecke hield stralend een nog warme pastei in de handen en zette er zo gretig haar tanden in dat het een genot was om naar te kijken. Dolf en Leonardo deelden een gebraden haantje en Dolf constateerde verwonderd dat hij nooit eerder zoiets lekkers had geproefd.
    Waarom waren de burgers van Spiers, die het de afgelopen nacht toch moeilijk genoeg hadden gehad, opeens zo gul geworden? Deze menslievende daad stond in zo’n schril contrast met hun hardheid de avond tevoren dat Dolf er niets van begreep.
    Leonardo wees op de uitgebrande kerktoren.
    ‘Ze zijn geschrokken,’ zei hij minachtend. Een stuk brood dat ze hadden ontvangen, borg hij in zijn zadeltas.
    Van de kinderen had zich nu een uitbundige vrolijkheid meester gemaakt. Groep na groep, verzadigd, gedroogd en uitgerust, verliet het veld, trok langs de stadswallen en volgde de oude heerweg die langs de rivier in zuidelijke richting liep. Dolf keek hen na.
    En ik? dacht hij wanhopig.
    Het verstandigste was misschien om in de omgeving van Spiers te blijven, bij de steen. Een andere kans om ooit te kunnen terugkeren naar zijn eigen eeuw was er niet. Maar hoe kon dr. Simiak weten dat hij daar zou wachten tot de transmitter weer in werking kon worden gesteld? Dat kon wel drie maanden duren. Hoe moest hij gedurende die tijd in leven blijven? Hij wist zo weinig van dit merkwaardige, wrede, onzekere tijdperk. Natuurlijk kon hij proberen zich als leerjongen te verhuren in de stad. Maar dan zou hij opnieuw lastige vragen moeten beantwoorden. Spoedig zou men hem als een tovenaar of ketter beschouwen en wegjagen. Als ze hem al niet in een kerker wierpen. Welke overlevingskansen had hij?
    De kinderen trokken zingend langs hem heen. Hun blote voeten deden het gras ritselen. Leonardo had een kind ontdekt met een dikke enkel dat bijna niet kon lopen en zette het op de rug van zijn ezel.
    ‘Ik denk,’ sprak hij quasi-onverschillig, ‘dat ik me voorlopig maar bij het kinderleger aansluit. Ze gaan in dezelfde richting als ik. En op die manier reis ik langzaam, maar veel veiliger.’
    De woorden — of liever, hun betekenis — drongen nauwelijks tot Dolf door. Hij besefte dat hij, op dit moment, een beslissing moest nemen waarvan zijn toekomst afhing. Hij had zich naar de Middeleeuwen laten flitsen in de romantische hoop een riddertoernooi te kunnen bijwonen. Een foutieve berekening had hem midden in de Kinderkruistocht doen belanden, die hem voorkwam als een uiting van waanzin maar hem tegelijk diep ontroerde. Hij zag het gewonde kind op Leonardo’s ezel. Hij zag de ontelbare blote voeten die hem passeerden. Hij zag Mariecke met haar ontzaglijke vertrouwen in zijn kracht — en opeens wist hij het. Hij kon deze kinderen niet in de steek laten. Hij wist meer, hij was sterker, beter getraind en handiger dan één van hen. Mariecke had hem nodig. De achterblijvertjes, de gekwetsten, de wanhopigen leken een beroep op hem te doen. Van de achtduizend geestdriftige kleine pelgrims waren er zeker duizend die het nu al erg moeilijk hadden. Die tegen de ontberingen, de afstanden, de hitte en de honger niet waren opgewassen. Hij dacht aan de kinderen die hij uit de rivier had gered. Hij dacht aan Leonardo, de zwervende student. Waarom wilde die zich bij het kinderleger aansluiten? Uit angst voor de onveiligheid van de wegen? Onzin. De jongeman was niet zo bang uitgevallen. Ook hij had de roep van de wanhoop gehoord. Hij wist dat hij nodig was.
    ‘Ik ga mee,’ zei Dolf.
    Nu was er geen terug meer mogelijk. Met deze drie woorden had hij de laatste kans op de steen-bij-Spiers opgegeven en zichzelf tot middeleeuwer verklaard. Nu was de laatste hoop vervlogen en de laatste band met zijn eigen wereld verbroken.
    ‘Mooi,’ zei Leonardo tevreden. Mariecke liet haar handje in zijn hand glijden en zo gingen ze op weg. Met de kinderen naar Jeruzalem.

4. De koning van Jeruzalem

    Traag trok het reusachtige kinderleger langs de oever van de Rijn, over een oude heerweg in de richting van Basel. Leonardo, Mariecke en Dolf bevonden zich in de achterhoede. Hoewel ze zich fit genoeg voelden en best in de voorhoede hadden kunnen meekomen, verdacht Dolf de student ervan dat hij met opzet talmde, om hier en daar uitgeputte en neergezonken kinderen te kunnen oppikken en voor een paar uur een lift op de ezel te kunnen geven. Ze hadden het dier ontlast van de bagage en die op hun eigen ruggen gehesen. Het kwam niet zelden voor dat de trouwe ezel, die niet half zo koppig bleek als Dolf zelf, voortstapte met drie of vier kindertjes op zijn rug. Twee van hen waren echt ziek. Ze zongen niet, weigerden te eten van het brood dat Dolf hun aanbood en staarden met koortsige ogen voor zich uit. Dolf was ervan overtuigd dat als hij ze langs de kant van de weg neerlegde, ze daartegen niet eens zouden protesteren, maar stil zouden blijven liggen tot de dood een einde maakte aan hun lijden.
    Hij was voorlopig ermee opgehouden vragen te stellen. Het ritme van de tocht, het gestage voorttrekken over de slechte, hete weg en het eentonige gezang om hem heen veroorzaakten een soort verdoving die alle nieuwsgierigheid deed verstommen. Hoewel de hitte minder drukkend was dan de dag tevoren, zweette hij erg in zijn winterkleren. Zijn windjack had hij uitgetrokken en op zijn rug gebonden. Na een uur lopen trok hij ook zijn trui uit, maar zijn winterhuidje dreigde onmiddellijk te verbranden onder die felle julizon en er zat niets anders op dan de veel te dikke trui weer aan te doen. Zijn gebeukte schouder deed al minder pijn en zijn voeten, in de dikke winterschoenen, konden de slechte weg wel verdragen. Maar hoe die talloze barrevoets gaande kinderen het uithielden op de puntige stenen, was hem een raadsel.
    De hele stoet, kilometers lang, bestond voor Dolf uit een golvende, anonieme massa. Behalve Mariecke kende hij er nog niet één van. Wel ving hij soms een glimp op van de prachtig geklede kleine jongen die hij de vorige dag ook al had opgemerkt. Heen en weer schoot hij door de rijen kinderen, hij scheen het vreselijk druk te hebben en zijn lichte stem sneed soms dwars door het gezang heen. Telkens als Dolf hem zag dacht hij: Zo’n kleine bemoeial. Maar daarna vergat hij het joch meteen weer. Hij maakte zich ongerust over de twee kleintjes die zwijgend en ziek op de ezelsrug zaten.
    Opeens stond heel die geweldige stoet stil. In de verte luidden kerkklokken en de kinderen reageerden daar automatisch op. Ze lieten zich neervallen of verspreidden zich langs de bermen in het gras. Als gewaarschuwd door een onzichtbaar bevel zonken ze op de knieën en begonnen te bidden. Ook Mariecke. Zelfs Leonardo. Dolf bedacht dat hij hun voorbeeld maar moest volgen, dit scheen erbij te horen. Een steelse blik op zijn onverwoestbare horloge vertelde hem dat het twintig over twaalf was. Blijkbaar luidden die klokken de noen in en een soort middagpauze.
    Voor hem knielde Mariecke en Dolf keek recht tegen haar voetzolen aan. Hij kon de verleiding niet weerstaan en betastte ze voorzichtig. Ze merkte het niet eens. Wat zijn vingertoppen ontmoetten was eelt, een korst vuil, de bloedige korst van een pas genezen wond, ook ingebed tussen eelt. Hoe kon het kind daarop lopen? Maar ze scheen er weinig last van te hebben. Misschien had ze haar leven lang op blote voeten gelopen, ook in de morsige straten van het oude Keulen, zelfs in de winter.
    Na het gebed installeerden de kinderen zich zo gemakkelijk mogelijk en begonnen de resten van hun voedsel op te eten. En wie niets meer had, of al klaar was, leunde met gesloten ogen achterover om krachten te verzamelen voor de komende uren. Opeens zag Dolf weer een van de monniken die hij in de ochtend ook al had opgemerkt. In zijn donkere pij, op sandalen en met een hard, onbewogen gezicht schreed de man langs de rustende kinderen. Zijn stekende donkere ogen gleden onderzoekend over hun rijen.
    Telde hij ze?
    Is dat een van de leiders? vroeg Dolf zich af. Wie heeft deze waanzinnige kruistocht eigenlijk georganiseerd? Vanmorgen heb ik twee monniken gezien, met die merkwaardige, in het wit geklede jongen. Nu loopt een van hen hier langs onze kilometerslange rij en kijkt naar ons als een generaal die zijn troepen inspecteert. Toen gistermiddag dat kind dood op de weg neerviel, heb ik hem niet gezien. Toen had-ie er moeten zijn!
    Nu hij zat en niet langer verdoofd werd door het eindeloze voet-voor-voet-zetten, slof, slof, slof, kwamen de vragen weer bij hem opwellen. Hij verlangde ernaar het geheim van deze Kinderkruistocht te doorgronden. En wie zou hem beter kunnen inlichten dan Mariecke, die er blijkbaar van begin af aan bij was geweest?
    Zodra ze weer op pad gingen, nam hij haar bij de hand en begon; ‘Wanneer zijn jullie uit Keulen vertrokken?’
    Hij moest zijn vraag driemaal herhalen voordat ze begreep wat hij bedoelde. Ze giechelde, als een meisje dat in de schoolklas de onderwijzer iets geks hoort zeggen.
    ‘Je praat zo raar,’ ving hij op.
    ‘Ik kom toch uit een ander land.’
    ‘Dat is waar.’
    Marieckes Keulse dialect leek eigenlijk nog meer op Nederlands dan het deftige Diets dat Leonardo tegen hem sprak. Maar ze sprak haar woorden uit met een soort kikkergekwaak waaraan Dolf eerst moest wennen. Maar hij nam dat snel van haar over, en toen vlotte de conversatie redelijk goed.
    ‘Wanneer vertrokken jullie uit Keulen?’
    ‘Tien dagen voor Pinksteren.’
    ‘Waarom gingen jullie op reis?’
    ‘Nicolaas bracht ons de boodschap. Hij sprak voor de nieuwe kerk. O, hij sprak zo mooi. Niemand kon hem weerstaan.’
    ‘Nicolaas?’
    Hij had die naam al eerder horen noemen. Mariecke wees voor zich uit, naar de onafzienbare stroom kinderen.
    ‘Nicolaas heeft Gods engelen gehoord,’ vertelde ze geestdriftig. ‘Ze hebben hem toegesproken en hem Gods wil overgebracht.’
    ‘Gaven de engelen aan Nicolaas de opdracht om een kinderleger bijeen te brengen?’ vroeg Dolf ongelovig.
    Mariecke knikte.
    ‘Het was een wonder,’ deelde ze opgewekt mee. ‘Een echt wonder. En ik was erbij.’
    ‘Toen de engelen tot Nicolaas spraken?’
    ‘Nee, later. Toen Nicolaas preekte op het kerkplein. In Keulen.’
    ‘En toen?’
    ‘Toen namen we het kruis op en volgden hem. Vele kinderen uit de stad. Vele kinderen van het land. Het was zo mooi…’
    ‘Is het nu niet mooi meer?’ vroeg Dolf nuchter.
    Vragend keek het meisje naar hem op.
    ‘Vind je het nu niet mooi meer?’ herhaalde hij. ‘Is het je tegengevallen? Heb je er spijt van dat je van huis bent weggelopen?’
    Ze scheen alleen de laatste woorden begrepen te hebben.
    ‘Ik heb geen huis.’
    ‘Maar in Keulen.’
    ‘In Keulen ook niet. Ik ben toch wees…’
    Dolf was verbijsterd. Kon een fijn poppetje als dit kind, met haar gave gezichtje, een weesje zijn, een verschoppeling, zwervend door de straten van een grote stad, door niemand verzorgd, levend van aalmoezen? Dolf kon het zich nauwelijks voorstellen.
    ‘Heb je dan geen vader, geen familie?’
    Mariecke schudde het hoofd.
    ‘En geen moeder?’
    ‘Die is dood.’
    Dus toch een wees. Niemands kind. Geen wonder dat zij zich had aangesloten bij Nicolaas, die de kinderen blijkbaar gouden bergen had beloofd.
    ‘Wat hebben de engelen tegen Nicolaas gezegd?’ informeerde hij verder.
    ‘God wilde dat Nicolaas zoveel kinderen verzamelde als hij maar vinden kon. Ze moesten allemaal nog maagd zijn. Dan zou God hen naar het Heilige Land leiden, eerst over de bergen en dan naar de zee. En de zee zou wijken als Nicolaas de handen ernaar uitstrekte. Zo zouden we dan naar het Heilige Land kunnen lopen, zonder nat te worden of te verdrinken. Nicolaas zou ons dan bij Jeruzalem brengen en…’
    ‘Maar daar zitten de Turken!’
    ‘God heeft ons gestuurd, God zal ons beschermen. Hij zal de Saracenen met blindheid slaan en verzengen met Zijn bliksem. Hij zal de aarde doen splijten om hen te verzwelgen, want zij zijn duivels en kinderen van de Duivel. En wij zullen altijd in dat mooie, witte Jeruzalem mogen wonen en nooit meer honger en kou lijden. En we zullen altijd gelukkig zijn. We zullen bloemen planten op Jezus’ graf en de heilige plaatsen verzorgen. We zullen de pelgrims ontvangen en te eten geven…’
    Zo ongeveer luidde het verhaal van Mariecke. Het was duidelijk dat ze woorden herhaalde die haar tot in den treure waren voorgezegd. Dolf knipperde met de ogen. Wat waren dit voor kinderen die men zulke baarlijke nonsens kon wijsmaken? Wie had Nicolaas die krankzinnige onderneming ingefluisterd? Was Nicolaas een bedrieger, of een waanzinnige die stemmen meende te horen en aan hallucinaties leed?
    ‘Wie zijn de monniken?’ vroeg hij streng.
    ‘Dom Anselmus en Dom Johannis. Twee heilige mannen die met Nicolaas naar Keulen kwamen. Zij zeiden dat Nicolaas een heilige jongen was en Gods boodschap had gehoord. Ze vertelden dat Nicolaas, toen hij op een dag in de lente over de schaapskudde waakte, een groot schitterend kruis had gezien, hoog in de lucht. Uit het kruis klonken de stemmen van de engelen. Dat hebben ze ons verteld, dus is het waar.’
    ‘Is het waar omdat ze het zéggen?’ vroeg Dolf dwingend.
    Verwonderd keek Mariecke hem aan. ‘Zij zijn gewijde priesters… die kunnen niet liegen!’
    ‘Nee, natuurlijk niet,’ prevelde Dolf haastig. Hij dacht aan de stekende ogen van de monnik die tijdens de middagpauze de troepen had geïnspecteerd.
    ‘Wie was hij?’ vroeg hij aan Mariecke.
    ‘Dat was Dom Anselmus. Wij houden het meest van Dom Johannis.’
    ‘Zorgen die monniken goed voor jullie?’
    ‘Ik begrijp je niet.’
    ‘Zorgen ze dat jullie goed te eten krijgen? Dat de zieken verpleegd worden? Dat de achterblijvers niet verdwaald raken?’
    Mariecke knipperde met de ogen.
    ‘Wie kijkt naar al die duizenden kinderen om?’ bleef Dolf aandringen. ‘God zorgt toch voor ons,’ riep Mariecke uit, toen eindelijk tot haar doordrong wat hij bedoelde.
    ‘Altijd?’ vroeg Dolf sceptisch.
    ‘Jij bent een domme jongen, Rudolf van Amstelveen,’ zei Mariecke ongeduldig. ‘Je hebt zelf ook gezien hoe de burgers van Spiers ons vanmorgen eten kwamen brengen. Dat had God hun opgedragen.’
    ‘En geloof jij, Mariecke, dat de zee voor jullie opzij zal gaan?’
    ‘Ja. Dom Anselmus zegt dat de zee voor Mozes ook opzij ging. De zee wijkt altijd voor een heilige.’
    Heilig, dat woord krijg je in elke zin te horen, dacht Dolf plotseling woedend. Daarmee worden die kinderen gelijmd en bedrogen. Want het is toch niet mogelijk dat volwassen mensen het ijlen van een krankzinnige herdersjongen ernstig nemen?
    ‘De aartsbisschop van Keulen heeft ons zelf uitgeleide gedaan en ons allen gezegend,’ vertelde Mariecke dromerig. ‘Dat was zo mooi…’
    Het wordt steeds gekker, dacht Dolf. Maar ja, dit zijn middeleeuwers. Ze kennen natuurlijk het verhaal over Mozes die de wateren van de Rode Zee deed wijken, opdat de joden veilig de overzijde konden bereiken. Terwijl de golven zich weer sloten boven de cohorten Egyptische krijgers, die de vluchtende joden achtervolgden. Zij geloven onvoorwaardelijk in dat verhaal. Waarom zou een dergelijk wonder zich dan niet kunnen herhalen? De kinderen lopen nu achter Nicolaas aan om dat te zien. Om een hele zee — kunnen ze zich een voorstelling van de zee maken? — om een hele zee te zien splijten, zodat zij over de bodem kunnen lopen naar het Heilige Land, alsof dat een wandelingetje van een half uur is! Maar dat wonder willen zij zien, de hoop daarop houdt hen op de been en geeft hun de kracht om duizenden mijlen te voet af te leggen. Ben ik dan de enige in dit achtduizendkoppige kinderleger die weet dat het niet kan?
    Mariecke trok aan zijn arm.
    ‘Ben je boos op me?’ vroeg ze pruilend.
    Blijkbaar was ze geschrokken van de uitdrukking die op zijn gezicht was gekomen. Geruststellend drukte hij haar magere schoudertjes. ‘Niet op jou, lieve Mariecke.’
    ‘Op wie dan?’
    Dat wist hij zelf niet.
    ‘Kunnen jullie de kruistochten niet beter overlaten aan iemand als Godfried van Bouillon?’ vroeg hij grimmig.
    Mariecke kirde, letterlijk. Nooit zou hij iets van dit lieve kind begrijpen!
    ‘Godfried van Bouillon is toch allang in de hemel!’
    Bij Dolf kwamen een paar jaartallen opduiken. 1096, eerste kruistocht.
    ‘Je hebt gelijk, Mariecke, ik ben met de tijd in de war. Ik bedoelde eigenlijk Richard Leeuwenhart.’
    ‘Die is ook dood, ik heb het horen vertellen,’ zei Mariecke bedroefd. ‘Maar er zijn toch anderen als hij: ridders zonder vrees of blaam, met harnassen en goede paarden en boogschutters. Die moeten het Heilige Land gaan bevrijden. Dat is geen werk voor ongewapende kinderen.’ Verwijtend keek Mariecke naar hem op.
    ‘Jij bent de zoon van een edelman, Rudolf. Hoe kun je dan zo praten?’
    ‘Mijn vader is een klerk en niks anders,’ snauwde Dolf, wiens geduld opraakte. Toen hij tranen in haar ogen zag, kreeg hij meteen spijt van zijn uitbarsting.
    ‘Toe Mariecke, ik bedoelde het niet kwaad. Ik vind jou lief…’ En dat troostte haar weer.
    Mariecke raapte een gevallen kind op waaraan Dolf, diep in gedachten, voorbij zou zijn gelopen. Nu de dag vorderde, begon het aantal achterblijvers en uitvallers weer toe te nemen. Hoeveel kinderlevens zou deze tocht elke dag eisen? vroeg de jongen zich wanhopig af. En wat kon hij doen om hen te helpen? Hij kon ze niet allemaal dragen. Even ving hij weer een glimp op van de watervlugge jongen in mooie kleren. Deze droeg een klein kind op de rug en snelde ermee naar voren. Dat joch moest wel sterk zijn! Leonardo’s ezel bezweek bijna onder de zieke en gewonde kleintjes. De student zelf steunde met elke arm een kind dat bijna niet meer vooruit kon. Mariecke paste zorgzaam op de kindertjes die door de ezel werden gedragen en die er telkens dreigden af te glijden. Dolf had vier kinderen op sleeptouw. Om zich heen zag hij vele kinderen die kleintjes droegen of ondersteunden. Ze waren dus niet zo onverschillig voor elkaar als hij gisteren, in zijn eerste verbijstering, had gedacht. Maar dat verhinderde niet dat hij er toch voortdurend een paar zag neerzinken waarnaar niemand omkeek. De hete lange dag begon zijn tol te eisen.
    De achterhoede waarin ze zich bevonden, kwam zo langzaam vooruit dat ze het contact met de hoofdgroep dreigden te verliezen. Dolf begon trouwens ook zijn benen te voelen. De dorst kwelde hem. Volgens zijn horloge was het bijna halfvijf — een etmaal geleden had hij nog kunnen hopen. Nee, daaraan mocht hij niet meer denken. Hij had zijn kans verzuimd en een ander was in zijn plaats naar de twintigste eeuw geflitst. Dolf leefde nu, in 1212, hij slofte in de hete zomermiddag over een stenige weg in de richting van de zee. Hij wilde zich niet meer verdiepen in wat hij had kunnen zijn. Hij moest proberen zich in dit onvermijdelijke tijdperk te handhaven.
    Misschien kan ik bij Leonardo in Bologna blijven, dacht hij vaag. Ik ben een knappe rekenmeester die de geheimen van de Arabische school kent. Als ik me wat toeleg op Latijn, kan ik later les gaan geven aan die universiteit waarover hij sprak. Of ik kan boekhouder worden. Die zullen ze in deze eeuw ook wel kunnen gebruiken. Ik moet me maar door de moeilijkheden heen slaan. Misschien kan ik op mijn oude dag mijn belevenissen als gestrande tijdreiziger op papier zetten voor het nageslacht.
    Hoewel Dolf het zich niet bewust was, was hij al druk bezig zich aan te passen.
    Eindelijk bereikten ze het veld waar voor die nacht het kamp zou worden opgeslagen. Voorzover ze niet van uitputting omvielen, zwermden de kinderen uit om hout te sprokkelen. Anderen trachtten de rivier te bereiken voor de gebruikelijke visvangst. Maar ze keerden teleurgesteld terug. De oever was te drassig en een breed rietveld verhinderde hen bij het water te komen. Vanavond geen vis.
    Hun dorst konden ze lessen in een traag stromende beek die dwars door het veld in de richting van de rivier sukkelde. Ondanks het feit dat het dagenlang zeer warm was geweest, was ook het veld drassig. Waarschijnlijk had het hier de afgelopen nacht lang geregend en geonweerd. Dolf keek rond en vond dat de plaats van het kampement slecht gekozen was. Nóg zo’n bui en ze zouden tot hun enkels in de modder waden.
    Leonardo volgde zijn blik en scheen te raden wat er in hem omging. ‘Maak je niet ongerust, Rudolf. Vannacht geen onweer. De lucht is helder. Dat betekent een koude maar droge nacht.’
    Dolf had van weersvoorspellingen geen verstand. Thuis keek hij ’s avonds in de krant, of hij keek naar de tv en dan wist hij precies wat hem te wachten stond als hij met vrienden wilde gaan kamperen. Maar hij vertrouwde op Leonardo en ging opgelucht op zoek naar brandhout.
    Ook dat was hier schaars. Het weinige hout dat de kinderen vonden, was vochtig of veel te vers. Enkele kinderen waren erg handig in het opbouwen en aansteken van kampvuurtjes, alsof ze jaren bij de padvinders waren geweest. Anderen brachten er niets van terecht, gebruikten te grote takken en zaten uren te tobben. Dolf sleepte zoveel brandstof aan als hij maar vinden kon. Over zichzelf en Leonardo maakte hij zich niet ongerust. Al zou het een koele nacht worden, zij konden er wel tegen. Maar de dun geklede Mariecke? En de twee zieke kindertjes die de hele dag rillend op de ezel hadden gereden? Dolf vermoedde dat zij tijdens het noodweer in de nacht hadden kougevat. Als ze niet warm werden gehouden, kregen ze longontsteking en dan was het met hen gebeurd. Weerstand hadden deze stakkers niet.
    Toen ze het vuur brandende hadden, haalde Leonardo uit zijn reiszak de laatste mondvoorraad. Een zakje vol gedroogde erwten, wat kruiden, een brok brood. Dolf bedacht dat ze er soep van konden koken als hij een pan had. Hij zei tegen Mariecke: ‘Ik zal kijken of ik bij iemand een pannetje kan lenen. Hou jij de wacht bij de zieken en laat ze nu en dan wat drinken.’
    Speurend liep hij over het reusachtige kamp. Hij zag vele kinderen die al sliepen. En anderen die druk bezig waren voedsel van onbekende herkomst te roosteren. Maar hij zag nog veel meer. Rillende, koortsige kinderen ontdekte hij. Hoeveel hadden er vorige nacht tijdens de storm kougevat? Hij zag gewonde kinderen wier kapotte voeten niet verbonden werden. Wier stukgevallen knieën vol bloed, korsten en vliegen zaten. Hij zag kinderen met hoofdwonden, zweren, bloedneuzen, ontstoken ogen, gezwollen enkels. En niemand scheen iets voor hen te kunnen doen.
    De meeste kinderen waren echter gezond en vrolijk. Ze worstelden met hun onwillige vuurtjes, probeerden met de laatste resten voedsel uit Spiers zoiets als een maaltijd klaar te krijgen. Ze plaagden elkaar, speelden, zongen liedjes, bij enkele vuren werd zelfs muziek gemaakt op wonderlijke instrumenten: fluiten, een schalmei, een primitief snaarinstrument. Heel ver weg luidden klokken. In de hele omgeving was geen huis, geen dorp te zien.
    Rond een rokend vuurtje vond Dolf eindelijk vier jongens die stil bijeen zaten. Naast hen stond een koud, ijzeren pannetje. Hij vroeg of hij het van hen kon lenen. ‘Jullie zijn toch al klaar met eten…’
    Het bleek dat de jongens niets te eten hadden gehad.
    ‘Bertho heeft ons laatste brood vanmiddag al weggegeven,’ zei een van de jongens verlegen. Dolfs vreemde kleding maakte hem wantrouwig. ‘Kom dan bij ons zitten,’ stelde Dolf voor. ‘Wij gaan soep koken.’
    In één van de jongens meende hij de knappe zwemmer van de vorige avond te herkennen. Na enig gefluister stonden ze op en volgden Dolf, die hen bij Leonardo bracht. Mariecke ging onmiddellijk water halen voor de soep.
    ‘Kijk,’ zei Leonardo, die geen enkel bezwaar maakte tegen het feit dat er nog vier hongerigen bijgekomen waren. Op zijn hand lagen twee gespikkelde eieren.
    ‘Hoe kom je daaraan?’
    ‘Gevonden tussen het riet. Het zit daar vol met nesten. Maar veel gave eieren zijn er niet meer.’
    Toch renden de vier jongens weg om te zien of zij ook iets konden vinden. Ze kwamen na een half uurtje terug met nog zes eieren en een zeer jonge, dode eend, bijna nog een kuiken.
    De soep werd een vreemd allegaartje, dik door de eierstruif en de erwten, pittig door de kruiden, maar alles bijeen smaakte het beter dan Dolf had verwacht. Leonardo beschikte wel over een houten lepel, waarmee Mariecke de zieke kinderen wat van het brouwsel kon ingieten. Dankbaar als hondjes keken ze naar haar op. Daarna aten het meisje, de student en de jongens de rest op door om beurten het pannetje aan hun lippen te zetten. Het was niet veel wat ze kregen, maar het verwarmde hen.
    ‘Mooi,’ zei Dolf tevreden toen ze even later gezellig bijeen zaten.
    Hij kreeg nu tijd de vier jongens wat nader te bekijken. Ze wisselden hun namen uit. De grootste van hen (Dolf schatte hem op een jaar of veertien) heette Frank en was de zoon van een leerlooier uit Keulen. Waarom hij zich bij het kinderleger had aangesloten, werd niet geheel duidelijk. De ‘zwemmer’ heette Peter. Hij was een korte, gedrongen jongen met harde knuisten en hij beweerde dat hij ongeveer twaalf jaar moest zijn. Hij was opgegroeid aan de oever van een meer, oostelijk van de stad Keulen op het domein van de aartsbisschop. De derde was kleiner en noemde zich Everard. Zijn vader was houthakker en Everard had in zijn leven nooit iets anders gezien dan wouden, jachtpartijen van de heer, en hij wist alles van bossen en dierenleven af. De vierde, weer een grote, sterke jongen, heette Bertho en weigerde iets over zijn vroegere leven te vertellen.
    ‘Ik ben nu kruisvaarder en dat is waar het op aankomt,’ zei hij. Toch leek hij Dolf een aardige jongen.
    Dolf stelde zich op de gebruikelijke manier voor als Rudolf Wega van Amstelveen, een naam waarvan de anderen zichtbaar onder de indruk waren.
    Hij wees om zich heen: ‘Dit is geen gunstige plek voor een kamp.’
    Everard gaf hem meteen gelijk.
    ‘We hadden beter nog wat verder kunnen lopen.’ Hij wees naar het zuiden. ‘Daarginds lijkt de oever hoger en er is bos.’
    ‘Wie beslist over de plaats waar de nacht wordt doorgebracht?’ wilde Dolf weten.
    ‘Nicolaas,’ zei Frank zonder aarzelen. ‘Hij is onze leider. Maar meestal laat hij zich raden door Dom Anselmus.’
    ‘De monnik?’
    De jongens knikten ijverig.
    Dolf stond op.
    ‘Ik geloof dat het tijd wordt dat ik eens ga praten met die Nicolaas,’ zei hij.
    Bertho scheen door die mededeling zo geschokt dat hij hem met open mond aanstaarde.
    ‘Kan een van jullie mij bij hem brengen?’ ging Dolf voort.
    ‘Je kunt niet zomaar…’ begon Bertho aarzelend.
    ‘Dat kan hij wel,’ riep Mariecke fel. ‘Rudolf is van edel bloed.’
    Dat denkbeeld was haar blijkbaar niet uit het hoofd te praten. Frank stond nu ook op.
    ‘Kom maar mee,’ zei hij rustig. ‘Daar verderop, achter dat bosje kreupelhout, staat zijn tent.’
    ‘Zijn wát?’ Dolf wist zeker dat hij het verkeerd verstaan had.
    ‘Zijn tent, met de huifkar.’
    ‘Dát wil ik zien!’
    Naast elkaar zochten ze hun weg door het kamp. De meeste kinderen sliepen al. De vuurtjes rookten en doofden. In de verte luidden weer klokken. Klokgebeier hoorde je vrijwel de hele dag, maar Dolf stelde meer vertrouwen in zijn horloge, dat waterdicht, schokvrij en nauwkeurig was en dat zichzelf opwond. Volgens dat horloge was het nu bijna halfnegen. Als altijd na een zeer warme dag stegen uit de rivier en de velden nevels op, die zich klam aan de slapende kinderen hechtten en het uitzicht belemmerden.
    ‘Mooie armband heb je daar,’ zei Frank, die gezien had hoe Dolf op zijn polshorloge keek.
    ‘Ja, een geschenk van mijn vader.’
    ‘Is het zilver?’
    ‘Roestvrij staal.’
    ‘Damascener staal?’
    ‘Zoiets.’
    ‘Is jouw vader rijk?’
    ‘Nogal,’ zei Dolf weinig op zijn gemak. Vergeleken met de middeleeuwers was zijn vader bulkend rijk. In de twintigste eeuw was dr. Wega een matig gesalarieerde wetenschapsman.
    ‘Waarom ben je dan weggelopen, als je het thuis zo goed had?’ informeerde Frank verder.
    ‘Gewoon, voor het avontuur.’
    Frank knikte tevreden. Blijkbaar was dat ook de reden waarom hij zich bij de Kinderkruistocht had aangesloten.
    Na een lange wandeling bereikten ze een iets hoger gelegen gedeelte van het ruige veld. Hier was de grond minder drassig. Toen ze voorbij het bosje waren, zagen ze een goed vuur, waaromheen een kring volwassenen en kinderen zat. Hoewel het al schemerde, zag Dolf achter het kampvuur een oude, ronde legertent staan. Hij zag ook twee witte ossen die rustig bij het bosje lagen te herkauwen. Een eindje verderop stond een ossenwagen met een witte huif, zorgvuldig bewaakt door een twintigtal jongens met knuppels in de hand. Nicolaas nam blijkbaar geen enkel risico.
    De groep om het laaiende vuur zat te eten. De geuren die het voedsel verspreidde, deden Dolf en Frank watertanden. De paar mondjes soep die ze naar binnen hadden gewerkt, waren bij lange na niet genoeg geweest om hun honger te stillen. Aan het spit boven het vuur hing nog meer wildbraad. Dolf herkende vogelvormen. Blijkbaar hadden deze kinderen een paar watervogels weten te verschalken.
    De groep bestond uit de in het wit geklede jongen, twee monniken en een achttal kinderen wier hoge afkomst aan hun kleren, manieren en fijne handen was af te lezen. Het beweeglijke jongetje dat Dolf al eerder had gezien, zat er ook bij.
    Verbaasd, met volle monden, keken ze op naar de grote jongen die zo plotseling in hun midden verscheen. Maar Dolf had zich weer eens iets in het hoofd gezet en stevende recht op zijn doel af, met blinde koppigheid, waarbij hij zijn hersens toch goed bij elkaar hield.
    ‘Ik ben Rudolf Wega van Amstelveen,’ sprak hij duidelijk en plechtig. Zoals steeds maakte de naam indruk. De magere monnik, die Dom Anselmus werd genoemd, hief even de hand op. Dom Johannis, veel jonger, dikker en vriendelijker, knikte hem toe. Nicolaas maakte een beweging alsof hij wilde opstaan, bedacht zich toen. De mooi uitgedoste kinderen keken nieuwsgierig toe. Ze waren zo gespannen dat ze vergaten te kauwen.
    ‘… en ik heb honger,’ zei Dolf kalm, wijzend op het braadspit.
    De kleine bemoeial stak hem onmiddellijk een stuk wildbraad toe en schoof iets opzij.
    ‘Ga zitten, Rudolf van Amstelveen. Je bent welkom.’
    Kennelijk beschouwde deze elitegroep hem als één der hunnen: een kind van edele ouders. Al moest Dolfs kleding hen wel voor raadsels zetten. Dolf wenkte Frank om er ook bij te komen zitten, hetgeen de anderen niet zo prettig schenen te vinden. Ze wisselden een afkeurende blik.
    ‘Wie ben jij?’ vroeg Dom Anselmus streng. Frank stelde zich voor. Dolf, die begreep dat het standsverschil tussen de vrije poorterszoon en de baronskinderen moest worden weggewerkt, sloeg snel een arm om Franks schouders.
    ‘Hij is mijn vriend,’ sprak hij. De anderen zwegen beklemd. De kleine bemoeial schoof Frank toch ook een stuk vlees toe. Dolf vond hem opeens een erg aardige jongen.
    Toen hij verzadigd was, keek Dolf de elitekring eens goed aan. De kinderen keken terug, nieuwsgierig en een beetje argwanend. Hij merkte een mooi meisje op in een lange, van fijn linnen geweven japon. Ze was behangen met sieraden en ze droeg aan een zilveren ketting een kruis dat schitterde van de juwelen. De jongen naast hem droeg een dieprood overkleed, gele beenbekleding en een met zilver bestikte gordel waarin een prachtige dolk hing met edelstenen in het handvat. De andere kinderen waren niet minder mooi opgetuigd. De in het wit geklede jongen was natuurlijk Nicolaas.
    Dolf begon te spreken. Hij dempte zijn stem, opdat zijn vreemde tongval niet te veel zou opvallen en omdat hij de aandacht wilde vasthouden. Naar wie zacht spreekt wordt scherp geluisterd.
    ‘Sinds gisteren heb ik mij aangesloten bij de Kinderkruistocht. Ik wil met jullie meegaan naar het Heilige Land om de Witte Stad te helpen veroveren,’ zei hij om zijn loyaliteit te bewijzen.
    De monniken knikten hem toe, terwijl Anselmus’ blikken al keurend over zijn stevige gestalte gleden.
    ‘Ik kom uit Holland, waar de mensen anders praten en anders gekleed gaan dan hier,’ vervolgde Dolf, om een verklaring te geven voor alles wat vreemd aan hem was. En dat was heel wat! Ook die mededeling werd voor kennisgeving aangenomen.
    ‘… Maar wat ik van dit kinderleger heb gezien,’ zei Dolf, nu tot de kern van de zaak komend, ‘bevalt me niet zo erg. Ik ben diep bewogen door wat ik heb gezien. Het welzijn van al deze kinderen gaat me aan het hart. Toch zag ik vele zieken om wie niemand zich bekommerde. Ik zag kinderen die van uitputting langs de weg neerzonken. Ik zag gewonden voor wie niemand iets deed. Ik heb kinderen zien sterven onderweg, anderen zien verdrinken. Vader,’ wendde hij zich plotseling tot Anselmus, ‘deze kruistocht is slecht georganiseerd. Dat kan veel beter.’
    De donkere monnik fronste de wenkbrauwen maar zei niets. Johannis toonde plotseling veel belangstelling. Nicolaas hief een hand op.
    ‘God waakt over ons, God zorgt voor ons,’ zei hij als een automaat.
    ‘God zal het ons zeker niet kwalijk nemen als wij Hem daarbij een handje helpen,’ liet Dolf zich ontvallen. Ontsteltenis golfde door de kring.
    ‘Ben je gekomen om ons de les te lezen, Rudolf van Amstelveen?’ vroeg Dom Anselmus dreigend.
    ‘Ja. Toen ik zei dat ik honger had, werd mij onmiddellijk een stuk vlees toegestoken. Daarvoor ben ik dankbaar. Maar er zijn hier op het veld nog achtduizend kinderen die honger hebben. En wat wordt er voor hen gedaan?’
    ‘God zal hen voeden,’ zei Nicolaas weer, net iets te snel.
    Dolf wendde zich nu rechtstreeks tot de herdersjongen.
    ‘Nicolaas, luister naar mij,’ sprak hij ernstig en langzaam. ‘God heeft jou opgedragen deze kinderen naar het Heilige Land te brengen. Daarbij heeft God jou de verantwoordelijkheid voor die kinderen opgelegd. Aan jou de geweldige taak om hen veilig, gezond en zonder grote verliezen voor de poorten van de Witte Stad te leiden. De reis is lang, de gevaren zijn groot. Maar met een goede organisatie en het gebruik van ons gezonde verstand kunnen we veel lijden voorkómen. Het kan niet Gods wil zijn dat de meeste van deze kinderen onderweg omkomen. God heeft jou tot leider aangesteld, maar leiderschap betekent: zorgdragen voor de jou toevertrouwde kudde.’
    ‘Rudolf van Amstelveen heeft gelijk,’ zei plotseling het mooi geklede jongetje naast hem. ‘Als mijn vader ten oorlog trok, zorgde hij ervoor dat zijn krijgsvolk onderweg goed te eten had.’
    Dom Anselmus snauwde: ‘Houd je mond, Carolus.’ Maar Carolus liet zich de mond niet snoeren.
    ‘U weet het niet, omdat u altijd vooraan reed,’ riep hij. ‘Maar de chaos in de achterhoede was iets verschrikkelijks. Ik heb daar al eerder over geklaagd en ik ben blij dat Rudolf van Amstelveen mij nu bijvalt.’ Gelukkig, dat is tenminste één medestander, dacht Dolf dankbaar.
    ‘Rudolf van Amstelveen vergist zich,’ zei Dom Anselmus kil. ‘Dit is geen gewone kruistocht. Wij zijn niet op weg gegaan om bloed te vergieten en om Jeruzalem met het zwaard in de hand te heroveren. Wij zullen de Saracenen verjagen met onze onschuld.’
    ‘Dat weet ik,’ antwoordde Dolf kalm. ‘Maar wij zijn beslist niet op weg gegaan om van honger, kou en ellende om te komen. Al deze kinderen’ — hij wees om zich heen — ‘al deze kinderen verwachten Jeruzalem te zien. Zoals het nu gaat zal nog geen tiende deel van hen de tocht volbrengen. Want hun leiders bekommeren zich niet om hen. Terwijl ze het zichzelf aan niets laten ontbreken.’
    En weer wees hij, ditmaal verwijtend, op de resten van de maaltijd, op de tent en de huifkar.
    ‘Jullie lopen niet, jullie rijden. Jullie hongeren niet. Jullie vatten geen kou als het regent en de stormwind over het kamp giert. Jullie kiezen een plek uit voor de nacht zonder je af te vragen of die wel geschikt is voor duizenden kinderen die geen tent hebben om beschutting te vinden…’
    ‘De ossen waren moe,’ zei het sieradenmeisje.
    ‘Dit is een uitgestrekte vlakte met ruimte voor allen,’ verdedigde Nicolaas zich.
    ‘Maar het is drassig en onbeschut. Gisternacht hebben vele kinderen kou gevat, morgen zullen zij ziek zijn. Wat wordt er voor hen gedaan? Wie verzorgt hen, geeft hun warme kruidenthee, houdt het vuur voor hen brandende?’
    Geleidelijk aan had Dolf zijn kalmte verloren. Hij begon zich op te winden.
    ‘Luister, Nicolaas. God zal over dit kinderleger vele moeilijkheden uitstorten, maar niet om ons te vernietigen. Het is onze taak, als leiders van de Kinderkruistocht, om ervoor te zorgen dat de kinderen er goed doorheen komen en voltallig voor de poorten van Jeruzalem verschijnen. God heeft niet alleen aan jou een opdracht gegeven, Nicolaas, maar aan ons allen! En omdat God het wil, moeten wij het doen, zo goed we maar kunnen. Op het ogenblik gaat het helemaal niet goed. Elke dag sterven er vele kinderen van honger, dorst, vermoeidheid. En dit is nog maar het begin… Dat kan God niet bedoeld hebben, Nicolaas. Hij wil ons zeker laten lijden, maar Hij eist ook dat wij elkaar bijstaan en de taak volbrengen die ons is opgelegd. Daarom moeten we ons beter organiseren. Daarom moeten we, kind voor kind, onze mogelijkheden benutten. Ter ere van God.’
    ‘Amen,’ sprak het jongetje naast hem.
    Oef, ik praat als een dominee voor de televisie, dacht Dolf beschaamd. Waar haal ik opeens zo’n vrome preek vandaan? Heeft de waanzin van de Kinderkruistocht mij ook al te pakken? Ik weet toch dat er niets van terecht kan komen…
    Maar hij zag dat zijn redevoering diepe indruk had gemaakt. Het jongetje naast hem klapte geestdriftig in de handen, sloeg een kruis, ten slotte omhelsde hij Dolf.
    ‘Je bent een ware zoon van je edele vader, Rudolf,’ juichte hij.
    De beide monniken bleven onbeweeglijk zitten. De stekende ogen van Anselmus lieten de vreemde jongen niet los. Maar op het ronde gezicht van Johannis verspreidde zich een warme glimlach.
    ‘Rudolf van Amstelveen, ik geloof dat jij een waardevolle aanwinst bent,’ zei hij hartelijk. ‘Mag ik een paar voorstellen van je horen?’ Ook dat had Dolf die dag al voor zichzelf uitgemaakt.
    ‘Om te beginnen moeten we de kinderen in groepen splitsen, elk met een eigen taak. Er zijn er zoveel dat dit niet moeilijk kan zijn.’ Hij begon op zijn vingers af te tellen. ‘In de eerste plaats moeten we ordebewakers hebben. Daarvoor kunnen we de grootste jongens en meisjes kiezen, die zich dan moeten voorzien van een of ander wapen: een knuppel bij voorbeeld. Zij zijn verantwoordelijk voor de veiligheid van de kinderen. Hun taak zal zijn om ons dag en nacht te beschermen tegen aanvallen van buitenaf en ongeregeldheden onder de kinderen te voorkomen. Verder hebben we grote groepen jagers nodig, die elke dag voor een flinke hoeveelheid vers vlees kunnen zorgen. Ik heb gezien dat het land wemelt van het wild.’
    ‘Wacht even,’ riep Nicolaas boos, ‘dat kan natuurlijk niet. Dat is stropen…’
    Dolf wees op het braadspit.
    ‘Hoe kwamen jullie dan aan wilde eenden vanavond?’
    ‘Die werden geschoten door Carolus,’ zei Nicolaas. Het jongetje naast Dolf knikte geestdriftig. Hij wees naar de tent. Naast de opening stond zijn zelfgesneden boog, met een pijlkoker er naast.
    ‘Ik kan een vogel in de vlucht raken,’ zei hij blij. ‘Ik kan jagen zonder valk.’
    ‘En is dat dan geen stropen?’
    ‘Soms…’ Nicolaas haalde de schouders op. Het onderwerp scheen hem te vervelen.
    ‘Wilde je beweren, Nicolaas,’ zei Dolf kwaad, ‘dat het wild in de velden en bossen waar we doorheen trekken, beschermd wild is?’
    ‘Beschermd?’
    De misverstanden door de taal dreigden weer.
    ‘Het wild is van de heren over wier domein we reizen. Alleen de heer mag erop jagen. Je kunt niet verlangen dat de heilige kinderen zich vergrijpen aan de patrijzen en reebokken van een groot heer!’
    ‘Nou, van mij mag het,’ gromde Dolf. Hij wendde zich tot de kleine scherpschutter. ‘Wat vind jij ervan, Carolus?’
    Het joch zat te springen van vreugde.
    ‘Ik zal de jagersgroepen vormen,’ riep hij. ‘Ik zal ze leren hoe ze bogen en pijlen moeten maken. En jagen zullen ze, reken maar! Ook daar waar het verboden is. Want Rudolf van Amstelveen heeft gelijk: de kinderen moeten eten.’
    ‘Een edelman die stroopt?’ riep een van de andere mooie kinderen. ‘Dat is geen stropen, dat is Gods wil voltrekken,’ gilde Carolus.
    De anderen zwegen bedremmeld.
    ‘En bovendien ben ik de koning en heb ik het heilige recht om een jachtstoet te vormen. Nietwaar Rudolf?’
    Dolf snapte niet waar de jongen het over had, maar hij knikte want hij vond die komieke Carolus erg sympathiek. En als hij in staat zou blijken om wild te schieten voor het kinderleger, vond Dolf het allang goed. Of het nu tegen de wet was of niet — honger breekt alle wetten.
    ‘We zullen ook visploegen nodig hebben,’ zei hij. ‘Ik heb kinderen gezien die goed kunnen zwemmen, en anderen die netten bezitten. Maar alleen de zwemmers moeten in de visploegen worden opgenomen, voor de anderen is dat te gevaarlijk.’ Hij keerde zich tot Frank. ‘Zou Peter die visploegen kunnen organiseren?’
    ‘Ja,’ zei Frank zonder aarzelen. ‘Peter is zelf een halve vis en hij heeft vrienden onder de kinderen.’
    ‘Prachtig. Carolus leidt de jagers op, Peter de vissers. Wie geven we de leiding van de ordebewakers?’
    ‘Dat doe ik,’ zei een forse edelknaap. ‘Die jongens daar bij de huifkar staan ook onder mijn bevel. Maar ik geloof dat Rudolf gelijk heeft: het hele kamp moet bewaakt worden. Er worden ’s nachts wel eens kinderen weggehaald.’
    Dolf rilde. De ridderzoon bleek Fredo te heten en hij scheen zich te verheugen bij het vooruitzicht een soort krijgsmacht te mogen vormen. Dolf knikte.
    ‘We hebben ook een ziekenploeg nodig die zich kan bekommeren om de gewonden en om de kinderen die onderweg ziek worden. Daarom moeten we de mars overdag ook anders indelen. Voorop gaan jongens met stokken of pijl-en-boog om rovers en onguur gespuis op een afstand te houden. Daarachter komen groepen kleinen en zwakken, met tussen hen in grotere kinderen om hen zo nodig te helpen. De ossenwagen kunnen we gebruiken voor het vervoer van kinderen die niet meer tot lopen in staat zijn. Zodra we een flinke stad bereiken, moeten we proberen de zieken en gewonden daar onder te brengen. Jullie zijn gezond, jullie kunnen lopen! Achter de kleintjes moeten weer anderen komen die behoorlijk uit de voeten kunnen, die kunnen dan de achterblijvertjes opvangen. De staart van het leger moet weer gevormd worden door sterke, goed bewapende kinderen om een aanval in de rug te kunnen opvangen. Op die manier zullen geen kinderen meer onopgemerkt achterblijven om wie weet hoe ellendig aan hun eind te komen. Ben je het daarmee eens, Fredo.’
    ‘Ik vind het een heel goed plan,’ knikte de jongen.
    ‘Moet ik dan lopen?’ vroeg het meisje met de sieraden angstig. ‘Dat wil ik niet.’
    Dolf keek even naar haar fijne schoentjes, niet veel meer dan zilverkleurige muiltjes waren het. Ze zou er beslist niet ver op komen. ‘Wie ben je?’ vroeg hij.
    ‘Hilde van Marburg.’
    De naam zei hem niets, maar het klonk nogal adellijk.
    ‘Als je bereid bent om op de zieken te passen, kun je in de ossenwagen meerijden,’ zei hij. Hilde knikte opgelucht.
    Carolus wendde zich rechtstreeks tot Dolf.
    ‘Ik heb niet veel gereden, hoor,’ zei hij, ‘ik vond het niet helemaal eerlijk en bovendien is het de taak van een koning om zich te bekommeren om de onderdanen. En ik kan geweldig goed lopen.’
    Dolf glimlachte warm tegen hem. De kittige Carolus begon hem steeds beter te bevallen. Hij vroeg zich af wat dit kind ertoe had bewogen om zich bij het leger der verschoppelingen aan te sluiten. ‘Je praat alsof je gewend bent bevelen te geven, Rudolf van Amstelveen,’ sprak nu Dom Johannis. ‘Hoe groot is het domein van je vader? Ben je de oudste zoon?’
    Dolf richtte zich hoog op. Met zijn vijftien jaren, één meter zestig, was hij zeker zo lang als een volwassene uit die tijd. Ze moesten hem wel voor een jaar of achttien houden. Zijn lengte en de zekerheid waarmee hij optrad, intimideerden deze middeleeuwers. Voor een vijftienjarige uit Dolfs tijd was dit alles heel gewoon. In de dertiende eeuw durfden alleen edellieden zo hoog van de toren te blazen. Dolf besloot de indruk die hij had gemaakt, tot het uiterste uit te buiten.
    ‘Vergeef me,’ zei hij. ‘Het doet mij pijn om over het verleden en mijn jeugd te spreken. Ik verzoek u geen vragen te stellen. Ik kan ze niet beantwoorden zonder in moeilijkheden te geraken.’
    De kinderen in de kring knikten begrijpend. Ook zij dachten liever niet terug aan de burchten die zij hadden verlaten, met strenge heren, ruwe soldaten, stinkende horigen, aan de verveling van de lange winters.
    In Jeruzalem, het hart van de wereld, was het altijd zomer, bloeiden het hele jaar de bloemen…
    Nadat hij zo alle vragen naar zijn herkomst had afgesneden, ging Dolf verder met het ontvouwen van zijn plannen.
    ‘Het kamp voor de nacht moet voortaan ook anders worden ingericht. We moeten ploegen van houtsprokkelaars, kookploegen en wakers vormen. Wat we nodig hebben, zijn grote kookpannen en zoveel mogelijk etensnapjes. Het voedsel dat we gedurende de dag gevangen of gekregen hebben, moet door de ordebewakers verzameld worden en dat moeten ze bewaren tot de avond. Dan kunnen de kookploegen boven grote vuren aan het werk gaan en het hele kinderleger voeden. ’s Nachts moeten afdelingen grote jongens en meisjes, flink bewapend, de wacht houden aan de buitenzijde van het kamp.’
    Carolus zat te knikken, Fredo eveneens, maar Dom Anselmus zei stug: ‘Dat gaat allemaal te veel tijd in beslag nemen. We zullen nog nauwelijks vooruit komen — en voordat de herfst intreedt moeten we over de bergen zijn.’
    Dolf antwoordde: ‘De eerste dagen zullen we er nog aan moeten wennen, maar zodra elk kind heeft begrepen wat er van hem wordt verlangd, zult u zien dat alles veel gemakkelijker gaat en dat we sneller vooruitkomen.’
    Hij keek even naar de andere monnik, Dom Johannis, die hem hartelijk toelachte. Dat scheen wel een aardige man te zijn. Carolus riep: ‘Rudolf van Amstelveen is de wandelende wijsheid. Een goede organisatie is noodzakelijk voor een leger. Rudolf, op mij kun je rekenen.’
    Omdat Carolus’ woord kennelijk gezag had, durfden de andere baronskinderen nauwelijks bezwaren te opperen. Dolf besloot er nog een schepje bovenop te doen, want hij zag dat Nicolaas donker zat te kijken en voortdurend het hoofd schudde.
    ‘Al deze kinderen,’ zei hij, wijzend in de richting van het slapende kamp, ‘komen toch ergens vandaan, ze hebben iets geleerd. Zo zit er bij mijn kampvuurtje een jongen die opgroeide in de bossen en alles van wildsporen afweet. Carolus zal van zulke jongens in zijn jachtstoet veel gemak kunnen hebben.’
    ‘Hoe heet hij?’ vroeg Carolus opgewonden.
    ‘Everard. Morgenochtend zal ik hem naar je toesturen, hij zal je zeker aanstaan. Want als we goede en bruikbare afdelingen willen vormen die met hun allen het kinderleger van voedsel kunnen voorzien en het tegen gevaren kunnen beschermen, dan moeten we de kinderen zoveel mogelijk zelf hun werk laten kiezen. Ieder van hen kent of weet wel iets wat hij in het belang van allen kan toepassen.’
    Die woorden ontmoetten algemene verbazing. In de Middeleeuwen kende elk mens zijn plaats. Hij werd op die plaats geboren en bleef zijn eigen stand trouw. Natuurlijk kon je ook in de dertiende eeuw carrière maken. De maatschappij kende wel enige soepelheid en de zeer intelligenten slaagden er over het algemeen wel in om hun positie te verbeteren. Maar ieder kind zijn taak laten kiezen, voor het algemeen belang nog wel, was voor deze elitegroep rondom het vuur iets zo volslagen nieuws dat ze verbijsterd het hoofd schudden.
    Dolf echter wist wat hij deed. Hij kende de waarde van een mens die met genoegen het werk doet dat hem het beste ligt. Toen hij zag hoe verbaasd de anderen waren en begreep dat hij iets moeilijks had gezegd, stapte hij gauw over op een ander onderwerp.
    ‘Ik hoorde Dom Anselmus daar iets zeggen over bergen. Welke route volgen we eigenlijk naar het Heilige Land.’
    De kaart van Europa zat vrij stevig in zijn hoofd. Hij vroeg zich af hoe deze mensen eigenlijk de weg zouden weten.
    Hij kreeg antwoord van de vriendelijke Dom Johannis.
    ‘Bij Genua zullen we de zee bereiken.’
    ‘Genua?’ vroeg Dolf. ‘Daar begrijp ik niets van. Wat moeten we in Genua doen?’
    ‘God heeft Nicolaas bevolen het kinderleger naar Genua te brengen,’ zei de duistere Dom Anselmus kort.
    Nou moe, dacht Dolf. Toen kreeg hij een schok.
    ‘Maar dan moeten we de Alpen over!’
    De monniken knikten en Dolf voelde zijn bloed in ijs veranderen. Hoe zagen de Alpen er in deze tijd uit? Waren er wegen? Ja, natuurlijk waren die er. De Romeinen waren er ruim duizend jaar tevoren al overheen getrokken. En Hannibal met zijn olifanten. Toch geschrokken van het denkbeeld om met achtduizend hulpeloze kinderen het grimmigste gebergte van Europa te moeten overwinnen, staarde Dolf peinzend voor zich uit. Zou dat niet uitlopen op een verschrikkelijk drama? Hij kende de Alpen. Hoe vaak was hij niet met zijn ouders in Zwitserland, Oostenrijk en Italië geweest? Maar dan reden ze in een comfortabele auto, over geasfalteerde wegen waarlangs restaurants, hotels en picknickplaatsen waren ingericht. Waarover politiewagens patrouilleerden en de autootjes van de Wegenwacht toerden. Waar je als vakantieganger dus maar weinig kon overkomen.
    Hij besefte heel goed dat het ditmaal anders zou zijn. Slechte, smalle wegen, langs duizelingwekkende afgronden. Geboefte dat op de loer lag om argeloze reizigers te overvallen. Baronnen die hun tol eisten, als ze de reizigers al niet de keel afsneden om hen te kunnen plunderen. ‘Over de Alpen dus naar Genua,’ zei hij hardop. ‘En hoe dan verder? Genua ligt nog duizenden mijlen van Jeruzalem.’
    Hij wist wat het antwoord zou zijn, maar hij wilde het horen uit de mond van volwassenen. Hij hoorde het.
    ‘God zal met de zee een wonder verrichten en de wateren doen wijken, zodat wij te voet het Heilige Land kunnen bereiken.’
    Zouden die monniken dat zelf geloven? vroeg Dolf zich af.
    Al enige tijd had hij, buiten de lichtkring van het vuur, een donkere gestalte opgemerkt die aandachtig naar hun gesprek scheen te luisteren. Hij meende er Leonardo in te herkennen, met zijn knots. Wat deed hij hier?
    ‘Als we dan toch over de Alpen moeten,’ zei Dolf, gravend in zijn geheugen, ‘dan stel ik voor de Brennerpas te nemen. Die is niet zo hoog en gevaarlijk.’
    ‘Het plan is om over de oude heerweg van de Mont-Cenis te reizen,’ antwoordde Anselmus stug. ‘Dat is de kortste weg en ik ken die route. Ik heb eenmaal een pelgrimstocht naar Rome gemaakt.’
    ‘Ik ken die weg ook,’ riep Dolf half in paniek. ‘En hij is verschrikkelijk, bijna even erg als de Grote Sint-Bernard.’
    Een verbaasde stilte volgde. Dolf kreeg een kleur.
    ‘Ik heb veel gereisd,’ zei hij zacht.
    Zijn moeder hield niet van vliegen. Ze hield te veel van de schone aarde om op reis hele stukken over te slaan, zei ze vaak. Daarom waren de Wega’s altijd per auto met vakantie gegaan, toerend over alle paswegen in het Alpengebied. Dolfs vader vond daar ook een sportief genoegen in en weigerde zelfs gebruik te maken van de grote autotunnels. Zo zag je nog eens iets van de wereld. Als alle bewoners van een vlak land was Dolf verzot op bergen en woeste landschappen. Hij had van die reizen altijd volop genoten. Maar nu…
    ‘Laten we bij Straatsburg afbuigen naar het oosten,’ stelde hij voor, ‘daarna trekken we door het Zwarte Woud, door Beieren, we passeren het Karwendelgebergte, want daarachter ligt Innsbruck. Voorbij Innsbruck begint de Brennerpas. We lopen dan recht op Bolzano af. Ik geef toe dat het een flinke omweg is, maar het is de enige mogelijkheid als we die achtduizend kinderen heelhuids over de bergen willen krijgen.’
    ‘Nee,’ sprak Anselmus ongeduldig. ‘Zo’n omweg is zinloos. Bovendien wemelt het Karwendelgebergte van rovers.’
    ‘Ach wat, dat zal overal in de bergen wel het geval zijn,’ meende Dolf onschuldig.
    ‘Ben je er geweest?’ vroeg Carolus opgewonden. ‘Ken je de bergen?’
    ‘Ja. Ik heb alle passen bereisd.’
    Dat geloofden ze natuurlijk niet.
    Dom Johannis zei zacht: ‘Op de Mont-Cenis staat een beroemde abdij waar reizigers onderdak en voedsel kunnen vinden.’
    ‘Achtduizend tegelijk?’ hoonde Dolf. ‘Of zelfs maar vierduizend? Want we zullen zeker de helft van de kinderen verloren hebben eer we zover zijn.’
    De donkere gestalte buiten de lichtkring trad opeens naar voren. Het was inderdaad Leonardo. Leunend op zijn knots zei hij rustig: ‘Vergeef mij dat ik de vergadering van dit illustere gezelschap heb gevolgd. Ik ben Leonardo Fibonacci da Pisa, een rondtrekkende student op weg naar Bologna. Uit medelijden heb ik mij voorlopig aangesloten bij de Kinderkruistocht. Ook ik ken de Alpen en enkele paswegen en ik kan jullie zeggen dat Rudolf van Amstelveen gelijk heeft. De Mont-Cenis is onmogelijk, die tocht zal duizenden kleine kinderen het leven kosten. Daar op die vreselijke hoogte groeit niets meer, zelfs geen struikje, en het is er ijzig koud. De kinderen zullen omkomen van honger, ze zullen in de vriesnachten verstijven… De Brenner is niet zo hoog en niet zo onherbergzaam.’
    ‘De beren van de Karwendel zullen ons vernietigen,’ sprak Anselmus somber.
    ‘Beren?’ vroeg Dolf geschrokken. Daarna had hij zijn tong wel kunnen afbijten, want Nicolaas riep meteen:
    ‘Ik hoor dat je van de bergen niets afweet.’
    Dolf was even uit het veld geslagen, maar Leonardo niet.
    ‘Zijn er op de kale Mont-Cenis geen beren en wolven?’ vroeg hij bars. De monniken moesten dat toegeven.
    Goeie genade, béren, dacht Dolf. Daarop had ik niet gerekend. En wolven ook nog! Wat staat ons allemaal te wachten?
    De student stond, leunend op zijn knots, kalm op het gezelschap neer te kijken. Hij was slank en niet veel langer dan Dolf. Maar er ging overwicht van hem uit, vooral door zijn onverstoorbaarheid en zelfvertrouwen. Dolf bewonderde hem, vooral toen Leonardo met zijn knots losjes op de grond tikte en rustig opmerkte: ‘Ach wat, met deze vriend hoef ik voor geen enkele beer uit de weg te gaan.’
    De kleine Carolus, die van pure geestdrift bijna uit elkaar sprong, gilde: ‘Hoe kunnen we de raadgevingen van twee ervaren reizigers in de wind slaan?’
    ‘Stil,’ zei een meisje in een blauwe mantel. ‘Ik ben bang voor beren en wolven.’
    Dolf had intussen zijn houding teruggevonden.
    ‘Bang zijn we allemaal,’ zei hij, ‘maar met de nodige voorbereidingen en een groep dappere jagers en ordebewakers zullen we de wilde dieren wel op een afstand kunnen houden.’
    Ze bleven vergaderen tot diep in de nacht. Eindelijk werd besloten af te zien van de tocht over de beruchte Mont-Cenis en de weg te kiezen die Dolf en Leonardo hadden voorgesteld. Het meisje met de sieraden was tegen Carolus’ schouder in slaap gevallen. Ze was een heel mooi meisje, met lange blonde vlechten en niet ouder dan een jaar of twaalf. De kittige Carolus had een arm om haar heen geslagen en keek verliefd op haar blonde kopje neer.
    ‘Is Hilde je zusje?’ vroeg Dolf.
    ‘Hilde van Marburg is het dochtertje van Graaf Ludwig,’ fluisterde Carolus. ‘Ze werd opgevoed aan het hof van haar oom, de aartsbisschop van Keulen — in het klooster natuurlijk. De aartsbisschop beval haar met ons mee te trekken. Zij zal de koningin van Jeruzalem worden.’
    ‘Dat is niet mis,’ liet Dolf zich ontvallen.
    ‘En ik…’ zei Carolus dromerig, ‘ik zal worden uitgeroepen tot koning van Jeruzalem. Ik zal met mijn bruid Hilde in een wit paleis wonen en altijd gelukkig zijn.’
    Kinderdromen, kinderfantasieën — ontroerend en onwerkelijk.
    Wat moest hij zeggen? Dolf wist niets beters te doen dan een soort buiging te maken voor de kleine koning. Een huldeblijk dat door Carolus minzaam in ontvangst werd genomen.
    ‘Rudolf van Amstelveen,’ sprak hij zonder op te staan, want hij wilde het meisje niet wakker maken, ‘hiermede benoem ik jou tot mijn eerste schildknaap.’
    Met zijn vrije hand tikte hij even op Dolfs schouder.
    ‘Dat geeft je het recht ’s nachts in de tent te slapen,’ voegde hij er samenzweerderig aan toe.
    ‘Dank je, Carolus, maar ik slaap liever bij mijn eigen kampvuurtje. Daar is ook een lief meisje dat ik moet beschermen, zie je.’ Carolus knikte begrijpend. Dolf stond op.
    Nu ben ik geridderd door de koning van Jeruzalem, dacht hij geamuseerd en ik zal met duizenden grapjesmakende, fantaserende kinderen een tocht gaan maken waar honderd sterke, gewapende kerels voor zouden terugdeinzen. Wat is dit voor een waanzinnig tijdperk?
    En weer besefte hij dat hij van deze middeleeuwers nooit iets zou begrijpen.
    Samen met Leonardo en de half slapende Frank keerde Dolf terug naar zijn kampvuurtje. Alleen Peter was nog wakker en hield trouw de wacht over de anderen. Frank vertelde hem in het kort wat er besproken was.
    Intussen maakte Dolf zich gereed om ook te gaan slapen. Hij strekte zich uit op de harde grond, naast Leonardo, en vroeg zacht: ‘Waarom was jij daar opeens, vriend? Ben je ons gevolgd?’
    ‘Och,’ prevelde de student, schijnbaar onverschillig. ‘Noem het maar een voorzorgsmaatregel. Toen ik jou met Frank zag weglopen met zo’n gezicht van: ik zal het die lui eens eventjes gaan vertellen, begreep ik dat je flink van leer zou trekken. Het leek me beter om in de buurt te blijven. Wat vind je overigens van die twee monniken?’
    ‘Domoren,’ zei Dolf zonder nadenken.
    Leonardo probeerde een zachter plekje te vinden voor zijn rug. Hij schoof even heen en weer en zei toen, fluisterend: ‘Geen domoren, Rudolf. Vooral Anselmus niet… Maar namaak.’
    ‘Meen je dat?’ vroeg Dolf schril.
    ‘Ssst, niet zo luid. Ja, ik meen het. Gisteren waren ze me al opgevallen.
    Er klopt iets niet. Wat willen ze met deze Kinderkruistocht?’
    ‘Jeruzalem heroveren.’
    ‘Dat zeggen ze, ja,’ mompelde Leonardo.
    Dolf was blij dat hij met zijn twijfels niet alleen stond.
    ‘Waarom denk je dat het geen echte monniken zijn?’
    ‘Het verbaasde me dat ze jou lieten uitspreken,’ antwoordde Leonardo dromerig. ‘Dat ze niet opsprongen en je van ketterij beschuldigden.’
    ‘Ik vond juist dat ik zo’n vrome toespraak hield,’ zei Dolf onnozel. Leonardo grinnikte, hij schokte ervan.
    ‘Rudolf, beste jongen, ik heb nog nooit iemand zulke ongewone dingen horen zeggen als vanavond. Je bent een razend knappe jongen en ik begrijp niet waar jij al je kennis en ervaring vandaan hebt op jouw leeftijd. Maar een ketter ben je — en als ik jou was zou ik maar een beetje voorzichtig zijn.’
    Dolf zuchtte. Het was waar: hoe hij ook zijn best deed, met de godsdienstige gevoelens uit de dertiende eeuw wist hij niet goed raad. ‘Ik heb toch echt geprobeerd om de dingen te zeggen die zij zelf ook beweren, over de goddelijke bevelen en zo,’ verontschuldigde hij zich. De student richtte zich half op en keek ernstig op Dolf neer.
    ‘En geloofde je wat je daar zei, Rudolf?’
    De jongen voelde dat hij bloosde. Gelukkig brandde het vuur heel laag, zodat de Italiaan het niet kon zien.
    ‘Jij gelooft er even weinig in als ik, Rudolf. Ik heb nogal wat gereisd en veel van de wereld gezien. Ik denk dat Nicolaas ook wel eerlijk is, maar hij wordt misbruikt door die twee kerels in hun gestolen pijen en met hun vrome gezichten. Dat zijn geen priesters. Dat wist ik op het moment toen ze jouw woorden over zich heen lieten gaan zonder te protesteren. Dat klopte niet. Zelfs de domste priester zou je de mond gesnoerd hebben. En wat deden zij? Ze luisterden met de grootste belangstelling naar je voorstellen. Blijkbaar is er die twee veel aan gelegen om zoveel mogelijk gezonde kinderen in Genua te krijgen. Waarom? Heb je je dat al afgevraagd, Rudolf?’
    ‘Ja,’ zei Dolf snel.
    ‘Mooi. Dan weet je waarop je moet letten en waarom je voorzichtig moet zijn.’
    Leonardo wilde weer gaan slapen, maar Dolf schudde hem aan de arm.
    ‘Geloof jij dat de zee voor ons zal wijken, vriend?’
    ‘Hm.’
    ‘Geloof jij in wonderen?’
    ‘Soms.’ Leonardo kwam weer half overeind. ‘Jij bent een wonder. Op het moment dat ik het dreigde af te leggen tegen twee struikrovers, kwam jij uit de hemel vallen om me te ontzetten en je bracht je ongelooflijke kennis van het Arabische rekenen mee! En opeens kwamen we samen tot de ontdekking dat we midden in de Kinderkruistocht zaten en wéér gebeurt er een wonder: de vreemdeling die op Sint-Jansdag zo opeens is verschenen, werpt zich op als een leider met meer verstand en reiservaring dan al die zogenaamde leiders bij elkaar. En jij vraagt mij of ik in wonderen geloof? Ik ervaar niets anders.’
    Dolf grinnikte, Leonardo stemde in. ‘Goedenacht.’
    Vijf minuten later sliepen ze.

5. Gevaarlijke zwijnenjacht

    Na die avond op het sompige veld ten zuiden van Spiers ging het met het kinderleger veel beter. Elke ochtend, na het gebed en een toespraak van Dom Anselmus, die de kinderen voorhield met welk doel ze op pad waren gegaan, begonnen Dolf, Leonardo, Frank, Peter, Fredo en Carolus de groepen in te delen. De eerste dagen ging dat nog wat rommelig, maar langzamerhand kwam er tekening in. De allerergste zieken, die van nu af aan voortdurend onder toezicht stonden, werden in de huifkar gelegd. Hilde, de kleine koningin van Jeruzalem, organiseerde de verpleging. Niet alleen omdat zij zo graag wilde rijden. In het nonnenklooster waar zij was opgevoed, had ze ziekenverzorging geleerd. Ze was blij dat haar zo’n menslievende taak was toebedeeld. Op eigen houtje koos ze nog enkele meisjes uit die haar erbij konden helpen en aan wie zij voordeed hoe ze kruidenthee, ziekenkostjes en versterkende middelen moesten koken. Verbandmiddelen hadden ze niet, maar die werden door de kinderen zelf gemaakt. Dolf verbaasde zich over de merkwaardige manier waarop ze dat deden.
    Een aantal meisjes vlocht van taaie grassen brede stroken. Die werden opgerold en in voorraad gehouden. Bloedende wonden werden eerst bedekt met een laagje uitgekauwd, met speeksel vermengd vers gras: dat stelpte de bloeding en voorkwam infectie. Het gras moest natuurlijk door gezonde kinderen worden gekauwd. Om deze prop werd dan een strook ‘verband’ gewonden en vastgemaakt. Klaar. Tot Dolfs verrassing kwamen gevallen van bloedvergiftiging weinig voor. Het speeksel van gezonde mensen bevatte blijkbaar goede afweerstoffen. Al spoedig zag Dolf in dat hij de organisatie van de zieken ploeg heel goed aan Hilde van Marburg kon overlaten. Bevelen geven en beslissingen nemen zat haar in het bloed.
    Ook Nicolaas hoefde niet te lopen, want iemand moest toch de ossenwagen mennen. Maar toen de beide monniken eveneens in de huifkar wilden klimmen, maakte Dolf bezwaar.
    ‘Hoe kunt u weigeren de beproevingen van de kinderen te delen?’ riep hij luid, zodat iedereen die niet te ver af stond het kon horen.
    Om hun overwicht op de kinderschaar niet te verliezen, konden de mannen toen niets anders doen dan opzij van de wagen meelopen. Dom Anselmus wierp Dolf een blik toe waaruit deze kon opmaken dat hij een geduchte vijand had gemaakt. Daarvan trok de jongen zich weinig aan. Hij had het nu te druk gekregen om zich met schijnmonniken bezig te houden.
    Fredo, de zoon van een krijgshaftige ridder, wist precies hoe hij de verdedigingstroepen moest organiseren. Dolf noemde hen in stilte de ‘knokploeg’. De fabricage van pijlen, bogen en knotsen werd ijverig ter hand genomen. Carolus leerde hen schieten, Leonardo deed de kinderen voor hoe ze een knots moesten zwaaien en trefzeker laten neerkomen. Deze vechtlustige kinderen bewaakten ’s nachts de buitenzijden van het grote kamp, waarbij zij elkaar om de twee uur aflosten. Overdag kon je ze overal in de kilometerslange stoet opmerken, waar zij ruzies beslechtten, voor-en-achterhoede bewaakten en wilde dieren op een afstand hielden. Die wilde dieren waren ook wel eens mensen. Boze boeren die vreesden dat de duizenden kinderen hun akkers zouden vertrappen of plunderen. Verarmde edellieden die kinderen uit de rijen trachten weg te lokken om ze te kunnen verkopen of als werkkrachten te kunnen benutten. Onguur gespuis dat zich tussen de kinderen trachtte te mengen voor wie weet welke slechte doeleinden. De knokploegen hielden al deze mensen op een afstand en de kinderen voelden zich een stuk veiliger.
    Schatjes waren het niet. Soms ontstond de neiging bij zo’n gewapende jongen om een aantal kleine kinderen te tiranniseren.
    Maar allen wisten dat ze met hun klachten bij Leonardo terecht konden en dat die er meteen een einde aan maakte.
    Zonder er bewust naar te streven ontpopte Dolf zich, bijgestaan door de student, als de werkelijke leider van de Kinderkruistocht. Want hij had uit de twintigste eeuw iets meegebracht wat het merendeel van deze kinderen totaal onbekend was: verantwoordelijkheidsgevoel. Sociaal besef. Dat was hem, kind van de twintigste eeuw, met de paplepel ingegoten. Voor hem waren alle kinderen elkaars gelijken. Hij maakte geen onderscheid tussen lijfeigenen, kinderen van edel bloed, kinderen van vrije burgers of verschoppelingen. Hij beoordeelde elk kind op eigen waarde en mogelijkheden, en wie een bepaalde aanleg bleek te bezitten voor een bepaalde taak kon ervan verzekerd zijn dat die taak hem werd toegewezen. Zo werd Peter, die zijn leven lang niet anders was geweest dan een ellendige slaaf, de onbetwiste leider van de visploeg. Hij wees de anderen hoe ze netten konden knopen, hoe ze verraderlijke stromingen in het water konden herkennen, waaraan ze konden zien waar de vis zich ophield. De vissertjes waren allen kinderen die konden zwemmen en omdat ze een groot aandeel leverden in de dagelijkse voedselvoorziening, werden ze door de anderen met respect behandeld.
    Carolus, de opperjager, koos Everard en de sterke Bertho als zijn naaste medewerkers en trainde zijn jachtgroep met veel geestdrift. Ook zij deden goed werk. Beseffend dat wat zij deden als stropen kon worden aangemerkt (een halsmisdaad in die tijd) probeerden ze zo goed en zo kwaad als het ging ontmoetingen met adellijke jachtstoeten te vermijden. Dat lukte natuurlijk niet altijd. Soms stuitten ze op een woedende houtvester, op kwaadaardige boeren of een verbolgen edelman. Dan moesten ze voor hun leven lopen. Of de kleine Carolus moest al zijn welbespraaktheid en kennis van het hofleven aanwenden om de woedende heren duidelijk te maken dat God het kinderleger het recht had gegeven om zich te voeden met wat het land maar te bieden had. Spoedig werden de kleine jagers heel sluw en omdat zij toch dagelijks verder trokken en nooit vaker dan een keer in hetzelfde domein stroopten, wisten ze te ontkomen aan wraakexpedities en loerende boswachters.
    Dolf, die maar niet uit zijn gedachten kon zetten dat ze over enige weken in het ruige bergland zouden komen, keek met afgrijzen naar de blote, stukgelopen, kapotgestoten voetjes. Hij sprak erover met Frank, de zoon van een leerlooier. Die begreep onmiddellijk wat er van hem verlangd werd. De buit van Carolus’ jachtgroep werd elke avond van huiden ontdaan. De zachte konijnenvellen, bever- en hazenvellen, de huiden van reeën en herten werden verzameld. Honderden ijverige jongens en meisjes werden ’s avonds aan het werk gezet om die vellen schoon te schrapen en te weken. Daarna werden ze op maat gesneden en aan elkaar genaaid. Een moeizaam karwei, want het kinderleger beschikte over weinig gereedschap. Maar vindingrijk waren ze, die kindertjes! Een aantal meisjes deed niets anders dan sterke, dunne snoeren maken van taaie plantenvezels. Die werden voor alles en nog wat benut: voor visnetten, voor het maken van schoenen, voor het herstel van kleren. Ook boombast, met leer versterkt, werd gebruikt. Spoedig kwam er nu degelijk schoeisel beschikbaar voor deerlijk gekwetste voeten.
    Behalve wat de jagers- en vissersgroepen aan voedsel wisten te verschalken, kregen de kinderen ook veel van de bewoners van dorpen en steden.
    Ondanks de slechte verbindingen deden berichten en geruchten in de Middeleeuwen snel de ronde. Tot tachtig mijlen in de omtrek was het lot van de stad Spiers bekend geworden. Iedereen wist hoe de burgers van die welvarende stad het kinderleger aanvankelijk zelfzuchtig hadden bejegend en hoe God hun diezelfde nacht het hemelvuur zond om hen voor hun hardheid te straffen. Alleen aan de vurige smeekbeden van de heilige kinderen hadden de burgers van Spiers het te danken dat er slechts een deel van de stad was verwoest.
    Dat bericht had alom diepe indruk gemaakt. Zodra de eindeloze stroom kinderen zich ergens vertoonde, snelden burgers, boeren en handelaars toe om de wraak des hemels af te kopen met levensmiddelen. De knokploeg van Fredo zag erop toe dat alles wat zij kregen zorgvuldig werd opgespaard tot de avond. Alleen tijdens de middagrust werd het de kinderen vergund brood te eten. Iets voor jezelf achterhouden werd bestempeld als ‘zonde’.
    ‘Want,’ zei Dolf, ‘we moeten allemaal dezelfde weg afleggen en we hebben allemaal hetzelfde doel, dat maakt ons tot elkaars gelijken. Wie zich meer toe-eigent dan hem toekomt, zondigt tegen het heilige kinderleger en is niet waard ooit Jeruzalem te zien.’
    Dat begrepen ze wel, die kinderen.
    Zo trokken ze voort, langs de Rijn naar Straatsburg. Natuurlijk kwamen er moeilijke dagen, wanneer de zon zich verborg achter dikke regenwolken, wanneer een kille wind over de heuvels blies en het water van de rivier opzweepte, zodat visvangst levensgevaarlijk werd. De slechtgeklede kinderen werden op zulke dagen geteisterd door vocht en kou. Het aantal zieken nam onrustbarend toe. Wanneer hun voeten slob, slob, slob door de modder ploeterden en zij twee dagen lang geen kans kregen hun doorweekte kleren te drogen, wanneer de kookvuren met drijfnat hout brandende moesten worden gehouden, was het soms moeilijk om in de zin van al dat lijden te geloven. Maar dan was er altijd Carolus, met zijn hertenleren laarzen, zijn mooie mantel en zilveren gordel! De kleine koning leek tijdens de zwaarste dagen wel met elektriciteit geladen. Overal in de stoet zag je hem opduiken. Als een jonge hond legde hij zeker de dubbele afstand af. Hij ontfermde zich over huilende, rillende kinderen, over zere voeten en door hoest verscheurde lichaampjes. Hij leende zijn mantel aan een kind dat blauw zag van ellende. Hij vlocht met snelle vingers van dunne twijgen en lang gras een soort afdakje dat vier kinderen tegelijk boven hun hoofden konden houden, zodat ze enige bescherming genoten tegen de neerstriemende regen. Anderen keken hem die kunst af en probeerden het ook. De aanblik van talloze jongens en meisjes, vier aan vier, die hun regenschermen ophielden en vrolijk zingend door de plassen stapten, deed Dolf in een schaterlach uitbarsten. Maar de kleine Carolus werd hem er nog dierbaarder door.
    Op een droge maar kille dag, toen de kleine koning er met zijn jagersgroep op uit was getrokken, vond hij in het bos een drietal van een kudde afgedwaalde schapen. Hij voorkwam dat ze werden gedood en voerde ze in triomf naar het kamp.
    ‘Zij zullen ons van wol voorzien,’ zei hij tegen Nicolaas. ‘We moeten ze scheren en de meisjes moeten de wol spinnen. Daarvan kunnen we kleren maken.’
    ‘En het vlees van de schapen kunnen we eten,’ knikte Nicolaas zonder nadenken.
    ‘Nee,’ besliste Carolus. ‘We laten ze leven en nemen ze mee. Schapen kunnen goed lopen.’
    ‘Ik wil dat ze geslacht worden,’ zei Nicolaas, die wel trek had in schapenbout.
    De jacht had die dag weinig opgeleverd en ze bevonden zich in een schaars bewoonde streek. Carolus liet Dolf erbij roepen. Al was Nicolaas de feitelijke leider, in Rudolf van Amstelveen had de kleine koning meer vertrouwen.
    Toen Dolf hoorde wat er aan de hand was, werd hij meteen geestdriftig. ‘Natuurlijk moeten de dieren blijven leven,’ zei hij luid, opdat ook anderen het konden horen. ‘We zullen ze pas slachten en opeten als we van honger dreigen om te komen. Straks, in de bergen.’
    Nicolaas, die niet dom was, alleen maar onwetend omdat nooit iemand de moeite had genomen hem iets anders te leren dan bidden en schapenhoeden, was een beetje bang voor die grote jongen uit het Noorden. Dat Rudolf van Amstelveen in korte tijd zo veel vrienden had gemaakt die bereid schenen voor hem door het vuur te gaan, was Nicolaas bekend. Hij had ook gezien hoe de jongen de dagelijkse verliezen aan kinderlevens aanzienlijk had weten te beperken. Hij had gezien hoe het ordeloze kinderleger binnen enkele dagen was veranderd in goed geregelde groepen, waarin ieder een eigen taak had. Hij begreep het niet. Waar haalde die vreemdeling, zelf nog een kind, dat overwicht vandaan? Wat bedoelde hij als hij zei: ‘Eén voor allen, allen voor één?’ In Nicolaas’ bijgelovige geest was Rudolf iemand met wie je terdege rekening moest houden en die niet te vaak mocht worden tegengesproken. Dus bleven de schapen voorlopig gespaard. Nicolaas ontdeed ze diezelfde avond nog van hun dikke vacht. Het was niet de eerste keer dat hij zoiets deed en de wol kwam er gaaf af. Nadat ze was gewassen en goed was uitgeborsteld, werd de wol verdeeld onder de meisjes die konden spinnen. Dolf keek er met verbazing naar. De meisjes wonden elk een paar handen vol wolvlokken om een stokje dat zij onder de linkerarm staken. Voorzichtig plukten ze dan de vezels los, die zij tussen de vingers rolden totdat er een ruwe draad ontstond die veel steviger was dan hij had durven denken. Een ander meisje ving de draad op en wond die ook weer om een stokje, zodat er een hele bol ontstond. Wordt zó wol gesponnen? dacht Dolf verwonderd. Ik dacht altijd dat je daarvoor een spinnenwiel gebruikte.
    Maar in 1212 was het spinnenwiel nog niet uitgevonden — iets waaraan hij zo gauw niet had gedacht.
    Spinnen kon onder het lopen gebeuren en veroorzaakte dus geen oponthoud. De twee monniken en Nicolaas maanden de stoet voortdurend tot spoed. Elke vertraging was hun een gruwel. Omdat er nu niet veel achterblijvers meer waren, de zieken in de huifkar werden vervoerd en er weinig tijd verloren ging met stropen, bedelen of eten zoeken, lag hun tempo toch niet zo laag. De jachtgroepen bestonden uit snelle lopers die het kinderleger gemakkelijk konden inhalen zodra het halt hield om het kamp voor de nacht op te slaan. Dolf had ingesteld dat de dagmars om vier uur afgelopen moest zijn. De monniken waren het daarmee niet eens; vooral Anselmus wilde voorttrekken tot het bijna zonsondergang was. Ook ditmaal won Dolf het meningsverschil. Vooral omdat tegen de namiddag de meeste kinderen erg moe begonnen te worden en verlangden naar rust, naar kleine karweitjes en voedsel. Zo kreeg de visploeg gelegenheid naar de rivier af te dalen, terwijl de ordebewakers de legertent opzetten, de ossen verzorgden en de sprokkelploeg hout aansleepte.
    Als de vuren brandden kwamen de eerste ponden vis al aan, terwijl intussen de jachtploeg binnenkwam met vers vlees. Meestal waren ze voor zeven uur klaar met eten en konden ze van de laatste uren daglicht profiteren voor weven, huiden prepareren, kleren wassen en herstellen, wapens maken. Dolf moedigde het baden aan, altijd onder leiding van een paar goed-zwemmende vissers. Dat kinderen zonder toezicht verdronken, kwam niet meer voor.
    Spoedig kwamen ze nu in Straatsburg, waar ze hartelijk ontvangen werden, hulp en voedsel ontvingen en de ernstigste zieken mochten achterlaten. Over een grote, houten brug staken ze daarna de Rijn over. Van nu af aan zouden ze in oostelijke richting trekken, eerst door het dal van de Kinzig, daarna de Donau overstekend, naar het Bodenmeer. Anselmus probeerde nog eenmaal Dolf van gedachte te doen veranderen en toch de weg over de Mont-Cenis te laten kiezen, omdat die korter zou zijn dan de lange weg door Beieren. Maar Dolf weigerde te luisteren.
    ‘Als we gauw in Genua willen zijn, moeten we een weg volgen waartegen die duizenden kindervoeten zijn opgewassen. En niet een pad kiezen dat de kinderen regelrecht naar de ondergang zal leiden,’ zei hij koppig.
    Intussen vroeg de jongen zich in stilte af: Waarom heeft Anselmus toch zo’n haast? Het is pas juli. We hebben drie maanden de tijd om over die bergmuren te komen.
    Maar hij zei of vroeg niets. Leonardo’s waarschuwing om voorzichtig te zijn was hij niet vergeten.
    Met Dom Johannis kon Dolf daarentegen goed opschieten. Deze monnik, altijd opgewekt, wist de moed er bij de kinderen in te houden als de dagen nat en moeilijk waren. De kleintjes hielden van hem en vertrouwden hem blindelings, terwijl ze bang waren voor Dom Anselmus met zijn stekende ogen en snijdende stem.
    ‘Misschien is die Johannis een schurk,’ dacht Dolf, ‘maar dan is hij wél een aardige schurk.’
    Ze trokken nu het Zwarte Woud binnen. Hoog en zwaar bebost rezen de bergen rondom hen op, doorsneden door de Kinzig, een smalle heldere rivier waarin de forellen talrijk waren. Dolf bleef zich vooral verbazen over de ongereptheid van de natuur. Over het verrukkelijke water, koud maar lekker, over de vele beverdammen, over de overvloed aan wild in de wouden. Dat wild was nauwelijks schuw en een gemakkelijke prooi voor de watervlugge jagertjes. De jachtpartijen, waarbij heldendaden konden worden verricht, veroorzaakten bij de kinderen een laaiende geestdrift. Dolf ging nooit mee wanneer Carolus, Everard en Bertho hun jagers voorgingen. Hij besefte de noodzaak van het stropen, maar hij kon niet aanzien dat een jonge ree werd afgeslacht of hoe konijntjes de kop werd ingeslagen. In de twintigste eeuw was jagen bijna een doodzonde geworden en dat idee zat er bij hem diep in. Het Zwarte Woud maakte het de kinderen toch wel moeilijk. Groente en fruit waren van het menu geschrapt. Mariecke, die eigenlijk niets kon omdat ze nooit iets had geleerd, deed niettemin haar best zich nuttig te maken. Ze sloot vriendschap met Frieda, een horigenkind dat op het platteland was opgegroeid en alles wist van bessen, kruiden en eetbare wortels. Ze vormden een groepje dat voor de aanvoer van vitaminerijke planten zorgde, dat bosbessen verzamelde en kruiden zocht. Niet dat ze iets afwisten van vitaminen — maar Mariecke had Dolf horen klagen over het gebrek aan fruit en groente, en dat was voor haar voldoende om te beseffen dat die nodig waren.
    Ook Hilde waardeerde de hulp van deze meisjes, omdat ze kruiden voor de zieken brachten en haar hielpen koortsaanvallen te bestrijden.
    Omdat Dolf altijd in het kamp bleef, had hij er geen idee van hoeveel gevaar de kinderen die uitzwermden wel liepen. De kleine Carolus, die zijn adellijke afkomst en koninklijke toekomst niet licht vergat, nam risico’s die wel op ongelukken moesten uitdraaien. De wouden wemelden hier van de wilde zwijnen. In grote kudden trokken de dieren door de bossen: wijfjes en biggetjes in het midden, beschermd door zware beesten met vervaarlijke slagtanden. Zwijnenvlees was lekker en de jagers aarzelden onder Carolus’ aanmoedigingen niet om zo’n kudde aan te vallen. Dat moesten ze soms bekopen met ernstige verwondingen. Op een avond werd Bertho het kamp binnengedragen met een opengereten dijbeen. Hilde werd bleek van schrik, maar aarzelde geen moment. Ze liet Rudolf roepen en sprak: ‘Ik heb hulp nodig. Die wond moet genaaid worden.’
    Bertho werd op een geïmproviseerd bed van dennentakken gelegd en door vier sterke jongens vastgehouden. Vastberaden stak Hilde een schoongemaakte naald in het vlees, trok de wondranden bij elkaar en naaide ze dicht met taaie vezels. Bertho kromp ineen maar gaf geen kik. Carolus stond er snikkend bij.
    ‘Hij heeft mijn leven gered,’ vertelde hij bewogen. ‘Het zwijn viel mij aan en Bertho sprong ervoor. Hij ving het dier op, op zijn lans, maar die brak af…’
    ‘De verwonding lijkt erger dan zij is,’ troostte Dolf hem. ‘Geloof me, Carolus, al dat bloed ziet er akelig uit, maar de wond werd erdoor gereinigd. Bertho zal snel genezen.’
    Toch verbood hij sindsdien de jacht op zwijnen, omdat die te gevaarlijk was. Hij kon echter niet verhinderen dat de kinderen nu en dan op een kudde stuitten en van jagers veranderden in opgejaagden. Een ander gevaar vormden de lynxen. Deze wilde katten vielen niet snel mensen aan, maar het kon voorkomen dat een wijfje met jongen door de nadering van de kinderen in paniek raakte en hen besprong. Zo’n wilde kat kon een kind behoorlijk toetakelen.
    De weg langs de Kinzig was weinig meer dan een ruw pad, soms zo smal dat de huifkar bleef steken en ze met vereende krachten de wagen langs uitsteeksels en over grote stenen moesten duwen, er zorgvuldig voor wakend dat hij niet kantelde en in de rivier terecht kwam. Dat kostte uren van zwoegen en alle zieken moesten eruit. Ze werden ook herhaaldelijk lastiggevallen door rovers, door boeren uit de dalen, door rondzwervend gespuis of kolenbranders, die in het kinderleger een gevaar zagen. Dan moesten de knokploegen hun waarde bewijzen. Dolf begon vurig te verlangen naar het moment dat ze dit gebergte achter zich konden laten.

6. Het wonder van de broden

    Eindelijk bereikten ze de stad Rottweil aan de oever van de Neckar. Die stad sloot onmiddellijk haar poorten. De legende van Spiers was blijkbaar nog niet tot hier doorgedrongen. Of misschien hadden de burgers er iets over vernomen en verwierpen ze het verhaal als een verzinsel. Het was een sombere avond, met nu en dan regenvlagen. Alle kinderen verlangden naar warmte, voedsel, beschutting. Niet ver van de stad, op een flauwe helling, sloegen ze hun kamp op. Alleen een kleine delegatie, bestaande uit Nicolaas, Dom Anselmus en Peter, werd toegelaten om met het stadsbestuur te onderhandelen. Dolf was niet meegegaan. Hij was bezig op een ander deel van het kamp en voordat hij bemerkte wat Nicolaas en de monnik van plan waren, waren ze al vertrokken. Alleen Peter had zich bij hen weten aan te sluiten, als vertegenwoordiger van de kinderpelgrims. Anselmus bedacht dat Peters voddige kleren wellicht de burgers tot medelijden zouden bewegen en stond het toe.
    Nicolaas pakte het verkeerd aan. Tegenover de schepenen en de domheer zette hij meteen een grote mond op. Aangepord door Dom Anselmus sprak hij van zijn heilige missie. Misschien zou hij indruk gemaakt hebben, als de monnik de zaak niet grondig had bedorven door met dreigementen te komen en van de Rottweilers te eisen dat zij de kinderen, daarbuiten op het veld, zouden voeden. In de naaste omgeving van een grote stad was het met de jacht niets gedaan. In de Donau konden ze geen vis vangen, omdat de visvangst verpacht was aan een aantal boeren. Het kinderleger moest dus teren op de weinige voorraden die er nog waren — en dat was niet genoeg voor achtduizend hongerige monden. Anselmus had de kinderen een avond van overvloed beloofd, omdat hij erop rekende dat de Rottweilers wat scheutiger zouden zijn. Hun afwijzende houding prikkelde de monnik tot onvoorzichtigheden. Hij riep uit: ‘God straft allen die deze kinderen voedsel en hulp weigeren.’
    Maar de domheer bekeek de monnik nog eens goed en haalde de schouders op.
    ‘Door bedriegers laten we ons niet bang maken. De brand in Spiers hebben jullie misschien zelf wel aangestoken. Als er onder de kinderen ernstige zieken zijn, dan kunt ge die in de stad laten onderbrengen en wij zullen ze verplegen. Maar als ge meent dat de stad Rottweil zo rijk is dat zij achtduizend kinderen kan voeden, dan vergist ge u. De oogst staat nog op de velden. Die wordt overigens goed bewaakt. Zodra wij merken dat de kinderen die onder uw bevel staan, trachten ons vee of ons graan te stelen, zullen wij de soldaten opdracht geven een regen van pijlen op hen te doen neerdalen. Denk daaraan!’
    Rottweil was een sterke ommuurde stad, gebouwd op een heuvel, en beheerste het hele dal. Anselmus en Nicolaas begrepen dat er van strooptochten geen sprake kon zijn. Vanuit de torenkamer waar het gesprek plaatsvond, konden zij de akkers en weiden zien — en overal was bewaking. Rottweil lag in een vruchtbare maar onrustige streek; in de heuvels sloop veel geboefte rond dat alleen op afstand kon worden gehouden door veel vertoon van kracht. De woorden van de domheer, bevestigd door de schepenen, bewezen dat die waakzaamheid ook zou worden aangewend tegen de kinderen.
    ‘Vreest ge dan Gods toorn niet?’ probeerde Anselmus nog eenmaal, ofschoon zijn woorden weinig indruk maakten.
    ‘Neen,’ zeiden de vroede vaderen. Ze hadden allang naar de lucht gekeken en ontdekt dat ze deze nacht voor een vernietigend onweer niet bang hoefden te zijn. En morgen zou het kinderleger weer verder trekken. Ze wilden er niets mee te maken hebben.
    Peter, de stille intelligente Peter, deed nu opeens zijn mond open. Op eerbiedige toon deelde hij mee dat er onder de kinderen vier kleine zieken waren met hoge koorts.
    ‘Ik zal opdracht geven dat onze chirurgijn hen bezoekt,’ beloofde de domheer.
    Verlegen maar vasthoudend wees Peter de man erop dat hij had aangeboden de ernstig zieken in de stad op te nemen. Er waren te veel getuigen aanwezig om dat te ontkennen.
    ‘Goed, laat hen dan maar brengen.’
    Peter, met een gezicht waarop niets van zijn gevoelens te lezen stond, boog nederig.
    Daarna kon de delegatie vertrekken, met lege handen. Dolf luisterde naar Peters verslag over wat er in de torenkamer was gebeurd en was de jongen dankbaar dat hij de belofte had weten af te persen dat ze de zieken in de stad mochten brengen. Want die vier hummels waren er slecht aan toe en Dolf vreesde voor hun leven. Ze gloeiden van koorts, konden nauwelijks iets binnenhouden van de kruidenthee die Frieda hun ingoot. Wat mankeerden zij? Dolf wist het niet. Veel overlevingskansen gaf hij de vier niet, maar hij bedacht dat ze beter in een bed konden sterven dan in de hotsende, schokkende ossenwagen om dan ergens langs de weg te worden begraven.
    Bertho en enkele andere gewonden weigerden het kinderkamp te verlaten. Hun kwetsuren genazen goed en ze konden alweer lopen. Dus liet Dolf zijn grote vriend Frank de ossen weer inspannen en de wagen naar de stad rijden, met de vier zieken. Op het laatste moment bedacht hij zich en sprong er ook op. Ze leverden de patiëntjes af bij het hospitium waar de kinderen meteen naar de ziekenzaal werden gebracht en onder de hoede werden gesteld van een lekenbroeder.
    ‘Breng jij de wagen maar terug naar het kamp,’ zei Dolf. ‘Ik wil hier nog wat rondkijken.’
    ‘Waarom?’ vroeg Frank verwonderd. ‘Rottweil is lang niet zo groot en mooi als Keulen.’
    ‘Dat geloof ik graag, maar ik ben nu hier, niet in Keulen,’ lachte Dolf en daar wist Frank geen antwoord op.
    Dolf sprak de taal nu goed, omdat hij de hele dag niets anders deed. Vol vertrouwen begon hij dus aan zijn toeristische uitstapje door het middeleeuwse Rottweil. De stad was ongeveer zoals hij zich die had voorgesteld. Nauwe kronkelige straten, soms door arcaden met elkaar verbonden. Wijken voor de ambachtslieden die meestentijds op straat hun ambacht uitoefenden onder beschuttende luifels. Het was bijna zeven uur. Vele burgers zaten aan de maaltijd. Toch leken de straten vol: ze waren zo smal dat vier voorbijgangers de indruk wekten van een volksoploop.
    Dolf werd aangestaard. Natuurlijk vanwege zijn spijkerbroek, grijze trui en kunststofschoenen, maar ook omdat hij een gezicht had dat niet bij de eeuw paste. Bedelaars trokken aan zijn mouw en vroegen om een aalmoes. Ze zagen er afschuwelijk uit. Verminkt, dikwijls blind of zonder benen… Dolf huiverde en liep snel door. Hij had niets om weg te geven. Al ronddwalend belandde hij in de straat van de juweliers en wapensmeden. Voor de uitstallingen bleef hij geboeid staan. Zijn roestvrij stalen broodmes dat nog altijd in zijn broeksriem stak, had hem in de afgelopen twee weken onschatbare diensten bewezen. Maar was er iets mooiers denkbaar dan zo’n fraai versierde dolk, in een schede van leer?
    Hij vroeg de smid naar de prijs. Twintig zilverstukken kostte hij. Dolf zuchtte. Hij bezat geen schelling. Of…
    Had hij dan niet, in de achterzak van zijn broek, een portemonnee met Hollands geld? Natuurlijk! Hoe kon hij toch zo stom zijn. In veertien dagen had hij er niet meer aan gedacht. Maar wat kon je in Rottweil beginnen met Hollandse guldens, rijksdaalders en kwartjes? Toch trok hij met een groot gebaar de portemonnee uit zijn achterzak, haalde er een van de twee rijksdaalders uit en toonde die aan de wapensmid. Deze lachte honend. Eén zilverstuk — al was het allemachtig groot? Twintig denariën moest hij voor die dolk hebben. Maar de smid had aan het geldstuk toch iets vreemds ontdekt.
    ‘Waar komt dat geld vandaan?’
    ‘Uit Holland.’
    ‘Ik heb nooit Hollandse munten gezien, maar als je wilt wisselen kun je terecht in de volgende straat. Daar woont een oude jood.’
    Dolf volgde de aanwijzingen en niet lang daarna stond hij in de donkere voorkamer van de wisselaar. Een wild plan begon bij hem op te komen. Niet de dolk wilde hij kopen, maar…
    ‘Ik wens dit geld te wisselen voor de hier gangbare munt,’ zei Dolf en hij legde de twee rijksdaalders en drie guldens op de tafel. De jood boog zich er verwonderd over.
    ‘Wat is dat voor geld? Ik ken het niet.’
    ‘Het komt uit Holland.’
    ‘Wou je beweren dat dit zilver is?’ vroeg de man wantrouwig. ‘Nee,’ zei Dolf. ‘Zilver is het niet. De alchimisten in Holland hebben een metaal ontdekt dat harder en kostbaarder is dan zilver — zelfs kostbaarder dan goud is het. Graaf Willem heeft drie alchimisten in zijn dienst en zij maken voor hem dit witte wondermetaal. De Graaf heeft er munten van laten slaan die niet kunnen smelten, niet kunnen buigen en niet versneden kunnen worden. In het Noorden worden die munten veel gevraagd. Vooral de Denen komen met scheepsladingen vol huiden en edelstenen de havens van Holland binnenvaren om ze te ruilen voor deze munten.’
    Geloofde de man het? Hij bestudeerde de rijksdaalders en vooral de beeltenis van de koningin.
    ‘Wie stelt dat voor?’
    ‘Santa Juliana, onze beschermvrouwe,’ zei Dolf.
    De vreemde munten, gaaf en oerhard, met in de rand de woorden ‘God zij met ons’, lagen te glinsteren in het avondlijke licht.
    De jood kwam zichtbaar in de verleiding.
    ‘Ik geef u er tien denariën voor,’ zei hij aarzelend nadat hij op de munten had gebeten. Ze wáren hard, daar kon je met het scherpste mes nog geen flintertje afpeuteren. De man stond voor een raadsel. Hoe kwam het armoedige Holland aan zulke wondermunten?
    ‘Dat is dan vijftig denariën voor de vijf geldstukken,’ zei Dolf koel, hoewel hij drommels goed begrepen had dat de wisselaar het zo niet had bedoeld.
    ‘Je bent gek!’
    Dolf richtte zich hoog op, sloeg met zijn hand tegen zijn broodmes en zei bars: ‘Bedenk tegen wie je spreekt, man! Ik ben Rudolf Wega van Amstelveen!’
    ‘Jawel, edele heer,’ zei de oude man, ineenkrimpend. ‘Vergeef me… Ik ben maar een arme jood, edele heer, en er komen weinig handelskaravanen naar Rottweil.’
    ‘Ga dan ergens anders wonen,’ antwoordde Dolf onverschillig. De jood keek droevig naar hem op. Hij was waarachtig kleiner dan de jongen. ‘Ach, edele heer, dat zou ik graag doen. Maar u weet dat het niet mogelijk is.’
    Droevig schudde hij het grijze hoofd en Dolf vergat even zijn pose van trotse strengheid. Zijn geweten knaagde. In zijn eeuw had men in jaren van waanzin getracht alle joden uit te roeien. Vóór Dolfs geboorte weliswaar, maar niettemin in die zeer beschaafde twintigste eeuw. In deze tijd schenen de joden het ook niet gemakkelijk te hebben en weinig bewegingsvrijheid te genieten. Toch stond hij hier die arme oude man te bedriegen en geld uit de zak te kloppen.
    Maar de gedachte aan achtduizend hongerende kinderen buiten de muren maakte Dolf weer spijkerhard.
    ‘Vertel me eens,’ zei hij, met opzet zo grimmig mogelijk, ‘hoeveel broden kan ik in Rottweil kopen voor een denarie?’
    De jood glimlachte alsof hem iets grappigs was gevraagd. ‘Wel vijftig, edele heer.’
    ‘Grote broden?’
    De jood strekte zijn beide armen een behoorlijk eind uit elkaar. ‘Ken je iemand die ze deze nacht nog zal willen bakken?’
    ‘Gardulf misschien…’ aarzelde de wisselaar.
    ‘Goed, dan zal ik Gardulf mijn munten aanbieden.’
    Snel legde de man zijn handen over de geldstukken.
    ‘Ach, edele heer, wat weet Gardulf van geld? Een domme bakker is hij, de kleinzoon van een vreemdeling ook nog.’
    ‘Doet er niet toe. Ik heb veel, heel veel broden nodig. Man, daarbuiten liggen achtduizend hongerige kinderen rond de kampvuren!’
    ‘U wilt eten kopen voor die kinderen?’ vroeg de wisselaar verbaasd. ‘Waarom dan wel?’
    ‘Omdat ik minder hardvochtig ben dan de burgers van Rottweil.’ De jood scheen dat bijzonder vermakelijk te vinden. Weer boog hij zich voorover en bestudeerde de munten. Dolf zag zijn rug schokken alsof hij een lachbui moest onderdrukken.
    ‘Is dit al het geld dat u bij u draagt, edele heer?’
    ‘Ik heb nog wat kleinere munten.’
    Dubbeltjes, kwartjes en twee stuivers rolden over de tafel. De wisselaar graaide ze snel naar zich toe en bekeek ze. Alle munten toonden de beeltenis van Santa Juliana — dat klopte dus. De bronzen stukken interesseerden de man bijzonder, vooral de gestileerde 5 van de stuivers. ‘Dat is het kromzwaard van Santa Juliana, dat zij beschermend boven het hoofd van het Hollandse volk houdt,’ legde Dolf uit.
    De jood veegde het hoopje geld bijeen en sprak na lang aarzelen: ‘Ik zal u, omdat u zo’n voornaam heer bent en van zo ver komt, voor dit alles bijeen vijftien denariën geven. Daarmee ruïneer ik mij en mijn gezin, maar ik kan u niets weigeren.’
    ‘Twintig,’ zei Dolf onbewogen. Maar zijn hart roffelde.
    ‘Hoe kunt u, een jonge edelman met zo’n goed hart, een arme jood gewetenloos ruïneren?’ klaagde de oude.
    Man, hou op, dacht Dolf, ik voel me al zo beroerd dat ik je sta te bedriegen. Maar ik moet…
    ‘Dan niet,’ zei hij hard. ‘Wijs me de weg naar Gardulf.’
    De wisselaar dácht er niet over de onbekende en toverachtige munten weer uit handen te geven. Hij bleef nog een hele tijd sjacheren, maar Dolf, op wie de verantwoordelijkheid voor het kinderleger zwaar drukte, gaf niets toe.
    Zo kreeg hij ten slotte zijn twintig denariën. In een leren zakje, want hij wist niet goed raad met al die zware, zilveren geldstukken. In ruil daarvoor schonk hij de jood zijn nu overbodig geworden portemonnee die nog tamelijk nieuw was en die de wisselaar zielsgelukkig scheen te maken.
    Ziezo, en nu naar bakker Gardulf!
    Die had allang zijn ovens gedoofd en zat aan de avondmaaltijd. Dolf viel bij hem binnen, sprak een zelfverzonnen zegenwens uit, noemde zijn indrukwekkende naam en bestelde achthonderd van de grootste broden die de bakker maar maken kon. De man moest terstond beginnen met bakken. Rudolf van Amstelveen was bereid er twintig zilveren denariën voor te betalen.
    ‘Maar dat is eigenlijk beneden de prijs,’ jammerde de bakker. ‘En hoe kan ik zoveel broden in één nacht bakken? Straks luidt de avondklok, dan moeten alle vuren gedoofd zijn. Ik heb bovendien maar twee leerlingen, die zijn al naar bed. Heb medelijden, edele heer, dit kunt u mij niet aandoen.’
    Gardulf was een eigenaardige man met rossig haar, groene ogen en lichte huid. Ook zijn vier kindertjes die geeuwend rondom de tafel zaten, hadden datzelfde haar en die dromerige groene ogen. Dolf vond hen aanbiddelijk.
    ‘Toch moet ik je dit aandoen, beste bakker,’ zei hij streng. ‘Daarbuiten wachten achtduizend hongerige kinderen, die Gods wrake over de stad zullen uitroepen als zij niet spoedig iets te eten krijgen.’
    ‘Ach, edele heer, dat verhaal gelooft toch geen mens. Ik heb erover horen spreken hoe een monnik vertelde over Spiers. Maar er wordt ook bij gezegd dat die monnik een bedrieger is…’
    ‘Halt.’ Dolf hief bevelend een hand op. ‘Bakker Gardulf, je hebt gelijk. Maar omwille van één schurk die een onzinnig verhaal vertelt, hoeven achtduizend kinderen toch niet te verhongeren, wel? Kijk!’
    Hij schudde midden tussen de roodharige kindertjes de zilverstukken uit zijn buidel.
    ‘Die kun je allemaal in één nacht verdienen, bakker!’
    Begerig keek de man naar het zilvergeld.
    ‘Maar mijn knechten zullen onder het werk in slaap vallen. Ze zijn de hele dag in touw geweest. De gildemeester verbiedt ons…’
    ‘Beste man, ik weet er alles van,’ zei Dolf snel. (Dat was niet waar.) ‘Haal ze toch maar uit hun bed, en ik zal je ook komen helpen. Hier, met deze handen. Ze kunnen wat, hoor, als jij me maar vertelt wat ik moet doen.’
    De bakker keek weer naar het glinsterende geld.
    ‘Hoe kom ik aan hout?’ prevelde hij. ‘Ik zal het nodig hebben voor de oven, een karrenvracht vol.’
    ‘Binnen een uur heb jij een karrenvracht vol brandhout, daar zorg ik voor.’
    Het speet Dolf nu dat hij de ossenwagen al had teruggezonden naar het kamp.
    ‘Luister, bakker Gardulf,’ zei hij. ‘Ik zal hier twee zilverstukken achterlaten als bewijs van goede trouw. Ik moet nu even weg om voor het brandhout te zorgen, en dat moet gebeuren voordat de avondklok luidt, dus veel tijd is er niet meer. Begin maar vast met deeg kneden, ik kom zo spoedig mogelijk terug.’
    Hij schoof de zilverstukken in de beurs en rende weg, een verbouwereerde bakker met zijn gezin achterlatend.
    Met de poortwachter aan de Westerpoort sprak hij af dat de wagen met hout in elk geval nog zou worden doorgelaten, ook al kwam die misschien na het luiden van de avondklok. Daarna liep Dolf, zo snel zijn voeten hem dragen konden, naar het kamp en riep zijn vrienden bijeen.
    ‘Verzamel alle jongens die jullie kunnen vinden, we moeten een wagen vol droog brandhout hebben. Bakker Gardulf heeft dat nodig, hij zal vannacht brood voor ons bakken.’
    Er steeg een gejuich op. Carolus stoof al weg, gevolgd door Frank, Leonardo en Fredo.
    ‘Hout verzamelen!’ schalde Fredo’s bevelende stem. ‘Hout voor brood!’ en dat bracht zeker honderd grote jongens onmiddellijk in beweging.
    Peter was alleen bij Dolf blijven staan.
    ‘Wat is er, Peter? Doe jij niet mee?’
    ‘Hoe wou je dat hout naar de stad krijgen?’
    ‘Met de ossenkar natuurlijk.’
    ‘Die kunnen we niet gebruiken. Er liggen vijf zieken in.’
    ‘Je vergist je, de zieken hebben we eerder op de avond naar de stad gebracht… Wát, vijf nieuwe?’
    Peter knikte somber.
    ‘Allemaal kleintjes — en ze hebben hetzelfde als die vier anderen. Keelpijn, rode hoofden, koorts…’
    O God, dacht Dolf vertwijfeld, dat wordt een epidemie! Vanmiddag vier, nu weer vijf, hoeveel zullen het er morgen zijn? En wat is het voor een ziekte? Een of ander virus natuurlijk… Hulpzoekend keek hij in Peters strakke gezicht.
    ‘Ken je die ziekte? Komt ze meer voor?’
    Peter knikte.
    ‘De kleine kinderen gaan eraan dood.’
    ‘Alleen de kleintjes?’
    ‘Meestal.’
    Een kinderziekte dus, één van die gesels die in de twintigste eeuw allang overwonnen waren. Wat moest hij ertegen beginnen? Isoleren! Alle verdachte gevallen in een apart kamp onderbrengen en dan hopen dat de epidemie tot stilstand kon worden gebracht…
    En eten, dacht hij wanhopig. Ze moeten eten, zo veel en zo goed mogelijk. Sterk en gezond moeten ze zijn en weerstand opbouwen. Het bericht had hem danig van zijn stuk gebracht. Hij vroeg niets meer, maar rende naar de wagen waar Hilde juist bezig was het braaksel van een der patiëntjes op te ruimen. Frieda hielp haar.
    En met deze huifkar, die nu natuurlijk zwaar besmet was, had hij morgenochtend achthonderd broden het kamp willen binnenbrengen! Dolf greep zich vast aan een wiel en wachtte even tot zijn duizeling was overwonnen. Het werd hem allemaal te veel, de verantwoording was te groot. Hij was nog maar een jongen. Zijn noodlot was dat hij te veel wist, te snel begreep, te veel medelijden had met al die argeloze kinderen… Hij snikte.
    ‘Voel je je niet goed, mijn zoon?’ klonk een warme stem naast hem. Dolf keek op en zag een monnik staan, ook een benedictijn. Maar het was Anselmus niet, noch Johannis. Plotseling wist Dolf dat deze man echt was. Geen bedrieger die om de een of andere duistere reden achtduizend kinderen over de Alpen wilde voeren.
    ‘Er dreigt een epidemie,’ fluisterde Dolf wanhopig. ‘Kunt u me helpen, vader?’
    ‘Wat dreigt?’
    ‘Een gevaarlijke, besmettelijke ziekte die de kleine kinderen doet sterven.’
    ‘Toon mij die zieken, mijn zoon.’
    ‘Kom dan.’
    Samen klommen ze in de huifkar. Hilde keek hen angstig aan. ‘Wat is het?’
    De kindertjes lagen in grof stro. Ze ijlden, met rode, opgezette hoofdjes. Het leek of de hitte van hun vurige lijfjes sloeg. De monnik keek naar hen en knikte.
    ‘Ja,’ sprak hij droevig. ‘Dit is erg. Het is de Scharlaken Dood.’
    ‘De… de pest?’ haperde Dolf ontsteld. O nee, dát niet, smeekte hij inwendig.
    De priester sloeg een kruis en keek hem aan. Een wereld van goedheid sprak uit zijn blauwe ogen.
    ‘Niet de pest, mijn zoon. De Scharlaken Dood. Die kinderen zijn vuurrood, zie je wel?’
    Dolf knikte. Het merkwaardige symptoom was hem ook opgevallen. Hij had gedacht dat het van de koorts kwam.
    ‘Zullen ze sterven?’
    ‘Dat ligt in Gods hand. De sterken blijven misschien leven — en degenen die zorgvuldig verpleegd worden, hebben ook een kans.’
    ‘Ik doe mijn best,’ zei Hilde zacht. Haar sieraden hingen om haar hals als een bos hooi. Ze zag er moe uit. Hoe lang was zij vandaag in de weer geweest met overgevende, ijlende kinderen?
    ‘Blijf in de wagen, Hilde,’ zei Dolf. ‘En jij ook, Frieda. Blijf uit de buurt van de anderen. Ik zal wachtposten uitzetten, opdat niemand de huifkar nadert. Dit is besmettelijk.’
    ‘Zullen wij het dan niet krijgen?’ vroeg Frieda angstig.
    ‘Nee, dat denk ik niet,’ sprak de monnik. ‘De Scharlaken Dood bespringt kleine kinderen — bijna nooit de groteren.’
    ‘Ik moet onmiddellijk maatregelen gaan nemen,’ riep Dolf en sprong naar buiten. Er kwamen al jongens met brandhout aanlopen.
    ‘Vader, zeg hun dat ze hier niet mogen komen,’ smeekte Dolf. Zijn hoofd liep om.
    ‘Waar moeten ze heen met dat brandhout?’
    ‘Dat moet naar de stad, naar bakker Gardulf. Hij gaat vannacht broden voor ons bakken. Met de poortwachter heb ik afgesproken dat hij ons met het hout zal doorlaten. Aan de Westerpoort.’
    ‘Het zal gebeuren.’
    De monnik verliet hem en liep de jongens tegemoet. Dolf keek hem na. Hij zag hoe de man de sjouwertjes verzamelde en met hen in de richting van de stad trok. Opgelucht wendde hij zich weer tot Hilde.
    ‘Ik zal de wagen laten verplaatsen. Wacht hier en laat niemand toe.’
    Hij rende weg en zocht allereerst Leonardo op. Hijgend vertelde hij zijn vriend wat er aan de hand was. Fredo kwam er ook bij. Nu ging alles heel snel. De ziekenwagen werd buiten het kamp gereden en bij een beschermend bosje neergezet. Op flinke afstand ervan werden rondom jongens met knuppels op wacht gezet. Intussen inspecteerde Leonardo met Peter de slapende kinderen. Waar ze ook maar een rood koppetje zagen of een klacht vernamen over keelpijn (want daar scheen het mee te beginnen), zetten ze het kind neer bij een apart kampvuurtje dat ook weer streng bewaakt werd. Nadat ze zo de verdachte gevallen hadden geïsoleerd, liet Leonardo sterke kruidenthee aanrukken waarvan de kleintjes moesten drinken. Binnen een half uur kwam hij een zestal patiëntjes die de onmiskenbare tekenen van besmetting vertoonden, bij de ziekenwagen afleveren.
    ‘En dat groepje bij het aparte kampvuur moeten we zorgvuldig in het oog blijven houden,’ zei hij tegen Dolf.
    ‘Dat laat ik aan jou over,’ antwoordde de jongen. ‘Ik moet naar de stad. Ik heb de bakker beloofd dat ik hem zou komen helpen met bakken.’
    ‘Heeft die man geen kleine kinderen?’ vroeg Leonardo praktisch. Dolf schrok. Opeens dacht hij aan de vier blozende kopjes met hun sproeten, rosse haren en groene ogen.
    ‘Ik zal me eerst ontsmetten,’ riep hij en rende naar de rivier. Hij haalde zijn zakken leeg, trok al zijn kleren uit en dook in het ijskoude, zwarte water. Het beet in zijn gezicht, schouders en armen, maar hij friste er geweldig van op. Daarna sloeg hij zijn kleren vele malen door het water, wrong ze zo goed mogelijk uit en trok de klamme spullen weer aan. Brrrr! Snel propte hij zijn zakken weer vol en zette het op een lopen. Zo kwam hij, dampend en hijgend, bij de Westerpoort. Eerst wilde de wachter hem niet binnenlaten.
    ‘Waar is de kar gebleven waarover je sprak?’ bromde hij wantrouwig. ‘In plaats daarvan kwamen ten minste vijftig jongens met takkenbossen op de rug.’
    ‘Heb je ze doorgelaten?’ vroeg Dolf angstig.
    ‘Ja, op voorwaarde dat ze meteen zouden terugkomen als ze het hout hadden afgeleverd. Dat hebben ze ook gedaan. Er was een monnik bij, anders had ik ze beslist niet doorgelaten.’
    ‘Je bent een brave man,’ zei Dolf. ‘Ik wilde dat ik iets had om je te belonen. Wacht.’
    Daarstraks had hij in zijn zakken iets wonderlijks ontdekt. Wat dragen jongens van vijftien zoal bij zich? De gekste dingen. Dolf had een stuk touw gevonden, een halfgesmolten zuurtje, een vuile zakdoek, een verfrommeld pakje kauwgom, een doosje lucifers en tot zijn stomme verbazing een poppetje van plastic, duimgroot. Hij kon zich niet herinneren hoe hij aan dat malle ding was gekomen, maar nu haalde hij het met een groot gebaar uit zijn zak en drukte het de verbaasde poortwachter in de hand.
    ‘Wees daar zuinig op, beste man,’ sprak hij plechtig. ‘Het is een afbeelding van… Sint-Jan en het heeft grote beschermende kracht.’ Toen mocht hij de stad in.
    Het kostte hem moeite om de straat van de bakkers terug te vinden in de stille, donkere stad. Eindelijk stond hij, toch nog onverwachts, voor de bakkerij van Gardulf. Er viel licht door de luiken. Opgelucht klopte hij aan.
    ‘Zo, ben je daar. Je hebt er de tijd voor genomen,’ gromde de bakker, die zelf de deur opende.
    ‘Het spijt me. Er waren een paar moeilijkheden in het kamp,’ zei Dolf, die vergat zich als een jonge edelman voor te doen.
    ‘Wat is er met je kleren gebeurd?’
    ‘Ik viel in het water.’
    Hoofdschuddend ging Gardulf hem voor naar de bakkerij en tot zijn grote vreugde zag hij daar Frank, druk bezig deeg te kneden. Ook de knechten waren uit hun bed gehaald en werkten ijverig.
    ‘Ik ben maar gebleven om een handje te helpen,’ zei Frank eenvoudig. Dolf had hem wel kunnen omhelzen. Snel trok hij zijn vochtige trui uit, die de bakker te drogen hing, en hij stortte zich op het werk.
    Deeg kneden is zwaar werk. Gardulf met zijn gespierde armen deed in een uur meer dan de twee jongens samen, maar hij mopperde nauwelijks. Hij zag wel dat zij dit niet gewend waren en ook eigenlijk te moe waren om op hun benen te staan.
    In de loop van de nacht kwamen de warme broden, plank na plank, goudbruin uit de oven. De knechten stapelden ze voor de deur op, want de bakkerij was te klein om ze te kunnen bergen. Dolf zag de stapel groeien, terwijl er maar één gedachte door zijn hoofd maalde: De kinderen moeten eten. Ik wil niet dat ze ziek worden, daarom moeten ze eten.
    Frank zag spierwit van uitputting, Dolf voelde zich niet veel beter. Terwijl de knechten de laatste rijen broden uit de oven haalden, zei de bakker: ‘Heb je het geld?’
    Dolf overhandigde hem zwijgend de beurs en hij zag de ogen van de man oplichten. Had hij misschien toch veel te veel betaald? Het kon hem niet schelen. Het ontbijt voor het uitgehongerde kinderleger was klaar.
    ‘Je komt de broden zeker met een wagen afhalen?’ vroeg de bakker.
    Zijn vrouw kwam nu ook eens kijken en bracht koeken en warme melk. Eigenlijk waren de jongens te moe om te eten. Ze verlangden alleen naar rust, maar ze dwongen zich om de melk te drinken en de koeken te eten. En het smaakte toch wel.
    ‘Een wagen?’ stamelde Dolf, toen het tot hem doordrong wat de bakker had gevraagd. ‘Nee… die is onbruikbaar geworden. Frank…’
    ‘Ik begrijp het,’ zei Frank geeuwend. ‘Ik zal naar het kamp gaan en dragers sturen.’
    Een uur later kwamen ongeveer honderd jongens de stad in om de broden af te halen. Trots op het feit dat zij de vrekkigheid van de Rottweilers konden trotseren, schreden ze met hun vracht door de straten. De vroege voorbijgangers keken hen beteuterd na. Spoedig gonsde de stad van de geruchten. Een engel was die nacht uit de hemel gedaald en had honderden broden voor het kinderleger gebakken…
    Dolf ging niet met de jongens mee, hij had nog iets te doen. Op benen die elk ogenblik onder hem uit dreigden te klappen, rende hij naar het hospitium en vertelde de lekenbroeder dat de vier kleine zieken die de vorige dag waren opgenomen, leden aan de Scharlaken Dood. De man was hevig ontsteld. Eén van de kinderen was in de nacht overleden, twee van hen schenen iets beter te zijn, de laatste zou de avond wel niet halen.
    ‘Goede verpleging is het enige middel,’ zei Dolf schor. ‘En wat ik u bidden mag, houd alle anderen ervandaan. Vooral ouders van kleine kinderen.’
    ‘Waarom heb je de ziekte in onze stad gebracht, jongen?’ vroeg de lekenbroeder droevig.
    ‘Gisteren wisten we nog niet wat het was… In het kamp hebben we op het ogenblik nog veel meer zieken, maar daarmee zullen we u niet lastigvallen.’
    De lekenbroeder schudde het hoofd.
    ‘Hoe kan dat?’ mompelde hij. ‘Staan de kinderen dan niet onder bijzondere bescherming?’
    Dolf was te uitgeput om daarop in te gaan. Bijna automatisch antwoordde hij: ‘Ook ons worden beproevingen opgelegd,’ en daarmee ging hij weg.
    Hij strompelde meer dan hij liep. Vlak achter de poort stond Leonardo op hem te wachten, met de ezel. De student ving hem op en zette hem op de ezelsrug, waar de jongen meteen in slaap viel. Hij had nog zoveel willen vragen over de toestand in het kamp; hij had een verbod om verder te trekken willen uitvaardigen. Maar hij kon niet meer. Ook aan Dolfs uithoudingsvermogen kwam eens een eind.

7. Gevecht tegen de Scharlaken Dood

    Dolf ontwaakte omdat iemand aan zijn arm stond te rukken. Het duurde even voordat het tot hem doordrong waar hij was. Hij zag dat de zon hoog aan de hemel stond en om hem heen was het opvallend stil. Leonardo had hem gewekt.
    ‘We gaan weg.’
    Het kamp was bijna verlaten. In de verte, een eind voorbij Rottweil, klonk het gezang van de kinderen die al op weg varen. Alleen de ziekenwagen stond er nog en verder zag Dolf een kleine honderd gewapende jongens en meisjes over het veld zwerven. Die zouden straks de achterhoede vormen. Aan de rand van het kamp stonden tien ruiters in maliënkolders te wachten.
    ‘Maar we kunnen niet verder!’ riep Dolf, die zich opeens herinnerde hoe de toestand was.
    ‘We moeten,’ zei Leonardo somber, wijzend naar de soldaten. ‘Ik heb je zo lang mogelijk laten rusten. Van het stadsbestuur is bericht gekomen dat we voor de noen van het grondgebied van Rottweil verdwenen moeten zijn.’
    ‘De ziekte,’ schoot het door Dolf heen. ‘De Rottweilers zijn bang geworden.’
    Stijf stond hij op. Zijn hele lichaam deed pijn, maar hij trok zijn trui uit en voelde de koesterende zonnestralen op zijn geteisterde schouders. Ach wat, hij had gewoon spierpijn!
    Verstrooid raapte hij zijn spullen bij elkaar, Mariecke legde haar handje in de zijne en trok hem voort. Leonardo, Frank en Peter volgden, Fredo mende de ossenwagen. De knokploeg sloot zich achter hen aan. De korte rust was voorbij, de tocht werd voortgezet en hun ellende moesten ze meenemen.
    Schuw keek Dolf om naar de huifkar.
    ‘Hoeveel zijn er nu?’ vroeg hij angstig.
    ‘Ze zeggen dat er vierentwintig in de wagen liggen, allemaal kleintjes,’ zei Mariecke zacht.
    Dolf mompelde het getal voor zich uit en probeerde te beseffen wat het betekende. Vierentwintig doodzieke kinderen in een schokkende kar — hadden de Rottweilers geen hart?
    Waarschijnlijk hebben ze kleine kinderen die zij willen beschermen, dacht hij toen, zoals bakker Gardulf.
    En al was hij verontwaardigd, hij kon het de burgers van Rottweil niet kwalijk nemen dat ze het besmette kinderleger van hun grondgebied joegen. Hij keek weer om. Achter de knokploeg reden de tien zwaar gewapende mannen.
    ‘Die doen ons uitgeleide…’
    Na een zeer lange dag zonder rust bereikten ze een groot meer. Dolf bedacht dat dit het meer van Konstanz moest zijn. Ze sloegen het kamp op, op een lage heuvel aan de oever en toen begon het gevecht tegen de roodvonkepidemie.
    Dolf begon met alle achtduizend kinderen in groepen te verdelen. Groep na groep werd onder leiding van de goede zwemmers naar het meer geleid en kreeg bevel zich grondig te wassen en de kleren te reinigen.
    Intussen werden er door degenen die schoon waren grote vuren aangelegd, en ook daar begon Dolf te organiseren. De kleintjes werden zoveel mogelijk van elkaar gescheiden en ondergebracht tussen de groteren. Tot nu toe was er pas één verdacht geval geconstateerd bij een kind boven de acht jaar. De ouderen schenen inderdaad meer weerstand te hebben, of immuun te zijn. Het verspreiden van de jongste kinderen over het kamp had tot doel hun onderling contact te beperken, zodat ze elkaar niet zo licht konden besmetten. Ook was het dan gemakkelijker om hen in het oog te houden. Of de kruidenthee die zij voortdurend moesten drinken, zou helpen om hun weerstand te verhogen, wist Dolf niet. Hij hoopte het.
    Een hoek van het reusachtige kamp werd ingericht tot hospitaal. Daar lagen er nu ruim tachtig op een rij: ijlend en doodziek. Toegedekt met alles wat de verplegers en verpleegsters maar konden vinden. Carolus, de onbetaalbare kleine koning van Jeruzalem, had een manier uitgevonden om warme dekens te vlechten van grashalmen en stro. Wanneer een kind gestorven was, werden deken en strobed onmiddellijk verbrand. De etensnapjes waaruit ze werden gevoerd, werden zorgvuldig apart gehouden en na elke maaltijd schoongeboend met kokend water en zand. Water was er in overvloed. Ruim honderd jongens waren de hele dag in de weer met het verzamelen en aanslepen van brandhout. Honderden meisjes vlochten bedden en dekens. Gevist werd er bijna dag en nacht.
    Jagers, vissers, knokploegen, bessenpluksters trokken eropuit om te foerageren. Het kon Dolf niet schelen waar ze het voedsel vandaan haalden: uit het meer, uit de stallen en boerenhoeven in de omtrek, uit de graanschuren van de dorpen, uit de wouden of regelrecht van de akkers… De kleintjes moesten op krachten blijven.
    Op het hoogtepunt van de epidemie, drie dagen nadat ze het kamp bij het meer hadden ingericht, stierven er dertig kinderen op één dag en kwamen er tweeënveertig nieuwe gevallen binnen. Dolf had enkele mijlen verderop een grote kuil laten graven die diende als massagraf. Rondom de kuil brandden het hele etmaal vuren om wilde dieren, nieuwsgierige kindertjes en ongeruste boeren uit de omgeving op een afstand te houden. Er werd ook dag en nacht de wacht gehouden.
    De vierde dag waren er achttien doden, waaronder een grote jongen van een jaar of veertien — en twaalf nieuwe gevallen.
    De huifkar werd alleen nog gebruikt voor het vervoer van de doden naar de grafkuil. De grafdelvers waren vrijwilligers, Peter had de leiding over hen op zich genomen. Vissen konden ze wel zonder hem. Om de een of andere reden scheen de ziekte hem te fascineren. Hij zwierf altijd rond in de buurt van het ziekenkamp, hij belastte zich met het wegslepen van de lijken, het verbranden van het beddengoed. In het gezonde kamp kwam hij niet meer.
    De vijfde dag waren er zes doden en zeven nieuwe gevallen. De zesde dag: één nieuw geval, en zeven doden. De zevende dag: geen nieuwe gevallen, wel vijftien doden.
    De dood was de dagelijkse metgezel van de middeleeuwer. Hij werd gevreesd maar ook begroet — want hij betekende de overgang van het aardse naar het eeuwige leven. Wie stierf in het besef niet al te zwaar gezondigd te hebben, stierf kalm — want de hemel zou zich over hem ontfermen. Kinderen die stierven werden geacht meteen in het Koninkrijk Gods te worden opgenomen, omdat God de onschuld liefhad en kinderen per definitie onschuldig waren.
    Dolf Wega echter was een kind uit de twintigste eeuw. In zijn tijd werd sterven als een ernstige zaak beschouwd, omdat de helft van de mensen meende dat met de dood alles ophield. Daarom begreep hij niet veel van die middeleeuwers. Hoe konden ze zo rustig en opgewekt blijven, terwijl de Dood onder hen rondwaarde? Zij die niet ziek werden speelden, lachten, amuseerden zich. Het oponthoud aan het meer beviel hen goed, het was een soort vakantie. Ze werkten hard als dat van hen werd verlangd; maar zodra de plichten ophielden, werden zij weer de zorgeloze kinderen die elkaar sprookjes vertelden, liederen leerden, met elkaar ravotten.
    Wanneer er een nieuw geval werd gemeld, gebeurde dat ook heel laconiek. Een van de grotere kinderen verscheen met een snikkend kleintje aan de hand bij Hilde.
    ‘Veronika heeft keelpijn, ze wil niets eten…’
    ‘De kleine Peter roept steeds om zijn moeder, ik geloof dat hij koorts heeft…’
    Daarna draaide het grote kind zich om en wandelde weg, de zieke onder Hildes hoede achterlatend. Wie ziek werd, moest naar het ziekenkamp — klaar! Daar zou het kind misschien sterven of genezen, dat hoorden ze later wel. Het leven ging intussen verder.
    Hilde werkte harder dan wie ook. Van haar schoonheid was niet veel meer over. Haar sieraden, die zij nooit aflegde, glansden dof. Haar wangen waren ingevallen en ze had diepe kringen onder de ogen. Maar ze bleek onverwoestbaar. Ze gaf bevelen aan de andere meisjes, zoals ze het vroeger haar moeder thuis had zien doen. Als een koningin — maar dan een echte — schreed zij langs de zieken en geen detail ontsnapte aan haar aandacht. Hier had een kind zich bevuild en moest gereinigd worden. Daar had er een overgegeven. Een ander was in zijn ijlkoortsen van z’n matje gerold of had zich blootgewoeld. Weer een ander riep om een priester… Met de ernst en toewijding van een hoofdzuster zag Hilde erop toe dat de etensnappen volgens voorschrift werden gereinigd. Dat elke nieuwe zieke een fris leger kreeg. Dat gezonde kinderen die er niets te maken hadden, het ziekenkamp niet konden betreden. Ze was overal, zag alles en commandeerde. Een gewoonte die haar geslacht zich generaties lang had aangewend. Maar ze deed het goed en Carolus was trots op haar. Ook Frieda met haar koortswerende kruidenmengsels mocht er wezen. En Fredo, die zijn ordetroepen commandeerde als een generaal. En Frank, die met zijn kleine leerlooiers elke dag twintig paar schoenen afleverde. En Leonardo, die Dolf in alles bijstond en toch nog tijd vond om kinderen die zich verveelden bezig te houden met spelletjes, verhalen vertellen of het abc leren.
    Aan Nicolaas hadden ze niet veel. De herdersjongen gaf er de voorkeur aan te bidden en God te smeken de vreselijke ziekte van hen weg te nemen. Maar de monniken hadden het druk met het troosten van stervende kinderen en met het leiden van de begrafenissen. Steeds meer kleine leiders kwamen intussen naar voren, die eendrachtig met Dolf samenwerkten om alle maatregelen ten uitvoer te brengen. Ze hadden een onbeperkt vertrouwen in de lange jongen die precies scheen te weten wat er gedaan moest worden.
    Eigenlijk wist Dolf dat niet. Niet precies. Uit zijn geheugen diepte hij alles op wat hij ooit had gelezen of gehoord over de bestrijding van een epidemie. Dat bleek nog heel wat te zijn. Soms stond hij daar zelf verbaasd over, maar dan bedacht hij dat hij niet voor niets tien jaren van zijn leven op school had doorgebracht, in een wetenschappelijk vergevorderd tijdperk. Voor de rest vertrouwde hij op zijn gezonde verstand.
    Na een dag of acht merkte hij dat hij het gevecht tegen de Scharlaken Dood begon te winnen. Al twee dagen waren er geen nieuwe gevallen gemeld. In het ziekenkamp lagen nog achtenzeventig kinderen, van wie zeker zestig zich begonnen te herstellen. Zij aten weer, de koorts verdween, de vurige tint van hun huid verbleekte. Die zestig waren te zwak om op hun benen te staan, maar de bacillenaanval in hun lichaam was afgeslagen. Dolf slaakte een zucht van verlichting. Nog een goede week — en ze zouden de reis kunnen voortzetten.
    Diezelfde namiddag kreeg hij een uitnodiging om bij Nicolaas in de tent te komen. Hij was moe, maar ging toch, nieuwsgierig naar wat de herdersknaap te zeggen kon hebben. Wilde hij Dolf bedanken omdat deze een ramp had weten af te wenden?
    Dolf had maar weinig respect voor Nicolaas. Daarover sprak hij met niemand, zelfs niet met Leonardo. Nicolaas werd door de kinderen vereerd. Hij was een heilige. Dat kon je zien aan zijn prachtige, witte kleren. Dat kon je horen aan zijn stem, die met engelen had gesproken. Dat kon je lezen in zijn vrome ogen, die visioenen hadden aanschouwd. In Dolf zagen ze een machtig heer: streng maar goed, wiens bevelen en verzoeken je zonder meer kon opvolgen omdat hij zo verstandig was. Ze hadden vertrouwen in hem. Hij had hun de tocht gemakkelijker gemaakt en een lijdensweg omgesmeed in een goed georganiseerde reis. Hij hield hen bezig met karweitjes, jacht- en vispartijen die niet zwaar maar leuk waren.
    Nicolaas was veel méér dan een goede commandant. Hij was een uitverkorene des hemels.
    In de tent werd Dolf ontvangen door de beide monniken en Nicolaas. De kinderen van edel bloed waren er niet. Carolus, Fredo en Hilde hadden het te druk, de andere baronskinderen, die nooit iets uitvoerden, vermaakten zich aan het strand.
    ‘Ga zitten,’ zei Nicolaas minzaam en Dolf liet zich op de grond vallen. Hij vroeg niets, hij wachtte af.
    ‘Er zijn niet veel zieken meer,’ begon Anselmus. Hij vroeg het niet, hij constateerde een feit.
    ‘Gelukkig niet,’ antwoordde Dolf verheugd. ‘De meesten herstellen snel. Ik reken erop dat we over een week verder kunnen trekken.’
    ‘Morgen,’ zei Anselmus koel.
    ‘Wat!’
    ‘Ons oponthoud heeft al veel te lang geduurd.’
    Woedend keek Dolf hem aan.
    ‘Wat wilt u dan beginnen met de achtenzeventig kindertjes in het ziekenkamp? Wilt u ze soms achterlaten?’
    ‘Zeker niet. Enkelen zullen vannacht nog sterven. Wie morgen te ziek of te zwak is om te lopen, kan vervoerd worden in de ossenwagen.’
    ‘Geen sprake van,’ zei Dolf beslist. ‘Tot nu toe hebben we zieken zoveel mogelijk kunnen onderbrengen in de steden, maar dat waren gewone zieken: kinderen die last van hun maag hadden of kou hadden gevat. Maar het is onmogelijk om deze kinderen ergens onder te brengen. Zij lijden aan een besmettelijke kwaal en moeten verre worden gehouden van alle gezonde kinderen. Zo dom kunt u niet zijn dat u dat niet weet.’
    Nicolaas hief verschrikt een hand op. Hij zag dat Anselmus wit werd van kwaadheid.
    ‘We moeten verder,’ sprak de herdersjongen. ‘Vannacht is mij in een droom een engel verschenen die mij verweet dat we treuzelen. Jeruzalem wacht op ons.’
    ‘Jeruzalem is duizenden jaar oud en kan nog wel een paar weken wachten,’ snauwde Dolf. Nicolaas staarde hem diepgeschokt aan. Dolf probeerde zich te beheersen, het lukte hem nauwelijks.
    ‘We gaan niet proberen voor de zieken onderdak te vinden, we nemen ze mee,’ besliste Anselmus.
    Toen ontplofte Dolf.
    ‘Weet u,’ zei hij, terwijl drift zijn stem deed overslaan, ‘ik zou willen dat u zelf ziek werd en dan dagenlang in de slingerende, hotsende kar moest liggen, met pijnlijke botten en een bonzend hoofd!’
    ‘Dat zijn zondige woorden, Rudolf van Amstelveen,’ donderde de priester.
    ‘Maar niet half zo zondig als uw haast, Dom Anselmus. We kunnen niet vertrekken, nog niet. Misschien over een week, maar zeker niet morgen. Uw voorstel is misdadig.’
    ‘Wie ben jij, dat jij hier de beslissingen denkt te kunnen nemen?’
    ‘Wie ik ben is mijn zaak,’ snauwde Dolf, ‘maar ik weet één ding. U wilt die kinderen zo voltallig mogelijk in Genua hebben. Waarom is mij een raadsel, want ze zullen er de grootste teleurstelling van hun leven ondergaan. Maar als we morgenochtend vertrekken, zal nog niet de helft in Genua aankomen.’
    Dat was boud gesproken. Duidelijker had Dolf zijn twijfel aan Nicolaas’ heilige missie niet kunnen uitdrukken. Anselmus trilde van woede.
    Nicolaas prevelde snel: ‘In Genua zal God een wonder verrichten.’
    ‘Wat voor wonder?’ stoof Dolf op. ‘De zee zal droogvallen… Ja, gelóven jullie dat werkelijk?’
    ‘God heeft het mij beloofd,’ zei Nicolaas.
    Dolf snoof minachtend.
    ‘De kinderen zullen je verscheuren als dat wonder niet plaatsvindt,’ gromde hij. Nicolaas verbleekte en rilde even.
    ‘Rudolf van Amstelveen, je woorden zijn als dolkstoten in onze harten,’ zei Anselmus snijdend. ‘Waarom werk je zo hard voor die kinderen als je geen vertrouwen hebt in Nicolaas’ missie?’
    ‘Omdat ik ze niet kan tegenhouden, daarom!’ schreeuwde Dolf, nu helemaal over zijn toeren. ‘Jullie… jullie hebben die kinderen een sprookje verteld, zo mooi als ze nog nooit hadden gehoord en waardoor ze helemaal werden betoverd. Maar ik zeg u, Dom Anselmus, als de zaak in Genua niet klopt, en er achtduizend kinderen daar klagend langs het strand lopen omdat hun illusie aan scherven gaat, dan zult u ervan lusten! Dat beloof ik u!’
    Na die woorden stond hij op en stampte de tent uit.
    Bijna liep hij Leonardo omver, die met knots en al voor de tent de wacht hield.
    ‘O, moest je me weer beschermen?’ snauwde Dolf hem toe, nog altijd razend van woede. Leonardo glimlachte rustig.
    ‘Ik hoor dat we morgen gaan vertrekken.’
    ‘Over mijn lijk!’ gilde Dolf en rende naar het ziekenkamp. Al van enige afstand zag hij de rookkolom van Peters brandstapel. Hij zag ook dat de ossen werden ingespannen.
    ‘Hoeveel?’ vroeg hij kort, bij Peter stilhoudend.
    De jonge visser porde in de vlammen en antwoordde stroef: ‘Drie…’ Dus nog vijftien zwaar zieken, dacht Dolf. De dood van de drie kinderen greep hem nauwelijks meer aan. Na zoveel sterfgevallen begon hij ook hard te worden. En de toekomst zag er somber uit: over enkele dagen zouden het er geen drie meer zijn, maar dertig, of driehonderd…
    Hij kende Anselmus intussen goed genoeg om te weten dat de monniken en Nicolaas ditmaal hun plan om morgen vroeg op te breken, zouden doorzetten. Anselmus had haast. Waarom had hij zo’n haast? Wat voor geheim stak er achter deze waanzinnige Kinderkruistocht?
    Hij keek peinzend naar Peter, terwijl zijn woede langzaamaan begon te zakken en plaatsmaakte voor angst, bezorgdheid, verdriet. ‘Verlang jij naar Jeruzalem, Peter?’ vroeg hij plotseling.
    ‘We verlangen allemaal naar Jeruzalem.’
    Dat was echt Peter, gaf altijd een ontwijkend antwoord. Toch was Dolf erg op hem gesteld, want Peter had bijzondere kwaliteiten. Niet alleen was hij een goede leider, hij was ook intelligent. Dit horigenkind had zich binnen enkele weken ontwikkeld tot een waardevol jong mens met verbluffend juiste inzichten — en hij had de vrijheid ontdekt.
    ‘Waarom ben je van huis weggelopen, Peter?’
    De jongen hief het hoofd op.
    ‘Zou jij niet weglopen, Rudolf van Amstelveen, als je meer slaag dan eten kreeg? Terwijl je weet dat je naar Jeruzalem kunt gaan waar altijd de zon schijnt en niemand hoeft te werken?’
    ‘Had je geen broers of zusters die meewilden?’
    Peter beet op zijn lip.
    ‘Ik was de oudste. Zes zusjes en broertjes heb ik gehad, drie er van zijn gestorven aan de Scharlaken Dood, een paar jaar geleden. Ik werd ook ziek, maar ik heb het overleefd.’
    Dus dat verklaarde waarom hij de ziekte bij de eerste gevallen had herkend. En misschien was het ook een verklaring voor het feit dat het ziekenkamp hem zo boeide.
    Opeens schoot Dolf iets te binnen.
    ‘Peter! Wist jij dat de vier hummels voor wie jij om onderdak pleitte in Rottweil, de ziekte hadden.’
    ‘Natuurlijk wist ik dat. Ik had ze toch gezien.’
    ‘En toch… toch heb je… Peter, hoe kon je dat doen? Waarom heb je me niet meteen gezegd…?’
    Peter keek weer strak in hete vuur en schoof met zijn voet een paar strootjes dichter naar de brandstapel.
    ‘Gierige lui, die Rottweilers. Nog geen kom pap gunden ze ons.’ Dolf kreeg het gevoel of de grond zich onder hem opende.
    ‘We stonden in de torenkamer van het raadhuis,’ vervolgde Peter, met die zachte, uitdrukkingloze stem van hem. ‘Met opzet had men ons daar ontvangen, zodat we door de vensters konden uitkijken over de korenvelden, over hun weilanden en grote kudden runderen. We wisten dat er achter de heuvels nog meer vruchtbare grond lag, met voedsel en vlees. Ze zijn rijk, die Rottweilers. Ze hebben een mooie stad en vele van hun huizen zijn van steen gebouwd. Ze hebben steengroeven in de bergen, ze halen goud uit de rivier, zilver uit de heuvels, ijzer uit de mijnen in het Noorden… Maar tegen Nicolaas zeiden ze dat ze hun akkers en kudden lieten bewaken en dat elk kind dat er een vinger naar durfde uit te steken, zonder pardon zou worden gedood. En daar stond ik bij, Rudolf van Amstelveen, dat moest ik aanhoren.’
    ‘Ja,’ fluisterde Dolf. Hij voelde alle kleur uit zijn gezicht wegtrekken.
    ‘Toen,’ vervolgde Peter toonloos, ‘dreigde Dom Anselmus de hoge heren met Gods woede. Hij sprak over Spiers. Maar de schepenen lachten erom. Ik wist waarom ze lachten, ik ben opgegroeid op het land. Voor onweer hoefden ze die nacht niet bang te zijn. Daarom…’
    ‘… dacht jij aan de zieken,’ prevelde Dolf ontzet. ‘En je liet ze binnenbrengen in een welvarende, gezonde stad waar het wemelt van de kleine kinderen.’
    Hij dacht aan de roodharige kleuters van bakker Gardulf en kon wel huilen.
    ‘Het was Gods wil,’ mompelde Peter zacht. ‘Hij gaf me die woorden in.’
    ‘O, Peter…’
    De kleine visser zei niets meer. Hij wierp handen vol zand op de ashoop van drie sterfbedden. Dolf stond er verslagen bij. Hoeveel haat kon een lijfeigene — al was hij dan nog een kind — verzamelen tegen de hoge heren, tegen de rijken? Welke afgronden schuilden er in de vrome zielen van deze middeleeuwers? En hoe gemakkelijk schoven ze de verantwoordelijkheid van hun daden van zich af! Niet zij, maar God bestuurde hun wereld. Zij ontzagen zich niet hun diepste beweegredenen, hun wraakgevoelens, hun illusies aan God toe te schrijven of aan de Duivel. Niet Peter had de Scharlaken Dood bij de Rottweilers gebracht, maar een hogere macht. Klaar.
    Dolf probeerde het te begrijpen, het lukte hem maar half.
    Huiverend keek hij naar zijn vriend, die dagelijks zijn leven waagde om het kinderleger van voldoende voedsel te voorzien. Die tientallen kinderen had gered van de verdrinkingsdood. Die zwoegde en sjouwde met zijn taaie lichaam om de tocht zo goed mogelijk te doen verlopen. Maar die bij dat alles toch de ongrijpbare middeleeuwer bleef…
    Dolf zuchtte en wendde zich af. In het ziekenkamp inspecteerde hij de strobedden, maar bijna zonder iets te zien. Hij keek niet naar Hilde, nauwelijks naar de priester die bij een stervende knielde. Morgen moesten ze opbreken… morgen zou al zijn werk van de laatste week teniet worden gedaan door de ellendige haast van Anselmus. Hoe kon je zo’n man een beetje gezond verstand instampen?
    De knielende monnik richtte zich op, boog zich over het strobed en vouwde de handen van het gestorven kind over een van takjes gemaakt kruis. Hij drukte de starende ogen toe en keerde zich om.
    ‘De vierde dode vandaag,’ registreerde Dolfs brein automatisch, maar zijn hersens weigerden de gedachte verder te verwerken. Het enige dat hij besefte, was dat de epidemie nog lang niet onderdrukt was en dat een spoedig vertrek op een nieuwe ramp zou uitlopen. Maar hij kon de kinderen niet tegenhouden. De macht van de monniken en van Nicolaas was groter dan de zijne, omdat zij zich zonder aarzelen durfden te beroepen op goddelijke bevelen.
    Opeens rees er iets als verbazing in hem op. Langzaam drong het tot hem door dat de benedictijn naar hem stond te kijken, maar zo-even had Dolf in de tent gezeten en ruzie gemaakt met de beide monniken. Al had Johannis geen woord gezegd, hij was erbij geweest. Daarna had hij voor het ziekenkamp met Peter staan praten en een priester had hij niet voorbij zien komen. Zijn ogen zochten het gezicht van de man en een goedhartige blik uit blauwe ogen trof hem.
    ‘U?’ stamelde Dolf toen hij de monnik herkende.
    ‘Ja, mijn zoon.’
    ‘Hoe komt u hier?’
    ‘Gelopen, net als jullie.’
    ‘Uit Rottweil?’
    Mild rustten de ogen op Dolf.
    ‘Neen, mijn zoon. Ik ben al twee weken jullie tochtgenoot.’
    Dolfs mond viel open.
    ‘Hoe komt het dat ik u niet gezien heb?’
    ‘Misschien ben ik geen opvallend mens,’ zei de monnik vriendelijk. Vaag herinnerde de jongen zich dat hij, altijd wanneer hij het ziekenkamp bezocht, daar een priester had aangetroffen. Hij had er nauwelijks op gelet. Zonder meer had hij aangenomen dat het een van Nicolaas’ monniken was geweest.
    ‘Wie bent u eigenlijk?’
    ‘Dom Thaddeus. Ik kom uit het klooster van Haslach.’
    ‘Waar ligt dat?’
    ‘Oostelijk van Straatsburg. Jullie zijn het klooster gepasseerd.’
    Dolf dacht na. Hoog in de bergen van het Zwarte Woud had hij gebouwen gezien: abdijen. Uit een daarvan moest deze monnik zijn afgedaald om zich bij het kinderleger te voegen. En Dolf had het niet eens gemerkt. Dat er plotseling drie in plaats van twee benedictijnen rondliepen, was hem niet opgevallen. Behalve op één moment, onder de muren van Rottweil, toen deze wonderlijke man plotseling naast hem was opgedoken en een deel van Dolfs zorgen van zijn schouders had genomen.
    Dolf, overwerkt en met een hart vol angst, voelde plotseling een overweldigende behoefte om zijn hart uit te storten, zijn zorgen met iemand te delen, maar ook om een bondgenoot te vinden in zijn conflict met Anselmus en Nicolaas.
    ‘Dom Thaddeus, heeft u even tijd voor mij?’
    ‘Zeker, mijn zoon.’
    Ze liepen naar het einde van het ziekenkamp en gingen op een brede steen zitten.
    ‘Vertel mij wat je hart bezwaart, mijn zoon.’
    Dolf wees naar de vier rijen strobedden.
    ‘Vader, ik weet waardoor deze afschuwelijke ziekte wordt veroorzaakt. Kleine, door de Duivel gezonden beestjes hebben die kinderen besprongen. Ze zijn zó klein dat je ze met het menselijk oog niet kunt zien. En ze zijn talrijk, want de Duivel is machtig.’
    Hij deed zijn best te spreken zoals een middeleeuwer het zou doen. ‘En die beestjes, Dom Thaddeus, zijn ontzettend gevaarlijk, ze dringen de keelholte van weerloze kleine kinderen binnen, kruipen zelfs verder naar het bloed en verwoesten zo de gezondheid van dat kind. Je kunt ze niet vangen om ze te doden, want daarvoor zijn ze te klein. Je kunt ze alleen bestrijden door te zorgen dat ze de kleintjes niet kunnen bereiken. Je kunt ze doden met veel schoon water, met vuur en rook. Als die beestjes de kinderen aanvallen, dan kunnen er twee dingen gebeuren. Is het kind sterk, dan kan zijn lichaam die aanval afslaan. Het wordt wel ziek, omdat zijn keel ontstoken raakt en zijn bloed wordt aangetast, maar als dat zuiver en gezond bloed was, zullen de duivelse horden erin verdrinken en het kind wordt weer beter. Maar kleintjes die al verzwakt zijn door honger, door te grote inspanningen of door andere ziekten, die hebben niet zoveel weerstand en gaan dood. Kunt u dit begrijpen, Dom Thaddeus?’
    De monnik knikte zwijgend. Dolf haalde diep adem en ging voort: ‘Als zo’n klein slachtoffer door de duivelse horden gestorven is, proberen die beestjes over te springen op een gezond kind. Om dat te voorkomen, heb ik alle zieken apart laten leggen en bevel gegeven dat de bedden waarin ze stierven, meteen verbrand moesten worden, want die zitten natuurlijk ook vol. Daarom heb ik ook bevel gegeven dat de gezonden veel moeten baden, goed moeten eten, hun keel moeten spoelen met sterke kruidenthee, opdat ze sterk zouden zijn en weerstand zouden kunnen bieden.
    Het is een gevecht, Dom Thaddeus, een langdurig en verbeten gevecht, want de Duivel geeft het niet spoedig op. En we hadden bijna gewonnen, want sinds twee dagen zijn er geen nieuwe zieken bijgekomen. Het grootste deel van de zieken is bezig zich te herstellen.’
    ‘God heeft de duivelse horden vernietigd,’ knikte Dom Thaddeus. Dolf probeerde zijn geduld te bewaren.
    ‘Ja vader, daarvoor moeten we God dan ook danken. Hij heeft ons geholpen bij ons gevecht. Hij heeft warme zonneschijn gezonden en zoele nachten, want Hij had medelijden met de zieke kinderen die in het open veld moesten liggen. Hij heeft ons van voedsel en brandhout en schoon water voorzien, zodat we beter toegerust waren voor de strijd. Hij heeft ons het verstand gegeven en ons doen inzien dat alle besmette kinderen apart gehouden moesten worden. Maar de duivelse horden zijn nog niet helemaal uitgeroeid, vader. Elke dag sterven er nog kinderen. De beestjes, door ons teruggedrongen, wachten hun kans af om opnieuw te kunnen toeslaan.
    Het was de bedoeling van de Duivel om dit hele heilige kinderleger te vernietigen, en de beestjes zijn kwaad omdat het niet is gelukt. En de Duivel is helemaal woedend en zint op een nieuwe aanval. Daarom heeft de Duivel Nicolaas en de twee andere monniken ingeblazen dat het hoog tijd wordt om onze tocht voort te zetten. Dat zou een ramp worden, want dan raken zieke en gezonde kinderen weer door elkaar en krijgen de horden de kans om over te springen. Begrijpt u? Dat mag niet gebeuren.’
    ‘God is machtiger dan de Duivel, mijn zoon. Als God oordeelt dat het nog te vroeg is om te vertrekken, zal Hij dat vertrek verhinderen.’
    Daar heb ik ook niet veel aan, dacht Dolf mismoedig.
    ‘Gelooft u niet wat ik u vertelde over die horden vieze beestjes die door de Duivel zijn gezonden?’
    ‘Ik geloof je, want ik heb gezien dat jouw maatregelen de ziekte terugdrongen. Ik ben blij dat God jou de kennis en het verstand heeft geschonken om de duivelse listen te bestrijden. Maar, mijn zoon, waarom heb je niet wat meer vertrouwen in Zijn leiding? God in de hemel waakt over ons.’
    ‘Ja,’ zei Dolf vasthoudend, ‘maar alleen als wij bewijzen die waakzaamheid waard te zijn.’
    Geschokt staarde de monnik de jongen aan. Dolf zei zacht: ‘God is goed, maar Hij heeft geen geduld met de domoren. Wie zo dom is om in diep water te springen terwijl hij niet kan zwemmen, verdrinkt. God zal hem niet redden, want God vindt hem een domoor. Als het onverstand zegeviert, dan zegeviert de Duivel.’
    ‘Je komt uit het Noorden, nietwaar? Hebben ze je dat daar geleerd?’ vroeg de monnik wantrouwig.
    ‘Ja vader, en ik weet dat het waar is. Morgenochtend vertrekken is een onvergeeflijke domheid.’
    Dom Thaddeus schudde verbijsterd het hoofd.
    ‘Je bent een vreemde jongen, Rudolf,’ prevelde hij.
    ‘Ja, dat weet ik. Maar wie of wat ik ben, is onbelangrijk. Ik wil niet dat er een ramp komt over de kinderen, ik wil niet dat ze met honderden tegelijk sterven, ik wil dat ze Jeruzalem zullen bereiken. En daarom moet ik vechten, niet alleen tegen de duivelse horden van ziektebeestjes, maar ook tegen het onverstand van Dom Anselmus. En ik vraag u om mij daarbij te helpen.’
    Dom Thaddeus legde een hand op de schouder van de jongen.
    ‘Als alles wat je me hebt gezegd waar is, mijn zoon, dan zal God ons vertrek verhinderen. Heb vertrouwen.’
    Daarna stond hij op, want Hilde kwam hem roepen.
    Teleurgesteld keek Dolf hem na.
    ‘Hij is een goed mens, maar veel hulp hoef ik van hem niet te verwachten,’ mompelde hij mismoedig.
    Het was etenstijd. De laatste groepen kinderen keerden terug van hun dagelijkse bad, kwetterend, lachend en spelend. Etensgeuren vlaagden over het immense kamp en drongen ook door tot Dolf, die opeens ontdekte dat hij honger had. Moe stond hij op en slenterde naar zijn eigen afdeling, waar Mariecke bezig was hun rantsoenen te verdelen. Leonardo was nergens te zien.
    Ze waren al klaar met eten toen de student eindelijk verscheen en aanviel op zijn portie.
    ‘Waar zat je?’ vroeg Dolf.
    ‘O, vandaag heb ik de heren in de tent eens bediend,’ antwoordde de student onverschillig.
    ‘Waarom jij? Ze hebben daar helpertjes genoeg.’
    ‘Iedereen heeft het druk met de voorbereidingen voor het vertrek morgenochtend,’ zei Leonardo toonloos.
    Dat wierp Dolf meteen terug in zijn angsten. Tot ontsteltenis van Mariecke en de anderen barstte hij in tranen uit.
    Hij zag niet hoe de student Mariecke een knipoogje gaf.
    Ze lieten hem uithuilen en wachtten.
    Maar Dolf zei niets meer. Hij propte woedend zijn windjack onder zijn hoofd, ging liggen met zijn rug naar het vuur en sloot de ogen. Ze doen maar, dacht hij moe. Als ze niet naar gezond verstand willen luisteren, dan moeten ze het zelf maar weten. Ik heb mijn best gedaan. En het zal hun ondergang worden…

8. Beschuldigd van ketterij

    Het vertrek ging de volgende ochtend niet door. Tegen het aanbreken van de ochtend ontstond er grote opschudding in de leiderstent waar Anselmus en Johannis schreeuwend over de grond kropen, krimpend van maagpijn. Dom Thaddeus werd in allerijl uit het ziekenkamp gehaald. Maar hij kon voor de lijdende monniken niets anders doen dan bidden.
    ‘Roep Rudolf van Amstelveen,’ raadde hij aan. ‘Die jongen heeft verstand van ziekten.’
    Slaapdronken wankelde Dolf naar de tent en keek verbaasd neer op de naar adem snakkende priesters. Hij keek naar hun groene gezichten en hun van pijn vertrokken monden. Angst besprong hem. Wat mankeerden ze? Koorts schenen ze niet te hebben.
    Vooral Anselmus was er slecht aan toe. Telkens schreeuwde hij het uit. Zijn maag legde zich in knopen, gloeiende messen kerfden zijn ingewanden, op zijn voorhoofd stonden zweetdruppeltjes en het was duidelijk dat de man zich in zijn veertigjarig leven nooit zo ellendig had gevoeld. Dolf haatte hem, maar kreeg nu bijna medelijden. Nicolaas stond er hulpeloos bij. De kinderen van edel bloed hadden zich angstig in de verste hoek teruggetrokken, behalve Carolus die bij de zieken knielde.
    ‘Wat scheelt hun?’ vroeg hij, opkijkend naar Dolf.
    ‘Ik weet het niet. Iets verkeerds gegeten denk ik.’
    ‘Maar hoe kan dat? Gisteravond hebben we allemaal hetzelfde gehad: gekookte vis, gebraden patrijs en een kom kruidenthee. Waarom zijn we dan niet allemaal ziek geworden?’
    Dat vraag ik me ook al af, dacht Dolf.
    Hij legde zijn hand op het klamme voorhoofd van Anselmus en zei troostend: ‘Vrees niet, vader. We zullen u niet in de steek laten en evenmin zullen we van u verlangen dat u straks de lange mars te voet maakt. U en Dom Johannis zullen we in de huifkar bij de andere zieken met ons meevoeren.
    ‘We moeten ons vertrek uitstellen,’ riep Nicolaas verschrikt.
    ‘Waarom?’ vroeg Dolf met een stalen gezicht. ‘We hebben toch nog veel meer zieken. Maar door hen willen jullie je niet laten ophouden. Dat hebben jullie gisteren toch besloten?’
    Ontsteld keek Nicolaas hem aan.
    ‘Maar Rudolf… zie eens hoe ze er aan toe zijn. Ze zullen de rit niet overleven,’ riep hij wanhopig.
    ‘Dat zullen de meeste zieke kinderen ook niet,’ zei Dolf, quasi-onverschillig. Hij genoot van de situatie.
    ‘Nee, nee,’ gilde Nicolaas. ‘Ik wil niet dat we verdergaan. Nu niet.’
    ‘Goed, jij beslist,’ zei Dolf stug, inwendig overgelukkig. ‘We zullen hen laten overbrengen naar het ziekenkamp.’
    Johannis vond net genoeg lucht om daartegen te protesteren.
    ‘Laat ons in de tent,’ smeekte hij. ‘Buikpijn is niet besmettelijk.’
    Die opmerking bracht Dolf weer half in paniek, want opeens dook er een woord op in zijn geest: cholera. Begon dat ook niet zo? Dom Thaddeus kwam hem te hulp.
    ‘Misschien is het wél besmettelijk,’ zei hij. ‘Het zal voor ons allen veiliger zijn om deze zieken niet met anderen in aanraking te laten komen.’
    ‘En wie moet hen dan verplegen?’ gilde Carolus verontwaardigd.
    ‘Ik,’ zei Dolf hard.
    Op veilige afstand van de kinderen met roodvonk werden twee nieuwe bedden neergelegd voor de zieke monniken. Daar lagen ze dan, krom van de pijn. Dolf had het er druk mee, want hun krampen veroorzaakten niet alleen ondraaglijke pijnen, maar ook diarree. Dolf ging eigenhandig de bevuilde pijen in een kleine poel uitwassen. Hij onderdrukte zijn walging en probeerde niet meer aan het woord cholera te denken. Het liefst zou hij de donkere pijen verbrand hebben.
    Dat zijn bezorgdheid overbodig was, bleek toen later op de ochtend Leonardo hem kwam opzoeken.
    ‘Blijf hier vandaan!’ riep Dolf hem toe. ‘We weten nog niet wat ze mankeren.’
    De student glimlachte luchtig, naderde en boog zich over de uitgeputte mannen.
    ‘Flink ziek, hè?’ mompelde hij met voldoening. Dolf trok hem terzijde, wit van angst.
    ‘Zou het cholera kunnen zijn, Leonardo?’ De Italiaan keek hem spottend aan.
    ‘Heb je aan één epidemie niet genoeg, Rudolf van Amstelveen? Zeg dat dan nooit meer, want dat is de goden verzoeken. En wees gerust, het is geen cholera en het is niet besmettelijk. Binnen een week zijn die twee weer springlevend en zo gezond als wat. Dat kan ik je verzekeren.’
    ‘Maar hoe weet jij…’
    Leonardo haalde de schouders op.
    ‘Och, ik weet dat nou toevallig,’ prevelde hij.
    ‘Jij schurk,’ siste Dolf vrolijk. ‘Ik snap het al. Jij hebt gisteravond iets in hun eten gedaan, niet? Een of ander gifmengseltje, net genoeg om hen een paar dagen flink ziek te maken… O, Leonardo, daar zal ik je mijn hele leven dankbaar voor blijven. Al moet ik het natuurlijk moreel afkeuren.’
    ‘Je doet maar,’ grinnikte de student.
    Zeventig snel herstellende roodvonkpatiëntjes telde het ziekenkamp nu. Voor de anderen bestond geen hoop meer, ze stierven kort na elkaar. Nieuwe gevallen deden zich niet voor en Dolf wist dat hij het gevecht tegen de Scharlaken Dood had gewonnen. Hij liet de grafkuil helemaal dichtgooien, met stenen beleggen en op die heuvel nog een etmaal lang grote vuren branden. Daags nadat ook die vuren waren gedoofd, richtten de kinderen op de steenhoop een houten kruis op. Aan deze plechtigheid namen duizenden gezonde kinderen, de drie priesters en Nicolaas deel. Daarna wendde de herdersknaap zich tot de schare: ‘Kinderen! God is ons genadig geweest. Hij heeft de Scharlaken Dood onder ons overwonnen. Hij heeft evenmin toegestaan dat twee heilige mannen die Hij mij zond om onze kruistocht te leiden, zouden sterven. Dankt Hem daarvoor, kinderen. Morgen kunnen we onze kruistocht voortzetten. Spoedig zullen we de hoge bergen bereiken. Als we die doorkruist hebben, komen we bij de zee. Daar zal God Zijn grote wonder voltrekken. Laat ons bidden.’
    Ruim twee weken hadden ze bij het Meer van Konstanz doorgebracht en de epidemie was onderdrukt. Dolf richtte het wel zo in dat de kinderen die pas van de roodvonk hersteld waren, voorlopig in een aparte groep werden ondergebracht en met extra voedsel zo snel mogelijk op krachten werden geholpen. Toch waren zijn zorgen nog niet voorbij. Zouden ze dat ooit zijn tijdens deze reis?
    Nauwelijks was de ene crisis bezworen of nieuwe problemen doken op. Want Nicolaas weigerde hardnekkig om afstand te doen van de huifkar.
    ‘Die kunnen we niet missen,’ betoogde hij nadat Dolf had voorgesteld de wagen in het meer te rijden of te verbranden.
    ‘Toch moeten we de kar vernietigen,’ hield Dolf vol. ‘Hij is besmet. We hebben er zieken en lijken in vervoerd, hij vormt een dodelijk gevaar voor ons allen.’
    ‘Dat is onzin,’ zei Nicolaas. ‘De ossenwagen is mij geschonken door de aartsbisschop van Keulen. Jij laadt een grote zonde op je ziel door te beweren dat die kar een bron van gevaar is.’
    De monniken Anselmus en Johannis vielen hem bij. Dolf maakte zich kwaad.
    ‘Wat weten jullie ervan?’ snauwde hij. ‘Die kar is zwaar besmet en de rijdende dood! Verbrand hem!’
    ‘Waarom wil jij altijd de heer over ons spelen, Rudolf van Amstelveen?’ riep Nicolaas geërgerd. ‘Wie ben je helemaal? Voortdurend spreek je ons tegen, voortdurend wil je ons bevelen geven. Wie gaf jou daartoe het recht?’
    ‘Niemand,’ gilde Dolf. ‘Maar als je die ossenwagen niet laat vernietigen, hebben jullie binnen een week weer een paar honderd doden. Is dat de bedoeling?’
    Dom Thaddeus legde kalmerend een hand op de schouder van de jongen. ‘Vertrouw op God, mijn kind. Hij waakt over ons.’
    ‘O, jullie begrijpen het niet,’ zei Dolf stampvoetend. ‘Jullie willen nooit iets begrijpen. Die huifkar is vergif voor het kinderleger. Dat is geen geschenk van een bisschop meer, dat is een bolwerk van de Duivel! Maar als jullie dan met alle geweld een drama van deze kruistocht willen maken, ga je gang. Als jullie mij de schuld maar niet geven, wanneer het allemaal verkeerd afloopt.’
    En voor de zoveelste maal stampte hij ziedend van woede de tent uit.
    Diezelfde nacht ging de wagen in vlammen op. Spontaan. Niets bleef er over dan een rokende puinhoop, verkoolde wielen en kromgetrokken assen. De jongens van de knokploeg die met de nachtelijke bewaking waren belast, beweerden later dat ze niets hadden gezien. De brand moest ‘helemaal vanzelf’ in het binnenste van de wagen zijn ontstaan.
    ‘Hebben jullie werkelijk niemand gezien?’ informeerde Anselmus wantrouwig. ‘Weten jullie zeker dat Rudolf van Amstelveen er niet bij is geweest? Of Leonardo, de koopmanszoon?’
    ‘Niemand,’ zeiden de jongens. ‘Dom Thaddeus heeft de wagen nog gezegend, kort na het avondgebed. Verder is er niemand bij geweest.’ Fredo richtte zich hoog op.
    ‘Denkt u dat mijn jongens het liegen?’ vroeg hij hautain.
    Toen moest Anselmus wel toegeven dat de brand een nieuwe beproeving was, hun door een hogere macht opgelegd. Een bijgelovige angst bekroop hem. Zodra hij de wensen van Rudolf van Amstelveen weerstreefde, gebeurde er iets…
    Toen Dolf het nieuws hoorde (hij wist er inderdaad niets van) liet hij van zijn grote opluchting niets merken. Maar sindsdien bekeek hij Dom Thaddeus toch met andere ogen. Hij dacht: Die monnik is nog slimmer dan Leonardo — en precies zo’n stiekemerd. Maar het geeft een veilig gevoel te weten dat ze mijn vrienden zijn.
    Dagenlang trokken ze langs de noordelijke oever van het meer, daarna door heuvelland dat allengs hoger werd en een bergachtig karakter aannam. Ze bevonden zich in een streek die later de Beierse Alpen zou worden genoemd. Rechts van hen zagen ze de onverbiddelijke bergmuren oprijzen. Voorlopig trokken ze daar nog langs, steeds in oostelijke richting, door brede rivierdalen en machtige wouden. Het land was schaars bewoond, want de winters konden koud en hard zijn. Zelfs nu, in hoogzomer, was het klimaat onbetrouwbaar. Mooie dagen wisselden plotseling af met regenbuien, ijskoude nachten, mist en kilte. Dolf kon zijn ogen niet afhouden van de bergmuren die het zuiden afsloten. Straks moesten ze daaroverheen! Hoe breng je achtduizend argeloze kinderen door honderd kilometer bergland waar het wemelt van wilde dieren, roofridders en vogelvrij gespuis? Hoe voed je die kinderen als er weinig meer groeit dan naaldhout of mos? Alles wat ze tot nu toe hadden doorgemaakt, zou in het niet zinken bij de verschrikking van het hooggebergte.
    Zonder tegenspraak te dulden, laste hij daarom opnieuw een paar rustdagen in voordat ze de nauwe kloof zouden betreden die toegang gaf tot de Karwendel. Anselmus protesteerde heftig. Waarom nu weer oponthoud?
    ‘Om voorraden in te slaan,’ zei Dolf kort. ‘U wilt die kinderen levend in Lombardije krijgen, niet? Kan het u niet schelen dat ze de kans lopen met duizenden tegelijk om te komen?’
    Toen Nicolaas, die altijd aan de kant van Anselmus stond, hem erop wees dat God voor hen zou zorgen, snauwde hij: ‘Hou je mond, domoor! Jij hebt nooit iets anders gezien dan de heide en een kudde schapen. Ik kén die bergen en weet wat ons te wachten staat.’
    Geholpen door Leonardo en al zijn vrienden ging hij aan het werk. Van rusten was geen sprake: gesjouwd moest er worden!
    Ze kampeerden op een grote weide, vlak bij een kristalhelder meertje. Dolf stuurde Pieter naar dat meer, met honderden vissertjes en voorzien van zelfgevlochten netten.
    ‘Vis dat meer leeg,’ beval hij. ‘Alleen vissen kleiner dan een handlengte kun je teruggooien, die bestaan toch enkel uit graat.’
    Het kamp werd intussen ingericht tot rokerij. Roetzwart golfde de rook van de vuren, gevoed met harsrijk en vochtig hout, over de kinderhoofden. De honderden ponden vis die uit het meer werden gehaald, werden door de meisjes schoongemaakt en aan lange dunne stokken geregen, waarna ze gerookt werden. Van de buit van de jagersgroepen werden rechte repen vlees gesneden, ook om gedroogd en gerookt te worden. Van het afval werd zoveel mogelijk stevige soep gekookt. Drie dagen lang aten achtduizend kinderen niets dan vette soep en nog eens soep.
    Tot grote woede van de omwonende boeren werden ook de dorpen afgestroopt. De oogst stond er goed bij en Dom Thaddeus belastte zich met de onderhandelingen. Hij bezocht de boeren op hun hoeven, de ridders op hun burchten, altijd vergezeld door een vijftigtal leden van de knokploeg. Natuurlijk hadden ze in Beieren gehoord over het reusachtige kinderleger dat op weg was naar Jeruzalem en ook over de wonderen die met hun doortocht gepaard gingen. Meer uit angst dan uit medelijden stonden ze een klein deel van de oogst af.
    Zakken vol gierst, rogge en gerst kwamen naar het kinderkamp. Daar werd het koren op primitieve wijze geplet en vermalen en er werden keiharde droge koeken van gebakken: duizenden. De voorraden stapelden zich op en Dolf hoopte vurig dat ze niet te snel zouden bederven.
    Onderwijl vonden er onder de kinderen kleine persoonlijke drama’s plaats. Zo was daar het geval van Grethe en haar broertje. Grethe was een meisje van een jaar of elf, broodmager en verkommerd. Altijd liep ze rond met een kind van een jaar of drie op de arm. Toen Dolf bij een van zijn rusteloze inspectietochten over het kamp op hen stuitte, bleef hij stomverbaasd staan. Hij wist dat er onder de kinderen vele kleintjes schuilden: zes, zeven jaar oud. Maar zo’n jonge kleuter had hij nog niet aangetroffen. En hier sjouwde dat piepkleine moedertje, of wat was ze, met een kind dat nog nauwelijks goed kon lopen. Hij begon Grethe uit te horen en vernam tot zijn ontsteltenis het volgende verhaal. Het meisje had zich in Straatsburg bij de Kinderkruistocht aangesloten. Dat was niets bijzonders, overal waar het kinderleger doortrok liepen kinderen van huis weg, betoverd door het sprookje van de Witte Stad. Grethe was een wees en had bijna een jaar door de straten van Straatsburg gezworven, zonder onderdak, zonder dat iemand naar haar omkeek. Samen met haar broertje had ze geleefd van bedelarij, soms van diefstal. Toen was, als door een wonder, het kinderleger voor de poorten van de stad verschenen. De burgers van Straatsburg hadden zich ontfermd over de zieken en gewonden, ze hadden voedsel en oude kleren naar het kinderkamp gestuurd. Toen had de uitgehongerde Grethe zich ook in het kampement gewaagd en daar volop kunnen delen in de overvloed. Wat lag meer voor de hand dan dat zij zich met haar broertje voorgoed bij de Kinderkruistocht aansloot?
    Dolf herkende het verhaal — Mariecke was precies zo’n meisje. ‘Maar je broertje,’ stamelde hij. ‘Hij is toch veel te klein om zulke lange dagmarsen te maken.’
    Grethe zei verlegen: ‘Hij is niet zwaar.’
    Dus ze had hem gedragen, vanaf Straatsburg! Dolf voelde tranen in zijn ogen springen.
    Hij vertrouwde Grethe toe aan de goede zorgen van Mariecke. Hij sprak over hem met Dom Thaddeus, die erin slaagde een tehuis voor de twee weesjes te vinden bij kinderloze boeren.
    ‘Ze zullen misschien leven als horigen,’ zei hij tegen Dolf, ‘maar in elk geval léven.’
    En dan was er het geval van de kleine Thiess.
    Dolf trof het kind wanhopig snikkend aan, te midden van een kring meisjes, die tevergeefs trachtten hem te troosten.
    Hoe oud was Thiess? Misschien zeven, want hij miste een paar voortanden. In Dolfs eeuw zou hij een kleine, gelukkige jongen zijn, in de derde klas van de basisschool. Hier was hij een kruisvaarder, prijsgegeven aan alle wisselvalligheden van het klimaat, op weg naar Genua. Thiess jammerde of zijn hartje zou breken. Vragend keken de meisjes naar Rudolf van Amstelveen. Kon hij Thiess niet helpen?
    ‘Wat scheelt eraan?’ vroeg Dolf, neerknielend bij het wanhopige kereltje. Het was moeilijk om uit het verhaal wijs te worden. Thiess snikte maar. Eindelijk begon Dolf te begrijpen wat er aan de hand was. Een paar grotere jongens hadden in een aanval van plaagzucht tegen het kereltje gezegd: ‘Pas maar op, zie je die bergen? Daar gaan we straks doorheen en daar lopen zulke beren rond en die gaan jou opvreten!’
    ‘Welke jongens?’ vroeg Dolf woedend. ‘Ik zal ze streng straffen.’ Het kind bedaarde enigszins en keek Dolf aan. Met zijn besmeurde wangen, natte ogen en piekhaar zag hij er aandoenlijk uit.
    ‘En de beren dan?’ riep hij, blijk gevend van meedogenloze kinderlogica. De stoute jongens straffen vond hij prachtig, maar daarmee verhinderde je de beren niet om hem, kleine Thiess, op te vreten. Dolf, uit het veld geslagen, zuchtte. Het bestaan van wilde dieren ontkennen zou niets uitrichten. Het kind veiligheid en bescherming beloven was ook te vaag. En hij voelde hoe de angst van Thiess door de meisjes werd gedeeld.
    Hij wist niet goed raad met het geval. Hulpzoekend keek hij rond en toen zag hij Leonardo.
    ‘Kom eens hier.’
    ‘Wat is er?’ Leonardo leunde op zijn knots en keek verbaasd op de kinderen neer. ‘Narigheid?’
    ‘Leonardo, herhaal eens voor al deze kinderen wat je in de tent van Nicolaas hebt gezegd, je weet wel, op de avond dat we besloten over de Brenner te gaan.’
    ‘Wat heb ik toen gezegd?’
    ‘Over de beren, je weet wel.’
    ‘O dát.’ Leonardo lachte. Hij streelde even over zijn formidabele knots, dempte zijn stem en fluisterde, lichtjes met de knots op de grond tikkend: ‘Met deze stevige vriend kan ik elke wilde beer de baas.’
    Het maakte op de kinderen een geweldige indruk. Ze keken naar de knots, toen naar Leonardo die in hun ogen groot, sterk en machtig was, ze zagen zijn kalme gezicht en rustige ogen — en slaakten een zucht van verlichting.
    ‘… en als er toch een beer komt,’ vervolgde Leonardo, zacht en dreigend, ‘dan geef ik hem met deze knuppel zo’n geweldige dreun op zijn kop dat hij meteen omvalt — boem! Morsdood is hij dan. En ik trek hem zijn mooie vacht uit, met kop en al, en maak er een mantel van. Die mantel krijg jij, Thiess, en je zult als een koning in een berenpels de Witte Stad binnentrekken.’
    Kleine Thiess lachte door zijn tranen heen. Hij maakte met zijn korte armpjes maaiende bewegingen.
    ‘Hu, hu, hu, daar komt de beer. We slaan je dood, lelijke beer, we slaan je dood.’
    ‘Juist,’ zei Leonardo, ‘dat doen we.’
    Thiess huppelde weg, nog altijd roepend: ‘Hu, hu, ik ben de beer, de grote bruine beer. Ik ga jullie opvreten.’ In zijn kinderfantasie zag hij zich al, gehuld in berenhuid, de Saracenen uit Jeruzalem jagen.
    Frank, met zijn honderden kleine leerlooiers, werkte zoals hij zelfs in de werkplaats van zijn vader nooit had gewerkt. Dolfs roestvrij stalen broodmes bewees onschatbare diensten bij het snijden van het leer. De vissers, die door hun veelvuldig verblijf in het water weke voeten hadden gekregen, kregen korte laarzen van hertenleer. Een eer waarop zij trots waren, want aan zijn schoeisel kon je nu onmiddellijk een visser herkennen. Dolfs twintigste-eeuwse stappers met onverwoestbare plastic zolen begonnen het langzamerhand toch te begeven. Het zou niet lang duren of ook hij zou moeten wennen aan pantoffels van konijnenvel. De wol van de schapen was verwerkt tot dertig warme wollen capes. Mariecke kreeg er ook een van.
    En toen, aan de vooravond van hun vertrek en de grote tocht over het gebergte, beging Dolf weer een fout waarmee hij zich de woede van Anselmus en Nicolaas op de hals haalde.
    Hij stelde voor de beide ossen te slachten.
    ‘Het zijn prachtige dieren,’ sprak hij tot Nicolaas, ‘maar de reis door de bergen kunnen ze niet maken. Hun vlees kan nog gerookt worden vannacht, we zullen het onderweg hard nodig hebben.’
    Hij had de herdersjongen en de monnik midden in het kamp ontmoet en dit was hem plotseling ingevallen. Het speet hem dat hij er niet eerder aan had gedacht.
    ‘De ossen?’ gilde Nicolaas schel. ‘Wou jij je vergrijpen aan mijn ossen?’
    Anselmus zei woedend: ‘Jij hebt niet het recht om over een geschenk van de aartsbisschop van Keulen te beslissen, Rudolf.’
    ‘Nee,’ zei Dolf kalm. ‘Ik stel het ook alleen maar voor. Ik weet dat ze van Nicolaas zijn. Maar zelfs Nicolaas zal inzien dat ossen geen berggeiten zijn en ongetwijfeld meer last dan gemak zullen veroorzaken.’
    Vele kinderen merkten dat er weer onenigheid was ontstaan tussen de leiders en Rudolf van Amstelveen. Ze lieten hun werk in de steek en kwamen er nieuwsgierig omheen staan.
    Dolf wees naar de ingang van de kloof, een kilometer achter het kamp. En daarna op de bergketen, die hoog en dreigend de kinderen overschaduwde.
    ‘Hoe wil je met die runderen daardoorheen trekken, Nicolaas?’ vroeg hij.
    Nicolaas verloor zijn geduld. ‘Rudolf van Amstelveen, altijd val je me lastig, altijd daag je me uit. Waarom? Wie is hier de leider, jij of ik! Jij zegt dat je de kinderen wilt helpen zo snel mogelijk in Jeruzalem te komen. Maar het enige dat je in werkelijkheid doet, is ons voortdurend oponthoud bezorgen. En wantrouwen zaaien.’
    ‘Juist,’ viel Anselmus in. ‘Op een dag kom jij, een vreemdeling, zomaar uit de lucht vallen en je begint ons te commanderen. Ga terug naar waar je vandaan komt; wij hebben je niet nodig.’
    Dolf keek om. Hij ontdekte dat er honderden kinderen om hen heen stonden. Ze zeiden niets. Wat dachten ze van de woordenstrijd? Aan wiens kant stonden ze?
    Hij richtte zich wat hoger op, wetend dat zijn lengte indruk maakte. Hij droeg die middag niets dan zijn gerafelde spijkerbroek. De zon had zijn lichaam gebruind, het zware werk had zijn spieren gestaald. Zijn gladde jongensgezicht had verbeten trekken gekregen. Dolf wist niet van zichzelf hoe hij eruitzag (als een jonge atleet). Hij vreesde dat hij op een haveloze bedelaar leek en nadelig afstak tegen de mooie witte Nicolaas en de keurige habijt van Anselmus.
    ‘Jullie hebben mij niet nodig — nee, dat heb ik gemerkt,’ zei hij trots. ‘Wat hebben jullie gedaan om ervoor te zorgen dat de kinderen morgen veilig het gebergte kunnen binnentrekken? Hebben jullie gezorgd voor voedselvoorraden, voor kleding en schoeisel, voor wapens tegen de wilde dieren? Hebben jullie de kinderen ooit aangespoord tot enige voorzorgsmaatregel? Niets van dit alles hebben jullie gedaan. Bidden ja, dat deden jullie. Maar één gedachte wijden aan wat er ging komen, één keer vooruit denken om tegen de moeilijkheden opgewassen te zijn, dat hebben jullie nooit gedaan. Dat heb ik gedaan.’
    Steeds meer kinderen omringden hen. Fluisterend werden de nieuw aangekomenen ingelicht over de ruzie. Enkelen liepen weer angstig weg, maar de meesten verdrongen zich om geen woord te hoeven missen. Het waren in hoofdzaak meisjes en kleintjes. De vissers waren aan het meer, de jagers waren op jacht, Frank was met zijn leerlooiers naar de beek getrokken om huiden te reinigen. Ieder had zijn werk en deeddat met geestdrift. De knokploegen waren een halve kilometer verder aan het sprokkelen. Slechts de kookploegen waren thuis, samen met de hummels. En die kwamen nu aanlopen.
    ‘De kinderen hebben jou nooit nodig gehad, Rudolf van Amstelveen,’ zei Nicolaas fier. ‘God waakt over ons, Hij zal ons voeden en ons de kracht geven alle beproevingen te doorstaan.’
    De kinderen rondom knikten vroom. Dolf wierp het hoofd in de nek: ‘Daarbij verlangt God ook van ons enige inspanning — en veel overleg,’ zei hij koel.
    ‘Je spreekt als een ketter,’ snauwde Anselmus.
    Eindelijk was het woord dat velen wekenlang op de lippen had gebrand, gevallen. Dolf zei roekeloos: ‘Probeer mij maar geen angst aan te jagen, Dom Anselmus, want dat zal u niet lukken. Ik heb maar één taak: de fouten die u maakt en die dodelijk zijn voor deze kinderen, weer recht te zetten. God weet dat ik het daar druk genoeg mee heb.’
    Nicolaas uitte een gesmoorde kreet van protest. Hij vond Rudolfs optreden onverdraaglijk. Anselmus stak bezwerend de handen op. ‘Een afgezant uit de hel ben je, Rudolf van Amstelveen. Jouw werk is kennelijk om ons op dwaalwegen te leiden en ons te verhinderen een heilige missie te volbrengen.’
    Ontzet deinsden de kinderen terug. In hun ogen las Dolf de angstige vraag: Rudolf een afgezant van de duivel?
    Opeens drong het tot de jongen door dat hij in gevaar verkeerde. Eén bevel van Anselmus of van Nicolaas, en honderden in paniek gebrachte kinderen zouden zich op hem storten, hem aan stukken scheuren, zo klein als ze waren! Waar was Leonardo nu met zijn knots? Waar was Carolus? Waar waren al zijn vrienden en trouwe medewerkers? Bijtijds herinnerde hij zich zijn talisman. Snel greep hij de hanger met de Heilige Maagd en kuste de primitieve voorstelling.
    De Heilige Moeder Maria beschermt mij, Dom Anselmus,’ zei hij dreigend. ‘Ge kunt mij niet ongestraft beledigen.’
    ‘Laster niet, Rudolf! Heb jij niet in Rottweil met een oude jood gesjacherd en hem munten aangeboden, door de Duivel zelf geslagen?’
    Verroest, hoe weet hij dat nou weer? dacht Dolf verbijsterd. Die Anselmus moet over een goede inlichtingendienst beschikken.
    ‘En heb jij niet, door middel van toverij, onze onmisbare huifkar in vlammen doen opgaan, midden in de nacht?’ vervolgde de monnik met harde stem. ‘En bezit je niet een mes dat gesmeed werd in de gloeiende diepten van de hel, zodat het niet kan roesten en nooit bot wordt?’
    Welja, laten ze me een duivel noemen omdat ik toevallig een goed broodmes heb meegebracht, dacht Dolf. Nog meer?
    Schijnbaar onbewogen liet hij de beschuldigingen over zich heen komen. Zijn blik liet Dom Anselmus niet meer los. Maar diep in zijn hart groeide de angst.
    ‘Een ketter ben je, een duivelse ketter. En zolang jij in ons midden vertoeft, zullen de rampen op ons blijven neerdalen,’ besloot Anselmus de aanklacht.
    De kinderen gromden.
    Nicolaas stond er zwijgend en bleek bij. Maar zijn ogen schitterden. Eindelijk werd de vreemdeling uit het Noorden, die zoveel van Nicolaas’ prestige had gestolen, ontmaskerd.
    Ook Dolf zweeg. Nog wel. Ten eerste besefte hij dat hij het in een godsdienstig debat van de priester moest verliezen, want hij zon nauwelijks begrijpen waar de man het over had. Ten tweede wist hij nog iets: zolang hij zijn mond hield zou de monnik blijven praten — en hopelijk iets zeggen waarop Dolf hem kon aanvallen.
    Opeens stegen uit de schare kinderen aarzelende stemmen op: ‘Rudolf van Amstelveen is geen ketter.’
    ‘Rudolf heeft mijn broertje gered.’
    ‘Rudolf draagt de Heilige Maagd op zijn borst en ik heb hem zien bidden.’
    Voorzichtige, verdedigende stemmen waren het, die algauw verloren gingen in het gemor en gefluister van de anderen. Maar Dolf had er iets van opgevangen en dat gaf hem moed. Niet alle kinderen vielen hem af — nog niet.
    Anselmus had het ook gehoord en lachte schamper. Hij besloot de beschuldiging te verzwaren.
    ‘Je draagt kleren die niemand van ons ooit heeft zien dragen. Toen je bij ons kwam, Rudolf, sprak je een taal die niemand op aarde spreekt. Als iedereen ziek wordt, blijf jij gezond. Als iedereen moe is, heb jij nog kracht. Als iedereen slaapt, sluip jij het kamp uit en je begeeft je naar een afgelegen plaats, waar je demonen en duivels ontmoet, waar je offers brengt aan je meester: de Satan! Ik ben je gevolgd, Rudolf van Amstelveen, ik heb je bespied en ontzettende dingen gezien. Te afschuwelijk om hier te uiten voor de onschuldige oren van deze kinderen.’
    Dolf snoof. Nu begon de tegenstander met leugens en dat was een uiting van zwakte. Welnu, hij zou meneer even van antwoord dienen. ‘Dom Anselmus, ik herinner mij dat de machtige domheer van Rottweil u een bedrieger en valse priester noemde. Daarop had ge toen niets te zeggen. Waarom niet?’
    ‘Moet ik antwoorden op lasterlijke beschuldigingen?’ snauwde Anselmus, toch zichtbaar geschrokken.
    ‘Nee, maar moet ik dat wel doen? Ik draag geen habijt en geen witte kleren. Ik heb ook geen tijd om voor elk wissewasje op de knieën te zinken, maar daarom ben ik nog geen ketter. En nog minder een Duivelsdienaar. Durft gij te ontkennen dat ik het was die de kinderen brood bracht toen de gierige Rottweilers hen lieten hongeren? Durft gij te ontkennen dat ik het was die hun stukgelopen voeten liet bekleden met zacht leer van konijnenhuid? Durft ge beweren dat van al deze kinderen, die door uw woorden zo diep geschokt zijn, er ook maar één is die mij van hardheid, wreedheid, zelfzucht kan beschuldigen? Kinderen, heb ik ooit een van jullie geslagen, geschopt, gevloekt?’
    ‘Dat is waar,’ riepen enkele kinderen. ‘Rudolf van Amstelveen heeft als een goede heer voor ons gezorgd.’
    Een kleine jongen maakte zich uit de kring los, ging naast Dolf staan en greep zijn hand.
    ‘Rudolf is een held,’ zei hij helder. Het was Thiess. Thiess, die zo bang was voor de beren van de Karwendel, maar het tegen een priester en een heilige herdersjongen durfde op te nemen.
    De stemming sloeg meteen weer om ten gunste van Dolf. Maar Anselmus had, heel sluw, nog een argument achter de hand gehouden.
    ‘Ja, je hebt hun brood gebracht, Rudolf van Amstelveen. En verklaar mij eens: hoe kon jij in één nacht achthonderd broden bakken zonder de hulp van je meester: de Satan? Dat kan geen mens…’
    ‘Vijf mensen. Dom Anselmus, kunnen dat. Bakker Gardulf, zijn twee knechten, Frank en ik zijn de hele nacht in touw geweest. De Satan hadden we daarvoor niet nodig, we hadden zelf kracht genoeg.’
    ‘Bakker Gardulf! Heel Rottweil weet dat Gardulf zelf een heiden is, zijn naam zegt het al. En juist uit zijn bakkerij kwamen de broden. Dat geef je toe, Rudolf van Amstelveen.’
    Verrek, wat een taaie is die vent, dacht Dolf.
    ‘Dat zijn beschuldigingen die nergens op slaan, Dom Anselmus. De Rottweilers zouden Gardulf allang uit hun stad gejaagd hebben als hij werkelijk een heiden was. De Rottweilers zijn niet gek!’ De kinderen vonden dat logisch klinken. Ze knikten en drongen weer op. Het woordgevecht begon op een toernooi te lijken en ze kregen er plezier in. Vol spanning wachtten ze op de volgende aanval van Anselmus, maar die kwam niet. In zijn plaats zei Nicolaas schel: ‘Nooit zullen wij de zee bereiken, zolang Rudolf van Amstelveen in ons midden is.’
    Dat ging er bedenkelijk uitzien, want uit de kinderschare steeg een woest gegrom op.
    ‘God zal ons verlaten wanneer wij dulden dat dit duivelskind met ons meetrekt,’ vervolgde Nicolaas met grote nadruk. ‘God heeft ons al een waarschuwing gezonden. Hij zond de Scharlaken Dood. Hij zond ons slecht weer en honderden moeilijkheden. En de rampen zullen over ons blijven neerdalen, zolang hij, Rudolf Wega van Amstelveen, bij ons is en ons ervan tracht te weerhouden dat we het Heilige Land bereiken.’
    Dreigend stuwden de kinderen om Dolf heen. Kleine Thiess riep angstig: ‘Niet doen!’
    Ik moet tijd winnen, dacht Dolf wanhopig. Als het zo doorgaat, zal Nicolaas die kinderen tot een lynchpartij verleiden…
    ‘Halt!’ Gebiedend hief hij de armen boven het hoofd. Streng en bevelend richtte hij zijn ogen op de woedende kinderen. ‘Halt! Ik bevind mij in staat van beschuldiging. Ik ontken niet het recht van Nicolaas of van Dom Anselmus om mij te beschuldigen van ketterij en duivelspraktijken — maar ik ontken hun recht om mij zonder vorm van proces te veroordelen. Een beschuldiging uitspreken is niet voldoende. Er moeten ook bewijzen zijn. Daarom eis ik een eerlijk proces, waaraan het hele kinderleger moet deelnemen. Ik beloof dat ik mij aan het eindoordeel zal onderwerpen, hoe dat ook zal luiden. Ik zal ook geen poging doen om te vluchten. Maar ik eis dat ik deze avond volgens de regels berecht zal worden. Bang ben ik daar niet voor, want een onschuldige heeft niets te vrezen, een onschuldige kan op God vertrouwen — en ik ben onschuldig. Dat is alles wat ik te zeggen heb.’
    Na die woorden draaide hij Nicolaas de rug toe en stapte recht op de kinderen af, die onmiddellijk opzij gingen en hem doorlieten. Zonder op of om te kijken begaf Dolf zich naar zijn eigen hoekje, ging bij de as van het vuur zitten.
    ‘Bewaak hem,’ hoorde hij Nicolaas’ schelle stem roepen. ‘Hij zal zijn proces krijgen vanavond.’
    Mooi, dacht Dolf opgelucht. Dan heb ik uren de tijd om me erop voor te bereiden.
    De kinderen verspreidden zich. Een twintigtal, met knuppels gewapend, trok een kordon om Dolf en zijn vuurtje. Hij deed of hij hen niet opmerkte.
    Hij liet ook niets blijken van zijn groeiende angst voor de avond. Hoe zwaar telde hier een beschuldiging van ketterij? In hoeverre kon hij rekenen op zijn vrienden, op de dankbaarheid van de kinderen? De kans dat ze hem zouden afvallen, voor hem zouden terugdeinzen en hem zonder meer tot de brandstapel zouden laten veroordelen, leek hem niet gering!
    Arme Dolf. Als hij meer had kunnen begrijpen van de middeleeuwse mentaliteit, zou hij geweten hebben waarop hij wél kon rekenen. Op de onverbrekelijke trouw van zijn vrienden, een trouw die niet zou wijken voor doodsgevaar, voor bijgeloof of bangmakerij. Want Dolf kwam uit de twintigste eeuw, uit de hoogtijdagen van het opportunisme en het verraad, uit de eeuw waarin een gegeven woord niets betekende, waarin plechtig gezworen eden met het grootste gemak werden gebroken, waarin vriendschap en solidariteit nog slechts bij weinigen te vinden waren.
    Achter hem verhieven, donker en dreigend, de Alpen hun onbeklimbare muren en ruige toppen. Daar waren de nauwe doorgangen, donderde een waterval naar beneden. Morgenochtend zou het kinderleger dat gebergte binnentrekken — maar nog deze avond zou worden beslist of dat zou gebeuren onder leiding van Rudolf van Amstelveen — of niet. Dolf zat doodstil, het hoofd gebogen, en in zijn binnenste ontstond iets dat hij geen naam durfde te geven, maar dat onhoudbaar de woorden naar zijn lippen drong: ‘Help mij… Beschermer van armen en verdrukten, help mij…’
    Dom Thaddeus stond bij het meertje naar de vissende kinderen te kijken. Dat deed hij graag. Hij vond het fijn om te zien met hoeveel geestdrift en jeugdige kracht ze de netten door het water trokken. Hij luisterde glimlachend naar hun gejuich als de netten loodzwaar omhoogkwamen. Hij lachte zelfs om hun teleurgestelde gejammer wanneer een net scheurde en de zilveren vangst ontsnapte. Met welgevallen keek hij naar hun natte, bruingebrande lichamen, naar de glinsteringen van het opspattende water, de witgekuifde bergen op de achtergrond, het glooiende groene land rondom, de julizon boven hun hoofden — al die schoonheid ondervond Dom Thaddeus als een bewijs van Gods goedheid en oneindige liefde.
    Hij hield van kinderen. Daarom trok hij met hen mee, vastbesloten hen te helpen waar hij maar kon. Nauwelijks had hij zich in het Zwarte Woud bij de kleine pelgrims aangesloten, of hij had een grote jongen opgemerkt, wiens lange gestalte en bevelende stem een kind van edel bloed verrieden. Een geboren leider. Eerst dacht Thaddeus dat dit niemand anders kon zijn dan Nicolaas, de uitverkoren herdersknaap. En hij voelde hoe heel zijn hart naar die jongen uitging. Pas uren later ontdekte hij zijn vergissing. Nicolaas was een ander. Weliswaar ook een flink uit de kluiten geschoten knaap, maar toch iemand wiens overwicht op de kinderen niet uit een geboren leiderschap voortkwam. Nicolaas was van verre te herkennen aan zijn sneeuwwitte overkleed, aan zijn dwepende oogopslag, aan een zekere waardigheid die aangemeten was — en niet helemaal bij hem paste. Groot was de teleurstelling van Thaddeus. Wie was die vreemde, grote jongen dán? In de drie dagen die daarna waren verstreken voordat zij de stad Rottweil bereikten, had de monnik vele tegenstrijdigheden opgemerkt. De jonge Rudolf, die toch niet anders kon zijn dan de zoon van een groot heer, sliep niet in de tent bij de andere adellijke kinderen. Zelden sprak hij met Nicolaas of de twee priesters, en áls hij met hen sprak hadden ze een verschil van mening. Thaddeus vernam dat de merkwaardige jongen uit het Noorden kwam, zich onderweg bij het kinderkruisleger had aangesloten — en zich toen onmiddellijk had laten gelden.
    Hij sprak heel weinig Latijn, scheen toch een soort geleerde te zijn, een wonderdokter, bereisd en moedig, maar hij nam nooit deel aan de gevaarlijke jachtpartijen of visvangsten. Hij bakte geen koeken, looide geen leer, vlocht geen dekens, en was toch altijd in de weer. Overal waar de kinderen raad en beslissingen nodig hadden, kon je hem vinden; hij regelde en organiseerde, en de kinderen gehoorzaamden hem zonder dwang. Zoiets had Dom Thaddeus nooit eerder bij een kind gezien. Was Rudolf wel een kind? Hij had het gezicht van een jongen, de lengte van een volwassene, de wijsheid van een oude kluizenaar…
    Dat Rudolf toch een kind was, bleek toen Thaddeus hem bij Rottweil huilend voor de huifkar aantrof. Huilde de jongen om zichzelf? Nee, hij huilde omdat de Scharlaken Dood het kinderleger bedreigde en om het vele leed dat hij voorzag. Toen kon Thaddeus niet anders doen dan uit de anonimiteit treden, hem toespreken en zijn hulp aanbieden. Rudolfs verbeten gevecht tegen de Scharlaken Dood had de monnik verbijsterd. Toen de jongen de strijd tegen de duivelse horden van vieze beestjes had gewonnen en hen had weten terug te drijven tot hun laatste bolwerk, de ossenwagen, terwijl de beide andere monniken in hun onverstand hadden geweigerd de huifkar te laten vernietigen, had Dom Thaddeus maar één ding kunnen doen: ervoor zorgen dat de wagen in vlammen opging. Gezond en vrolijk vervolgden de kinderen toen hun weg. Maar hoe kwam Rudolf van Amstelveen aan zijn medische kennis? Hoe kon de jongen weten wat niemand wist: wie de veroorzakers waren van de Scharlaken Dood?
    Diep in gedachten staarde Dom Thaddeus naar de vissende kinderen. Hoe lief had hij hen! En al die andere kinderen met hun onschuldige gezichtjes, lichte stemmen, rappe voetjes — hoeveel hield hij van hen! Maar dat alles was niets vergeleken bij de overheersende genegenheid die hij koesterde voor dat ene, vreemde kind: Rudolf van Amstelveen. Dat verontrustte de priester. Hij vreesde dat zijn stille verrukking een grote zonde was. Zijn plicht was om deze kinderen allen lief te hebben en niet de één meer dan de ander. Thaddeus, een intelligent maar nederig mens, vroeg God om vergeving voor die grote voorliefde.
    En er klopte iets niet met Rudolf. In geloofszaken was de jongen ongelofelijk onnozel. Met een onschuldig gezicht kon hij dingen zeggen die Thaddeus koude rillingen over de rug deden lopen. Was de jongen een ketter?
    Diep in zijn hart had Dom Thaddeus weinig respect voor Nicolaas en voor de twee monniken die met het kinderleger uit Keulen waren vertrokken. Maar hij waagde het niet te twijfelen aan hun heilige opdracht. Rudolf deed dat wel, openlijk zelfs. Thaddeus besefte dat hij zowel Anselmus als Johannis zou moeten liefhebben als broeders. Dat hij dit niet kón, was de schuld van Rudolf en diens verdachtmakingen. Allemaal heel griezelig… Bovendien begreep Dom Thaddeus dat het conflict tussen Rudolf en Anselmus op een dag een hoogtepunt zou naderen, en hij wist niet aan wiens kant hij dan zou moeten staan. Zijn plicht gebood hem om de zijde van de Kerk, dus van Anselmus, te kiezen. Maar aan de andere kant zou dan die jongen staan, van wie hij zo wanhopig veel hield…
    De kinderen laadden de vangst voor die dag op de ezel en trokken zingend in de richting van het kampement. Leonardo zwaaide opgewekt naar Dom Thaddeus. Maar die zag het niet. Met gebogen hoofd volgde hij de vissertjes: een eerlijk man, door twijfels verscheurd.

9. Het volksgericht


    Toen Carolus met zijn jagers in het kamp terugkeerde, trof hij daar een ongewone rust aan. De meisjes roerden zwijgend in de kookpotten. Anderen stapelden gedroogde en gerookte vis opeen en bonden die met strengen hennep bij elkaar tot bundels. Zelfs de kleintjes waren stil. Ze speelden met poppetjes van sparappels, met stokjes en takjes, met alles wat zij gewoonlijk als speelgoed benutten, maar ze schreeuwden niet, ze buitelden niet over elkaar…
    ‘Wat is hier aan de hand?’ informeerde Carolus ongerust. ‘Jullie kijken of er een begrafenis plaatsvindt.’
    De kinderen zwegen schuw.
    Carolus was beledigd. De terugkeer van de jagers bracht op andere dagen het hele kamp op de been. Dan was er opwinding, bewondering. De kleine Carolus kon dat moeilijk missen.
    Boos wierp hij zijn buit neer en ging op zoek naar Rudolf. Die zou wel kunnen verklaren wat de bedrukte stemming betekende. Maar nergens zag hij de lange gestalte van zijn vriend, nergens hoorde hij de bekende stem bevelen geven. Wel zag hij in de verte een oploop van kinderen. Driftig stapte hij erop af.
    ‘Wat is er gebeurd? Ongelukken? Heeft iemand hulp nodig?’
    De kinderen weken opzij en nu zag Carolus de gezochte zitten. Moederziel alleen, terwijl een wijde kring om hem was opengelaten. Rudolf scheen te bidden. Hij hield het hoofd gebogen en keek niet op of om. Zelfs niet toen Carolus zijn kleine, sierlijke gestalte recht voor hem plantte en riep: ‘Rudolf van Amstelveen! Kijk je koning aan als hij tot je spreekt. Wat is er gebeurd?’ En toen vergat hij al zijn waardigheid, hij knielde neer, greep Dolf bij de handen en fluisterde angstig: ‘Je bent toch niet ziek? O, Rudolf, je moet bij ons blijven, hoor!’
    Dolf hief het hoofd op.
    ‘Carolus…’
    ‘Wat is er aan de hand? Is er een overval op het kamp geweest? Ben je gewond? Zeg dan toch wat!’
    ‘Ik ben in staat van beschuldiging gesteld, Carolus. Vanavond zal Dom Anselmus bewijzen dat ik een ketter en duivelsdienaar ben.’
    ‘Jij? Mijn trouwste vazal, mijn beste vriend?’ gilde Carolus. Hij zwaaide met zijn armen, sprong opgewonden rond. ‘Dat mag niet gebeuren. Ik, de koning van Jeruzalem, zal het verhinderen. Wat een bespottelijke aantijging is dat. Wie heeft je aangeklaagd? Ik zal hem laten vierendelen, in de kerker zal ik hem laten werpen! Om genade zal hij smeken! Zeg op, wie heeft jou durven beschuldigen?’
    ‘Nicolaas.’
    Met stomheid geslagen bleef Carolus midden in zijn dans op één been staan. Langzaam sloot hij de mond, liet zijn geheven been zakken en probeerde de mededeling te verwerken. Toen schudde hij vastbesloten het hoofd.
    ‘Dat is een misverstand. Het kan best zijn dat een domme jongen die toevallig Nicolaas heet, je heeft aangeklaagd, maar daarvan moet je je niets aantrekken. Er lopen hier zoveel botteriken rond. Ze zeggen soms de dolste dingen en verzinnen de malste streken. Dat is kinderspel, Rudolf.’
    Dolf schudde het hoofd.
    ‘Er is maar één Nicolaas hier die het tegen mij durft op te nemen.’
    ‘Onze Nicolaas?’
    ‘Wie anders?’
    ‘Maar dat kan niet, dat is waanzin. Zoiets onmogelijks heb ik nog nooit gehoord. Terwijl ik me bezighoud met de jacht, zitten ze hier achter mijn rug tegen mijn vazallen te stoken… dat kan ik niet toestaan.’
    Als een pijl uit een van zijn eigen bogen schoot de kittige Carolus weg om bij de tent verhaal te gaan halen. Dolf keek hem lachend na. Als er in het kamp één kind was van wie hij meer hield dan van Mariecke, dan was het wel de kleine Carolus, de spring-in-’t-veld met het gouden hart. Maar Dolf wist ook dat de kleine jager machteloos was als het aankwam op ernstige conflicten. Hij kon verbazend goed koninkje spelen, hij was snel, handig en vindingrijk en iedereen bewonderde hem. Maar Carolus was te grappig om hem ernstig te nemen. Hij was een mooi aangekleed clowntje, een zonnige buitelaar. Voor Anselmus was de kleine koning geen partij. Anselmus zou de schouders ophalen en gewoon doorzetten.
    De vissers keerden terug, met Leonardo en Dom Thaddeus. Zij vonden het kamp minder stil dan de jagers, want ook de leerlooiers waren hongerig teruggekomen van de beek. Het bericht van het aanstaande proces had hen in grote opwinding gebracht. Frank hield voor zijn groep een vurige redevoering en zwaaide met Dolfs broodmes, dat hij geleend had. Peter zette de vissers op, om terstond protest aan te tekenen tegen de beschuldiging. Mariecke, die even later met een deel van de knokploeg en vele meisjes terugkeerde met manden vol bessen, knollen en kruiden, wilde meteen naar Dolf snellen, maar Dom Thaddeus hield haar tegen.
    ‘Wacht,’ zei hij streng.
    ‘Waarom?’ riep ze wild. ‘Hoe durven ze Rudolf van Amstelveen te beschuldigen? O, moge God hen straffen!’
    ‘God zou Nicolaas moeten straffen?’ riep Thaddeus ontzet. Doodsbleek staarde Mariecke de priester aan.
    ‘Nicolaas?’ vroeg ze schril.
    ‘Nicolaas en Dom Anselmus hebben de beschuldiging uitgesproken en zij zullen vanavond de bewijzen leveren.’
    Mariecke snoof minachtend.
    ‘Er valt niets te bewijzen. Rudolf is geen ketter.’
    ‘Ach Mariecke toch… jij weet dat hij dat wél is.’
    ‘Het kan me niet schelen,’ gilde Mariecke stampvoetend. ‘Als ze Rudolf tot de brandstapel veroordelen, dan zal ik samen met hem sterven.’
    ‘Laat ons bidden,’ stelde Dom Thaddeus trillend voor.
    ‘Ik wil niet bidden, ik wil naar Rudolf,’ schreeuwde Mariecke en liep weg.
    Ze bracht Dolf zijn eten en bleef zwijgend bij hem zitten, twee uur lang, terwijl Leonardo over het kamp zwierf en de stemming peilde. De kinderen wisten nauwelijks wat ze ervan denken moesten. De meesten gaven toe dat ze Rudolf altijd al ‘vreemd’ hadden gevonden en niet erg vroom. Maar ze vonden ook dat Leonardo gelijk had, toen hij hen aanmaande om trouw te blijven aan hun heer — hun nieuwe heer: Rudolf van Amstelveen. En tegelijkertijd rilden ze van angst als ze het woord ketter hoorden en zich trachtten voor te stellen wat het betekende om een duivelsdienaar te zijn…
    Maar vooral Dom Thaddeus kreeg het moeilijk. De gedachte dat Rudolf in groot gevaar verkeerde, deed zijn hart samenkrimpen. Tegelijk wist hij dat de beschuldiging van ketterij wáár was. Dwars door zijn twijfels heen dook een zeer nuchtere gedachte op: Het was te verwachten dat Rudolf en Anselmus een keer in botsing zouden komen, maar dat het juist nu moest gebeuren had ik niet verwacht. Het lijkt wel of het conflict op het verkeerde moment is uitgebroken.
    Thaddeus had gelijk. Grimmig en met grote passen beende Anselmus over het kamp, angstig nagestaard door honderden kinderogen. Hij was woedend. Tot nu toe was hij een openbare confrontatie met Rudolf zorgvuldig uit de weg gegaan. Hun meningsverschillen had hij zoveel mogelijk in de tent met Rudolf uitgevochten. Want het kinderleger had de jongen nog nodig. Steenhard en dreigend rezen achter het kamp de Alpen op. Als iemand in staat was hen veilig over die bergmuren te leiden, was het Rudolf van Amstelveen. Eigenlijk vond Anselmus het prachtig dat de jongen zoveel moeite deed, zonder dat hij kon vermoeden waarvoor! De beschuldiging van ketterij en godslastering was de monnik als het ware tegen zijn wil ontsnapt, jammer genoeg in het bijzijn van honderden kinderen. En Nicolaas, die domoor, had er nog een schepje bovenop gegooid. Nu konden ze niet meer terug. Nu moest Anselmus wel aansturen op Rudolfs ondergang.
    Dom Anselmus koos de plek waar het proces zou plaatsvinden met veel zorg. Niet ver van het kamp lag een veld dat licht helde in de richting van het meertje. Daarop zou ruimte zijn voor zeker achtduizend toeschouwers. Er lag een groot rotsblok, bijna aan het einde.
    Op die rots ging Nicolaas zitten, in stralend wit. Naast hem, met bungelende beentjes, maar in vol ornaat, nam Carolus plaats. Alles wat hij aan indrukwekkends bezat, had de kleine koning aangetrokken: zijn mooie, rode mantel, zijn met zilver beslagen gordel, de fraaie dolk, zijn baret met pluimen. Naast Carolus zat Dom Johannis, die zich zichtbaar ongelukkig voelde. Naast Nicolaas zat Dom Anselmus. Aan de voet van het rotsblok zaten de andere kinderen van edel bloed.
    In een halve kring achter deze ‘rechtbank’ stonden honderd ordebewakers elk met een brandende fakkel, want de schemering viel al in. De jongens stonden recht, strak voor zich uit kijkend.
    Voor de grote steen was een flinke ruimte opengelaten en daar stond Dolf. Moederziel alleen. Achter zijn rug vulden duizenden en nog eens duizenden kinderen de rest van het veld. De kleintjes vooraan, de groteren wat verder naar achteren, maar omdat de grond opliep, konden zelfs de achtersten alles zien wat er zou gebeuren.
    Middeleeuwers waren verzot op plechtigheden en vertoon van macht. Ook al ging het deze avond om het leven van Rudolf van Amstelveen, die zij vereerden, toch genoten de kinderen van de rol die zij mochten spelen. Dat wist Anselmus, en daarom had hij zich voorgenomen er een prachtige voorstelling van te maken en al die kinderen eens en voorgoed in te prenten wie hier eigenlijk de baas was.
    Nicolaas opende het proces door op de steen te gaan staan en de beschuldiging uit te spreken. Zijn schelle stem droeg ver.
    ‘Het is komen vast te staan dat Rudolf Wega van Amstelveen een bondgenoot is van de Satan. Hij heeft zich verbonden met joden en tovenaars. Hij brengt heidense offers aan duivels en demonen. Hij heeft het heilige kinderleger willen vernietigen met ziekte en pestilentie. Hij…’
    Dolf hief snel een hand op en riep: ‘Daarvan staat nog helemaal niets vast, Nicolaas. Je zult het moeten bewijzen.’
    Een gemor steeg op uit de machtige kinderschaar. Een verdachte moest zijn mond houden en mocht alleen spreken als hem iets werd gevraagd.
    Nu ging ook Dom Anselmus staan en donderde: ‘Rudolf, is het waar dat je afkomstig bent uit het graafschap Holland, ver weg in het Noorden?’
    ‘Dat is waar,’ zei Dolf kalm. Hij was opeens niet bang meer. Een fantastisch proces als dit kon niet echt zijn — hij had het gevoel alsof hij optrad in een spannende tv-serie, en zoals bekend liepen televisiefilms altijd goed af voor de held.
    Natuurlijk wist Dolf ook dat hij zichzelf daarbij voor de gek hield. Het was wel degelijk ernst. Maar hij had de illusie nodig om zijn kalmte te kunnen bewaren.
    ‘Is het ook waar dat je je in Spiers bij ons hebt aangesloten en niet meteen in Keulen?’ ging Anselmus verder met het verhoor.
    ‘Ja.’
    ‘Hoe kwam je in Spiers?’
    ‘Ik was op reis,’ zei Dolf.
    ‘Alleen?’ klonk het ongelovig.
    ‘Samen met mijn goede vriend Leonardo Fibonacci was ik op weg naar Bologna.’
    ‘Kan Leonardo, de zoon van de koopman Bonacci, die verklaring bevestigen?’
    Zwijgend trad de student in de lichtkring. Hij leunde lichtjes op zijn knots en keek rustig naar de aanklagers.
    ‘Hier ben ik.’
    ‘Waar ontmoette je Rudolf van Amstelveen?’
    ‘Toen ik van Parijs op weg was naar het zuidoosten. Rudolf van Amstelveen redde mijn leven toen ik werd overvallen door struikrovers. Aan zijn moed dank ik het dat ik hier sta en kan getuigen van zijn eerlijkheid, vroomheid en verstand.’
    De kinderen murmelden. Ze waren dol op Leonardo en vooral op zijn ezel die zo dikwijls gewonde of uitgeputte kinderen had gedragen. ‘Vertel ons waarom jullie beiden je aansloten bij de Kinderkruistocht,’ gebood Anselmus stug.
    ‘Kort voor Spiers stuitten we op het kinderleger. We ontfermden ons over enige achterblijvers en mochten toen de stad niet in. Omdat de kinderen dezelfde weg volgden, sloten we ons aan.’
    ‘Ik zie de noodzaak daarvan niet in,’ hoonde Anselmus.
    ‘Nou, maar ik wel,’ antwoordde Leonardo kalm. ‘Deze kinderen waren prijsgegeven aan een onnoemelijk lijden. We zagen hoe slecht ze gekleed waren, hoe zij voortstrompelden op bloedende voeten, hoe sommigen dood neervielen langs de weg en zelfs niet begraven werden! We dachten: de leiding faalt, wij zijn hier nodig. En we wáren nodig, dat kan ik u verzekeren. Daarom begonnen we onmiddellijk die kinderen te leren hoe ze voor zichzelf konden zorgen. Daarbij hebben Rudolf en ik onszelf niet gespaard. Wij deden onze christenplicht — wij wel!’
    Boem, die zat! Van aanklager dreigde Anselmus nu beschuldigde te worden. De monnik rook het gevaar en gebood Leonardo zich weer terug te trekken.
    ‘Daarmee is dus komen vast te staan dat zowel Rudolf van Amstelveen als Leonardo van Pisa zich onderweg bij ons heeft aangesloten. Mooi! Velen hebben zich onderweg bij ons gevoegd en allen waren welkom. Maar, Rudolf, wie heeft jou daarbij het recht gegeven om ongevraagd de leiding van onze kruistocht op je te nemen? Wie heeft jou het recht gegeven om deze kinderen te commanderen?’
    Dolf wierp het hoofd in de nek.
    ‘Niemand,’ zei hij helder. ‘Dat recht heb ik mijzelf gegeven. Daarbij heb ik de kinderen hun werk laten kiezen. Nooit heb ik één kind gedwongen datgene te doen wat het niet wilde doen. En voor deze bewering heb ik achtduizend getuigen.’
    De kinderen juichten en klapten in de handen. Ze genoten van harte. Maar Anselmus was niet gemakkelijk te verslaan en Dolf wist dat.
    ‘Durf je te ontkennen, Rudolf van Amstelveen, dat je over bovenmenselijke krachten beschikt?’
    ‘Jazeker durf ik dat te ontkennen,’ dreunde Dolf. ‘Ik ben ook maar een gewoon mensenkind. Bij een worstelwedstrijd zou ik van Bertho verliezen. Bij een toernooi zou ik de mindere zijn van Carolus. Wanneer we een zwemwedstrijd zouden houden, zouden Peter en zeker twintig andere jongens mij ruimschoots verslaan. En als u geleerd genoeg zou zijn om onze wetenschappelijke kennis te peilen, zou u spoedig ontdekken dat de student Leonardo veel meer weet dan ik. Ik bezit alleen een goed verstand en een sterk lichaam. Is dat een misdaad? Sinds wanneer dan wel?’
    De kinderen gierden. Dolf hief een hand op en verzocht om stilte.
    ‘Ik ben sterk en word niet gauw ziek. Nogmaals, is dat een zonde? Gezondheid, verstand en kracht zijn geschenken van God, waarvoor we Hem niet genoeg kunnen danken. Ik dank God er elke dag opnieuw voor.’ Ziezo, nu stond ook zijn vroomheid vast — dacht hij. Dom Anselmus lachte honend.
    ‘Jij dankt God? Wanneer dan? Ruim vier weken heb je in ons midden vertoefd. Weinigen hebben je ooit zien bidden. Ik heb gezien hoe je godshuizen en kapelletjes voorbijliep zonder zelfs het kruisteken te maken! Rudolf van Amstelveen, deze achtduizend kindertjes kunnen getuigen dat je een goddeloze bent!’
    Dolf had geen zin om zich te verzetten tegen juiste feiten. Hij riep: ‘Ik heb God niet gediend met uiterlijk vertoon. Ik heb God gediend met mijn hart.’
    ‘Goed gesproken, mijn zoon,’ knikte Dom Johannis hartelijk.
    Maar de kinderen waren ermee opgehouden Dolf toe te juichen en daardoor voelde de jongen zich onzeker worden.
    ‘Voor bidden had je geen tijd, hè?’ snauwde Anselmus. ‘Je had het veel te druk met de grote heer te spelen, nietwaar?’
    Dolf stampvoette.
    ‘U zanikt!’ riep hij uit. ‘Wat kan het u of al die kinderen hier eigenlijk schelen waar ik vandaan kom en hoeveel keer per dag ik een kruis sla? Dat is mijn zaak! Waar het om gaat, is of ik die kinderen kwaad heb gedaan, ja of nee. En dat heb ik niet!’ Hij draaide zich om en spreidde de armen uit. ‘Kinderen, heb ik jullie de zweep laten voelen, heb ik jullie geslagen, geschopt, gevloekt?’
    ‘Nee, nee, nee,’ brulden ze geestdriftig. Even was Dolf weer de kampioen, de grote held van het kinderleger.
    ‘Heb ik jullie te eten gegeven?’
    ‘Ja, ja, ja,’ dreunden ze massaal.
    ‘Wie heeft de zieken verpleegd, de Scharlaken Dood verjaagd, de kleinen en zwakken beschermd?’
    ‘Rudolf van Amstelveen!’ gilden ze uitzinnig. ‘Lang leve Rudolf!’
    Ik heb het gewonnen, dacht hij opgelucht. Maar opnieuw vergiste hij zich.
    ‘Stilte!’ donderde Anselmus. De kinderen, blij dat de voorstelling nog niet was afgelopen en dat de strijd zou worden voortgezet, kalmeerden op slag.
    De monnik haalde diep adem en sprak snijdend: ‘Ik zal jullie vertellen, lieve kinderen, wat Rudolf van Amstelveen in werkelijkheid heeft gedaan, onder het voorwendsel jullie te willen helpen. Hij heeft, met duivelse sluwheid, geprobeerd ons van de goede weg af te brengen. Keer op keer heeft hij ons oponthoud bezorgd. Want hij wil niet dat we ooit in Jeruzalem aankomen. Hij heeft boze geruchten verspreid en zijn vrienden opgehitst tegen Nicolaas. Hij heeft openlijk verklaard dat het niet waar is dat Nicolaas een door God uitverkoren jongen is. Hij heeft gezegd dat de zee niet voor Nicolaas zal wijken, maar dat de golven het hele kinderleger zullen verzwelgen. Kinderen, luistert naar mij, luistert naar jullie gewijde raadsman. Willen jullie naar Jeruzalem, naar de Witte Stad die ontheiligd wordt door de duivelse Saracenen?’
    ‘Ja!’ loeiden de kinderen. ‘Naar Jeruzalem!’
    ‘Welke straf moeten wij dan geven aan hem die tracht ons van onze heilige missie af te houden?’
    ‘Sla hem dood. Op de brandstapel met hem. Gooi hem in het meer met gebonden handen. Rooster hem boven een zacht vuur…!’ Onuitputtelijk waren ze in het verzinnen van kwellingen en executies. Radbraken, ophangen, in een afgrond werpen, hem laten vierendelen door de ossen. O, ze waren zo vindingrijk! Dachten ze niet na? Wilden ze opeens de kameraad vernietigen die zij een minuut geleden nog hadden toegejuicht? Dolf begreep er niets van. Het zweet brak hem uit en hij voelde zijn knieën knikken. Wild zwaaide hij met de armen: ‘Bewijs het! Bewijs, dat ik het kinderleger wil verhinderen Jeruzalem te bereiken!’
    Zijn stem verdronk bijna in het tumult om hem heen.
    Toch betekende de uitbarsting van de kinderen eigenlijk niets. Ze gaven gewoon antwoord op een vraag die hun was gesteld. Daarbij brachten ze tot uiting hoe ze dachten over ieder die hun vaste wil om naar Jeruzalem te gaan, zou proberen te dwarsbomen. Hun woede was niet rechtstreeks gericht tegen Rudolf van Amstelveen, maar dat begreep de jongen niet. De klap van wat hij als hun ondankbaarheid beschouwde, was te hard aangekomen. Nu vocht hij niet langer voor hun welzijn, maar voor zijn eigen huid.
    ‘Bewijs het!’ donderde hij boven alles uit. ‘Aan louter beweringen hebben we niets. Iemand beschuldigen is niet moeilijk, maar lever de bewijzen.’
    ‘Geduld,’ snauwde Anselmus, die het verstaan had. Middeleeuwers namen rustig de tijd voor zoiets gewichtigs als een volksgericht. ‘Ik zál het bewijzen. Luistert, kinderen, luistert naar mij.’
    De ordebewakers, de ploegen van Frank en Peter hadden intussen de wild geworden kinderen weer enigszins tot zwijgen gebracht. Gespannen volgden ze het verdere verloop van het proces.
    ‘Rudolf van Amstelveen, antwoord mij naar waarheid,’ zei Anselmus, toen het weer rustig was geworden. ‘Heb jij niet, met Satans hulp, in één nacht honderden broden gebakken?’
    ‘Die broden werden gebakken door Gardulf uit Rottweil. Zijn knechten, mijn vrienden en ik hebben hem daarbij geholpen. Die broden heb ik duur betaald met alles wat ik nog aan Hollands geld bezat.’
    ‘Hoe kwam jij aan zoveel geld om achthonderd broden te betalen?’
    Dolf haalde minachtend de schouders op.
    ‘Welke student van goede afkomst gaat de lange reis van Holland naar Bologna maken, zonder zich te voorzien van voldoende reisgeld? Mijn vader is een rijk man…’
    Dat maakte precies zoveel indruk op de kinderen als Dolf had gehoopt.
    ‘Gardulf, de bakker, staat in Rottweil bekend als een heiden,’ schreeuwde Anselmus. ‘Hij draagt ook een heidense naam.’
    ‘Onzin,’ riep Dolf. ‘Gardulf is net zo min een heiden als u dat bent, Dom Anselmus. De man is van Ierse afkomst. En u zou moeten wéten dat Ierland een bolwerk is van het christelijk geloof en dat het enige eeuwen geleden juist de Ieren zijn geweest die het geloof in Europa hebben verspreid. U zou moeten weten dat de Ieren tientallen prachtige abdijen hebben gesticht van waaruit het christendom zijn zegetocht over Frankische en Duitse landen kon beginnen. Als u dat niet weet, bent u nog dommer dan ik dacht.’
    ‘Rudolf van Amstelveen spreekt de waarheid,’ klonk opeens Dom Thaddeus’ stem uit de massa kinderen. ‘De Kerk heeft aan de Ierse zendelingen veel te danken. Het is een eer om van Ierse afkomst te zijn.’
    Dolf grijnsde breed.
    ‘Hoe wist jij dat bakker Gardulf van Ierse afkomst is?’ vroeg Anselmus, toch even van zijn stuk gebracht.
    Ik zag het aan zijn haar en zijn ogen, dacht Dolf, maar hij antwoordde: ‘Dat vertelde hij mij in de nacht toen wij zij aan zij broden stonden te bakken voor de kinderen.’
    De herinnering aan het wonder van de broden was nog vers. Weinig kinderen hadden zich die ochtend in de vraag verdiept waar het heerlijke ontbijt vandaan was gekomen. Nu wisten ze het allemaal. Rudolf van Amstelveen had ervoor gezorgd. Aan Rudolf kon je zulke dingen overlaten, die wist op alles raad, zelfs op de honger. Ze mompelden en fluisterden onder elkaar, blij met zo’n machtige beschermer.
    ‘Die broden waren vergiftigd,’ gilde Dom Anselmus plotseling. ‘Van dat moment af hadden we te kampen met de Scharlaken Dood.’
    ‘Dat is een leugen,’ brulde Dolf woedend. ‘Voordat de broden in het kamp kwamen, waren er al bijna dertig kinderen zwaar ziek. Alle kinderen hebben er van gegeten, u ook, Dom Anselmus, en ik en Leonardo en Dom Thaddeus — en werden wij ziek? Het smaakte ons uitstekend. Ge weet, Dom Anselmus, dat niet ik de ziekte in het kamp bracht. Ge weet dat ik de ziekte juist heb verjaagd. Maar omdat ge mij haat, draait ge nu de zaken om. Dat is geen rechtspreken, dat is een schurkenstreek.’
    Dat was fout. Dolf voelde het meteen. Hij moest voorzichtiger zijn met zijn antwoorden, maar dat kon hij niet meer opbrengen. Alle overleg en sluwheid hadden hem verlaten. Zijn twintigste-eeuwse vrijheidsgevoel kwam in opstand tegen deze komedie. Al ging het om zijn hachje, de waarheid zou hij uitschreeuwen.
    ‘Hoe waag je het, onverlaat, om een gewijde priester een leugenaar te noemen,’ krijste Nicolaas plotseling.
    ‘Ik durf nog veel meer,’ schreeuwde Dolf over zijn toeren. ‘Al jullie beweringen en beschuldigingen slaan nergens op. Het zijn leugens — en deze kinderen weten dat. Ik probeer ze niet tegen te houden om naar Genua te gaan. Waarom zou ik? Ik ga zelf mee. Ik wil het wonder ook zien gebeuren. Ik wil erbij zijn als Nicolaas voor de zee staat, de armen uitstrekt en de zee laat droogvallen. Wie zou daarvan geen getuige willen zijn?’
    ‘Waarom probeer je ons dan voortdurend oponthoud te bezorgen?’ viel Anselmus snijdend in.
    ‘Ik bezorg jullie oponthoud, omdat mijn eer het mij verbiedt de zieken en zwakken hulpeloos achter te laten. Omdat mijn eer het mij verbiedt kinderen onderweg van honger te laten omkomen. Alleen daarom! Als dat een zonde is, als deze zorg voor mijn medekinderen slecht is, dan ben ik bereid boete te doen. Maar ik ben niet bereid mij te laten uitschelden door de mensen die de leiding van deze Kinderkruistocht op zich hebben genomen, maar die niet in staat bleken voor de hun toevertrouwde kinderen te zorgen!’
    Achter zich hoorde hij instemmend rumoer. Het ging weer goed.
    ‘Je beledigt mij, Rudolf van Amstelveen. En je beledigt God.’
    ‘Dat is niet waar. Door voor Gods kinderen te zorgen heb ik God niet beledigd.’
    Eensklaps wees Dolf op de verschrikte Nicolaas.
    ‘Hij daar, Nicolaas de herdersknaap, is een heilige. Hij heeft de stemmen van de engelen gehoord. Laat hij zeggen of de bewijzen die Dom Anselmus zogenaamd naar voren heeft gebracht, voldoende zijn om mij te veroordelen. Ik zal me aan de uitspraak van Nicolaas onderwerpen.’
    Dolf had er genoeg van en trachtte de zaak te forceren. Hij rekende daarbij op Nicolaas’ weifelmoedigheid, al wist hij dat hij hoog spel speelde. Als Nicolaas de zijde van Anselmus koos, dan zou hij, Dolf, verloren zijn. Maar zou de herdersjongen dat durven? Uit het lawaai achter hem kon Dolf opmaken dat het merendeel van de kinderen op zijn hand was. Nicolaas was niet gek, die had dat ongetwijfeld ook gemerkt. Zou hij de kinderen durven te trotseren?
    Strak keek hij naar Nicolaas, die verbouwereerd was gaan zitten en zich zeer onbehaaglijk voelde. Omdat Dolf met zijn rug naar de kindermassa stond, zag hij niet hoe Frank met een grote troep jongens naar voren was getreden. Het befaamde broodmes, waarmee hij de hele dag had gewerkt, hield de kleine leerlooier in de hand, het lemmet flikkerde in het licht van de toortsen. De andere jongens hielden vlijmscherpe stenen en stukken ijzer in de hand, waarmee ze het leer bewerkt hadden. Aan de andere zijde, schuin achter Dolf, was Leonardo weer naar voren gekomen, met Mariecke en Peter, gevolgd door vele jongens en meisjes met korte lansen, roestige naalden, stukken touw met harde knopen aan het uiteinde. Fredo, staande naast de honderd jongens met toortsen, had de hand opgeheven, alsof hij elk ogenblik een bevel kon gaan geven.
    Toch was het doodstil. De kinderen stonden in het licht en wachtten op de uitspraak van Nicolaas. Deze voelde de dreiging die van hen uitging. Ook de beide monniken op de steen zagen de tekenen van muiterij. Anselmus verbleekte. Johannis glimlachte, vouwde vroom de handen, zodat het leek of hij God wilde vragen Nicolaas de wijsheid te schenken voor een rechtvaardig oordeel. De spanning nam toe.
    Maar nog iemand vond het nodig om druk uit te oefenen: Carolus. Terwijl Nicolaas in gedachten verdiept zat om de ‘bewijzen’ die Anselmus had opgesomd, af te wegen, krabbelde de kleine koning van Jeruzalem overeind. Zijn rode mantel gloeide in het licht van de flambouwen, de zilveren stiksels van zijn gordel schitterden. Hij bood een prachtige aanblik.
    ‘Ik protesteer tegen de wijze waarop dit proces wordt gevoerd,’ riep hij luid. ‘Het is niet de taak van priesters of van Nicolaas om recht te spreken. Dat is de taak van een koning. Ik ben jullie toekomstige koning en ik zal niet dulden dat in mijn rijk onschuldigen worden veroordeeld of dat de besten onder ons worden vermoord. Luistert naar mij, kinderen van Jeruzalem. Ik verklaar Rudolf van Amstelveen onschuldig aan ketterij, godslastering en heidense praktijken, want hij is een groot leider, een eerlijke jongen en mijn trouwste vazal. Ik verklaar hem wel schuldig aan gebrek aan eerbied, en schuldig aan hovaardij en brutaliteit. Dat zijn geen halsmisdaden, dat zijn kleine zonden waaraan wij ons allemaal wel eens schuldig maken. Daarom, Rudolf van Amstelveen, gebied ik je te knielen voor deze rechtbank en aan Dom Anselmus te vragen of hij je de beledigingen wil vergeven die jij hem vanavond hebt aangedaan.’
    Eigenlijk was dat een bijzonder slimme ingreep van de kleine Carolus, en de zaak had op die manier goed kunnen aflopen, waarbij het rechtsgevoel van alle kinderen zou zijn bevredigd. Dolf keek verwonderd naar de kittige Carolus op en knikte. Ook hij vond dat de kleine koning gelijk had en dat het conflict op die manier snel uit de wereld zou zijn geholpen. Hij deed al een pas naar voren…
    Maar Carolus’ woorden wekten een hevige woede bij Nicolaas op.
    De waardigheid waarmee de herdersjongen zes weken geleden was bekleed, de plotselinge overgang van lijfeigene tot aanvoerder van een heilig kruisleger, het feit dat hij een eigen ossenspan bezat en met kinderen van edele afkomst dezelfde tent deelde op voet van gelijkheid — al die dingen bijeen waren hem naar het hoofd gestegen. Hij achtte zichzelf de belangrijkste persoon in het hele kinderleger, de enige werkelijke leider wiens woord onvoorwaardelijk gehoorzaamd moest worden. En nu meende die kleine, eigenzinnige Carolus de lakens te kunnen uitdelen en hem, de heilige Nicolaas, het eindoordeel uit handen te moeten nemen? Wat verbeeldde dat joch zich wel?
    ‘Zwijg,’ riep hij, opspringend. Zijn witte kleren fladderden om hem heen. Ze leken met bloed overgoten in het licht van de flambouwen. ‘Zwijg, Carolus. Jouw tijd is nog niet gekomen. Jij zult pas koning zijn nadat ik jullie naar Jeruzalem heb geleid. Tot die tijd is dit mijn kruistocht! En ik zeg: Rudolf van Amstelveen is schuldig. Hij heeft een verbond met de Duivel gesloten. Hij brengt heimelijk in de nacht offers aan zijn gruwelijke meester. Hij heeft zich vermomd als een kind, als een der onzen, en hij wekt de shijn dat hij ons wil helpen. Maar in werkelijkheid heeft hij niets anders gedaan dan ons tegenwerken en ophouden. Hij is schuldig, schuldig, schuldig, driewerf schuldig is hij! En ik, Nicolaas, de gezant van de engelen, ik veroordeel de ketter Rudolf van Amstelveen tot de dood!’
    Het gebrul dat achter Dolf opsteeg maakte dat hij zich snel omdraaide, zich instinctief schrap zettend, want hij dacht dat de kinderen zich als één massa op hem zouden storten. Maar wat hij zag, waren zijn vrienden die dreigend de wapens ophieven. Hij zag ook opdringende kinderen die Nicolaas’ vonnis meteen wilden uitvoeren, terwijl een ander deel zichtbaar aarzelde en vele anderen heftig protesteerden. Ze duwden en trokken aan elkaar, ze stompten en gilden. Boven alles uit donderde Fredo’s stem die riep: ‘Bescherm hem!’
    Leonardo zwaaide zijn knots en schreeuwde, met bliksemende ogen: ‘Dood aan de verraders! Verdedigt Rudolf!’
    En op dat moment besefte Dolf dat het op een bloedbad ging uitlopen.
    ‘Scheurt hem aan stukken!’ gilde Anselmus, dansend op de steen. ‘Raakt hem niet aan! Kinderen, redt jullie beschermer!’
    De kinderen gingen elkaar al te lijf. Dolf gilde, maar hij kon niets doen en niet verhinderen dat ze elkaar naar de keel vlogen. Woedende kreten stegen op. Leonardo deed met zijn knots een uitval in de richting van een groep kinderen die Dolf wilden aanvallen.
    ‘Nee!’ schreeuwde Dolf.
    En toen was daar opeens Dom Thaddeus, met geheven armen en harde stem: ‘Laat dat! Stilte, stilte. Raakt hem niet aan, kinderen, raakt hem niet aan. Rudolf is onschuldig — en ik zal het bewijzen.’ Hij bleef het herhalen, schreeuwend boven het tumult. Nieuwsgierig naar wat de derde priester te zeggen had, bedaarden de kinderen enigszins. De vechtenden werden door ordebewakers uit elkaar getrokken en op hun plaatsen gezet.
    ‘Stil jullie. Dom Thaddeus gaat spreken.’
    De rij van toortsdragende jongens was verbroken. Ook zij waren naar voren gekomen om met hun vlammende knotsen Dolf te beschermen.
    Maar Thaddeus’ geroep deed hen terugwijken. De kinderen werden rustiger en wachtten af. Maar ze bleven op hun hoede, met strakgespannen lijfjes, alsof ze elkaar elk ogenblik weer konden aanvliegen. Carolus stond te springen op het rotsblok en gilde ook: ‘Stilte, stilte! Laat ons horen wat Dom Thaddeus te zeggen heeft.’
    Nog altijd stond de benedictijn met geheven armen in de spookachtig verlichte kring, vlak bij Dolf. Hij beval Leonardo, Frank en Peter wat achteruit te gaan, hetgeen ze langzaam en niet zonder tegenstribbelen deden. Maar ze deden het. Toen greep Thaddeus Dolf bij de hand, trok hem vooruit tot juist voor het rotsblok.
    Anselmus, rechtop, snauwde: ‘Heb je het oordeel van Nicolaas niet gehoord, broeder Thaddeus? Het vonnis is uitgesproken en hoeft alleen maar voltrokken te worden. Waarom komt gij u er dan nog in mengen?’
    Dom Thaddeus wierp zijn kap af, zodat het licht op zijn geschoren schedel speelde.
    ‘Verdwaasden,’ sprak hij luid en langzaam. ‘Domoren en verdwaasden zijt gij! Herkent ge een goddelijke afgezant niet wanneer ge hem ziet? Want dat is hij, deze Rudolf van Amstelveen. Hij is ons door de hemel gezonden om ervoor te zorgen dat het kinderleger veilig in het Heilige Land zal aankomen. Toen God zag dat Nicolaas niet was opgewassen tegen de geweldige taak om duizenden kinderen te voeden en te beschermen, zond Hij het kinderleger nog een uitverkorene: Rudolf van Amstelveen. Met geen andere opdracht dan zich te bekommeren om het lichamelijke welzijn van Gods kinderen. Heeft Rudolf van Amstelveen zich niet met ijver en een hart vol liefde van die taak gekweten? Toen de Duivel, verbitterd door hun onschuld, zijn Satanshorden op de kinderen afstuurde en de Scharlaken Dood onder ons bracht, heeft Rudolf van Amstelveen die duivelse horden weten te verslaan. Rudolf van Amstelveen bracht ons brood en gezondheid, moed en kracht — en nu waagt gij het, broeder Anselmus, en ook gij, Nicolaas, om deze uitverkorene van ketterse praktijken te beschuldigen! Schaamt u! Ge wilt hem laten vermoorden door dezelfde kinderen die hun leven aan hem te danken hebben. Beantwoordt gij zó Gods goedheid? Dan zal het u slecht vergaan, Dom Anselmus, en jou ook, Nicolaas.’
    Anselmus rochelde van onmachtige woede.
    ‘Broeder Thaddeus, je woorden zijn als dolksteken. Laat je niet misleiden. Hoe kan een ketter Gods afgezant zijn?’
    ‘God bedient zich van onverwachte instrumenten om Zijn wil door te zetten, broeder Anselmus.’
    ‘Dat zijn uitvluchten, broeder Thaddeus. Ge verwijt ons dat wij in Rudolf van Amstelveen geen uitverkorene des hemels hebben herkend. Waaraan hadden wij hem dan moeten herkennen? Aan zijn vroomheid? Die bezit hij niet! Aan zijn schoonheid? Schoonheid is een verleidingsmiddel van de Duivel.’
    De kinderen waren opgedrongen maar doodstil geworden. Dit nieuwe duel, tussen twee priesters nog wel, hield hen in de ban. Waarop zou het uitdraaien? Ze waren hun onderlinge verdeeldheid vergeten en volgden de strijd met gespitste oortjes, rode koontjes, open monden.
    ‘Ja, Dom Thaddeus,’ viel nu Nicolaas in met een hoogrode kleur. ‘Gij beweert maar iets. Gij wilt Rudolf van Amstelveen beschermen. Maar ge kunt niets bewijzen.’
    ‘Dat kan ik wel,’ riep Thaddeus uit, niet minder opgewonden. ‘Jullie konden alleen maar beschuldigen. Ik heb een bewijs. Een zeer zichtbaar bewijs.’
    ‘Toon het!’ gilde Anselmus met overslaande stem en hij keek angstig naar Thaddeus’ lege handen, alsof hij een gezegeld perkament verwachtte met de handtekening van God.
    ‘Hier is het bewijs,’ sprak de monnik plechtig. Hij vatte Dolf weer bij de linkerhand, stroopte de mouw van diens trui enigszins op en toonde het ‘bewijs’.
    Een litteken.
    Als klein kind was Dolf gebeten door een hond. Diep waren de tanden van de bouvier in zijn onderarm gezonken en hadden drie bloedende gaten veroorzaakt. De wonden waren snel genezen, al bleven er littekens achter. Rafelige putjes aan de binnenkant van zijn arm, die nooit verkleurden en die in de zomer wit afstaken tegen zijn gebruinde huid. Dolf wist dat hij die kleine littekens bezat en dacht er nooit over na. Vroeger op school waren er kinderen geweest die ze hadden opgemerkt en vroegen: ‘Heeft iemand je aan zijn vork geprikt?’ Daar hadden ze dan om gelachen. Maar hoe de littekens van een hondenbeet nu zijn onschuld konden bewijzen, was Dolf een volslagen raadsel.
    Verbaasd staarde hij naar zijn arm.
    ‘Dit is het teken dat God hem opdrukte toen Hij Rudolf van Amstelveen Zijn missie bekendmaakte. Het teken van de Heilige Drievuldigheid. Durft ge nu nog te twijfelen, gij dwazen? Kent ge dan Gods merkteken niet?’
    Dom Thaddeus’ ingrijpen maakte een onbeschrijflijke indruk. De kinderen persten zich naar voren om het ook te kunnen zien. Dolfs arm werd bijna uit zijn lichaam gerukt. Ze knielden voor hem neer, kusten zijn schoenen, de gerafelde zoom van zijn broek, zijn handen en vooral het litteken. Ze drukten hem bijna plat in hun geestdrift. Zij die het hardste geschreeuwd hadden: ‘Dood hem!’ kropen nu over de grond om hem maar even te kunnen aanraken. Zelfs Nicolaas stapte van de steen, duwde de kinderen opzij en bracht Dolf daardoor wat verlichting.
    ‘Laat mij zien,’ sprak de herdersknaap. Dolf toonde hem de littekens. Hij begreep weinig van de situatie en was er helemaal door overdonderd. Dat drie onnozele witte plekjes zo’n indruk konden maken, leek hem absurd. Maar hij begreep dat hij gered was. En dat niet alleen. Dom Thaddeus’ tegenwoordigheid van geest — of beter: zijn instinctieve slimheid — had een bloedbad voorkomen.
    ‘Maak ruimte!’ gebood Nicolaas. De kinderen weken enigszins terug, nieuwsgierig naar wat er ging komen. Nu stonden de twee uitverkorenen tegenover elkaar: Nicolaas, de leider van de Kinderkruistocht. En Rudolf, die weken geleden plotseling was komen opdagen: vreemd, onweerstaanbaar.
    Nicolaas greep Dolf bij de pols en keek lang naar de drie witte putjes. Hij had wel eerder zulke littekens gezien bij mensen die door een wolf waren aangevallen en het wonder boven wonder hadden overleefd. Had Rudolf, voordat hij kruisvaarder werd, in winterse wouden met een wolf gevochten — en het ondier gedood? Was hij zo sterk? Nicolaas herinnerde zich plotseling alle dreigementen die zijn rivaal ooit had geuit in de tent — en die altijd bewaarheid waren geworden. Eens had hij de twee monniken vervloekt — en prompt daarop waren zij ziek geworden. Eens had hij de huifkar vervloekt — en diezelfde nacht was het ding in brand gevlogen. Rudolf van Amstelveen scheen een macht te bezitten die de macht van Nicolaas verre te boven ging. Zo’n jongen kon je niet tot vijand maken. Als je hem niet kon vernietigen (en welk kind zou nu nog een hand naar Rudolf durven uitsteken?) moest je hem te vriend houden. Deze gedachten schoten Nicolaas bliksemsnel door het hoofd, want, zoals gezegd, dom was hij niet. Zijn boerenslimheid gaf hem in wat hij moest doen.
    Zwijgend liet hij Dolfs arm los en knielde.
    De kinderen barstten uit in luid gejubel. Ze vonden het tafereel zó ontroerend dat ze Nicolaas’ voorbeeld wilden volgen, maar daarvoor stonden ze te dicht opeengepakt. Anselmus keek toe van zijn hoge standplaats en verbeet zich. Dat Nicolaas, letterlijk en figuurlijk, door de knieën ging, betekende voor de monnik zo’n geweldige nederlaag dat hij het liefst woedend zou zijn weggelopen om zich nooit meer met de Kinderkruistocht te bemoeien. Alleen de gedachte aan Genua weerhield hem.
    Dolf was dit alles toch te gortig. Hij hield niet van Nicolaas, maar hij wilde niet dat de jongen zich voor hem vernederde. Snel trok hij de herdersjongen omhoog.
    ‘Sta op, Nicolaas,’ zei hij luid. ‘Je hoeft voor mij niet te knielen. Wees voortaan mijn vriend.’
    En hij omhelsde de leider.
    De kinderen leken wel gek geworden. Ze lachten, dansten, kusten elkaar. Ze gedroegen zich zo uitbundig dat niemand had kunnen raden hoeveel werk ze die dag hadden verzet. Hand in hand dansten ze over het veld. Ze zongen liedjes alsof het feest was. Zij die zo-even nog met elkaar hadden gevochten, vergaven elkaar van ganser harte en zoenden elkaar dat het klapte. Dolf werd door twintig sterke jongens op de schouders gehesen en in triomf naar het kampement gedragen. Mariecke liep erachter, snikkend van opluchting.
    Pas heel laat die avond werd het rustig. De maan kwam op, de sterren twinkelden. De meeste kinderen sliepen in met een glimlach om de lippen. Morgen zouden ze de bergen aanvallen, maar met Rudolf van Amstelveen in hun midden en grote pakken levensmiddelen op hun rug zouden ze sterk genoeg zijn om alle moeilijkheden te overwinnen. Dolf was moe, maar slapen kon hij niet. De gebeurtenissen van die avond hadden hem hevig aangegrepen. Hij voelde hoe Leonardo naar zijn arm tastte. Zou de student hem nu ook als een hemelse afgezant beschouwen? Dolf hoopte vurig van niet.
    Hij hoorde Leonardo zacht grinniken.
    ‘Was het een grote hond, of een wolf?’ fluisterde de student.
    ‘Een hond,’ antwoordde Dolf zacht. ‘Ik was pas vier jaar oud…’
    ‘Wat zál je een keel hebben opgezet,’ spotte Leonardo gedempt.
    ‘Ja, dat moet wel. Ik kan me er bijna niets van herinneren, het is zo lang geleden.’
    Even was het stil, toen kwam door de duisternis Leonardo’s stem voorzichtig in zijn oor fluisteren: ‘Nicolaas is niet gek. En hij is een herder. Hij heeft de littekens net zo goed herkend als ik.’
    ‘Denk je?’ vroeg Dolf verrast.
    ‘En Anselmus ook…’
    ‘Wat wil je daarmee zeggen?’
    ‘Dat zij de list van Dom Thaddeus hebben doorzien. Blijf op je hoede, Rudolf, al ben je voorlopig veilig. Je hebt veel vrienden en wij zullen niet toestaan dat jou een haar wordt gekrenkt, maar…’
    ‘Leonardo,’ zei Dolf ernstig, ‘ik heb niet het minste verlangen naar verdeeldheid onder de kinderen. Ik was dolblij met de inval van Dom Thaddeus, want ze zijn nu weer eensgezind.’
    ‘Dat zal je dan tegenvallen,’ fluisterde Leonardo. ‘Wacht maar tot morgen…’
    ‘Wat gebeurt er dan?’
    ‘Dat zul je wel zien. Anselmus zal raar opkijken, dat verzeker ik je.’
    Dolf probeerde te bedenken wat die toespeling betekende, maar hij kwam er niet uit. Te talrijk waren zijn gedachten bij de bergen die hun zwarte schaduwen over het kampement wierpen. Achter hun hoge kammen gromde een onweer.
    Voor Dolf betekenden de Alpen een leger geduchte vijanden die aangevallen en overwonnen moesten worden. En waarvoor hij diep in zijn hart doodsbang was.
    ‘Morgen,’ dacht hij. ‘En de hemel sta ons bij.’

10. De Karwendel slaat toe

    De volgende ochtend, bij het morgenkrieken, werd Dolf gewekt door fijne regendruppels op zijn gezicht. Hij vloog overeind en keek bezorgd naar de lucht. Die zat potdicht, terwijl de motregen het nog slapende kamp in dunne nevels hulde.
    Spoedig ontstond overal beweging. Anselmus beende met grote passen van kampvuur naar kampvuur en wekte de kinderen. ‘Opstaan… opstaan! We vertrekken. Jeruzalem wacht!’
    Hij zal Genua bedoelen, dacht Dolf sceptisch.
    Opbreken gebeurde snel, het was routine geworden. Binnen een half uur hadden zich grote groepen gevormd, elk met een erkende leider. Alle kinderen, uitgezonderd de kleintjes, droegen pakken met levensmiddelen op de rug en wat ze verder nog bezaten: lichte muziekinstrumenten, gereedschap, een extra hemd of een opgerolde strodeken. Dolf trok zijn windjack aan. De ritssluiting had hij al dagen geleden afgetornd, want die was toch kapot. Nu sloot de jas niet meer, maar hij was met warme schapenwol gevoerd en waterdicht; in de bergen zou hij er nog wel plezier van hebben.
    Plotseling ontstond aan de rand van het kamp grote opschudding. Leonardo rende erheen, gevolgd door Dolf en Mariecke.
    Daar stond Fredo, met achter hem zeker een achthonderd kinderen, groot en klein door elkaar. Dolf herkende vele ordebewakers, een paar jagers, vissers, zelfs leerlooiers.
    Anselmus stond recht voor Fredo en zwaaide met de armen: ‘Je bent gek, Fredo, dat kun je niet doen. Daar in het Noorden is het enkel wildernis!’
    ‘Nee,’ zei Fredo zelfbewust. ‘We gaan niet verder mee. Die wildernis daar kan nooit zo erg zijn als de bergen.’
    ‘Wat is er aan de hand?’ vroeg Dolf.
    Fredo wendde zich onmiddellijk tot de grote jongen.
    ‘We geloven er niet meer in — allang niet meer. Ik heb van boeren uit de omtrek gehoord dat er achter deze bergen helemaal geen zee ligt, maar laagland… De echte kruisvaarders hebben nooit deze route genomen. Dit is de weg naar Jeruzalem niet.’
    ‘Het is de gemakkelijkste weg naar Genua,’ pleitte Anselmus, die niet graag achthonderd kinderen tegelijk zag uitvallen. En wat voor kinderen! Blonde geharde wezens, sterk en veerkrachtig.
    ‘Gaan jullie terug naar huis?’ vroeg Dolf hoopvol.
    Natuurlijk was het vaker voorgekomen dat kleine groepen kinderen de moed verloren en omkeerden. Of ze ooit hun tehuis weer bereikt hadden? Niemand kon het zeggen. Maar dit waren niet zomaar een paar kindertjes die de reis te ver vonden: dit waren er honderden! Dit was regelrechte muiterij…
    Wat Dolf betrof keerden ze allemaal om. Wat hun in Genua ook te wachten stond, een wonder was het beslist niet. Hij bemoeide zich er nauwelijks mee, al deed het hem goed te zien dat deze kinderen in staat waren zelf een besluit te nemen en er pal achter te staan.
    ‘Waar willen jullie dan heen?’ riep de monnik woedend. ‘In de wildernis zullen jullie ellendig omkomen.’
    ‘O nee,’ zei Fredo kalm. ‘We weten hoe we voor onszelf moeten zorgen.’
    Dolf knikte.
    ‘In het noorden ligt het Beierse Woud,’ zei hij. ‘En daarboven Bohemen. Dat zijn middengebergten, zwaar bebost. Ik vermoed dat er weinig mensen wonen. Als jullie daar een nederzetting stichten, moet het mogelijk zijn in leven te blijven.’
    ‘Welja, moedig hem maar aan,’ snauwde Anselmus. ‘Fredo, hoe kun je je ordebewakers in de steek laten?’
    ‘Ze kunnen een andere aanvoerder kiezen,’ meende Fredo.
    ‘De wilde dieren in de wouden zullen jullie verscheuren,’ voorspelde Anselmus.
    ‘We hebben wapens.’ Fredo wendde zich zonder meer af en wenkte zijn volgelingen. Het was een lange stoet die daar wegtrok, in tegenovergestelde richting. Dolf wuifde hen hartelijk na. Hij had vertrouwen in Fredo, de zoon van een verarmde ridder. De jongen was sterk, moedig en voorzichtig. Anselmus gromde, scheen iets tegen Dolf te willen zeggen, bedacht zich en liep kwaad weg.
    Terugkerend naar hun eigen groep, vroeg Dolf aan Leonardo: ‘Was dat waar je het vannacht over had?’
    De student knikte.
    ‘Er broeide allang zoiets. Het vertrouwen in Nicolaas en Anselmus is geschokt.’
    Dolf stelde voor dat Leonardo het werk van Fredo zou overnemen. Eerst voelde de student daar niet veel voor.
    ‘Ik ben op weg naar Bologna, niet naar Genua of Jeruzalem,’ zei hij. De zaak was dat hij geen ‘vaste’ baan wilde hebben, uit angst dat die zijn heerlijke vrijheid zou aantasten.
    Maar Dolf, koppig als altijd, hield aan en ten slotte gaf Leonardo toe. Hij verzamelde de knokploegen, vertelde hun dat Fredo niet verder meeging en dat ze voortaan onder zijn, Leonardo’s, bevel zouden staan. Ze juichten hem toe, want de kinderen waren dol op de student, vooral op zijn knots.
    Nicolaas blies op een hoorn: tijd om te verzamelen. Ruim zevenduizend kinderen stelden zich op in lange rijen en trokken langs de beek op de bergmuren af, waar een brede kloof gaapte. Het pad liep recht de kloof in. Groep na groep verdween erin, zingend, hoopvol, Leonardo met een deel van zijn knokploeg in de voorhoede, Dolf met Mariecke en Frank in de achterhoede. De weg die zij volgden, was niet veel meer dan een ezelpad. Ze konden slechts met twee of drie naast elkaar lopen. Er kon nu geen sprake van zijn dat jagersgroepen werden uitgezonden. Vissen in de schuimende beek was uitgesloten. Het water leek zich steeds dieper in de rotsgrond te graven, terwijl het slingerende pad steeg. Bovendien wilde Dolf de kinderen zoveel mogelijk bijeenhouden, groten en kleintjes door elkaar, opdat de ouderen de hummels konden helpen bij het klauteren over rotsblokken en ervoor konden zorgen dat de kleintjes de bergzijde hielden en niet de buitenkant van het pad, zo hoog boven de brullende bergbeek, waar ze gemakkelijk konden uitglijden.
    Intussen begon het harder te regenen. Het vee — twee ossen en drie schapen — veroorzaakte spoedig moeilijkheden. Twee uur nadat ze de kloof waren binnengetrokken, moest de eerste os worden afgemaakt, omdat hij een poot brak. Dolf had medelijden met het loeiende, hulpeloze dier dat zich ondanks zijn pijn verzette tegen de messen en bijlen waarmee de kinderen hem trachtten te doden. Eindelijk stierf zijn gebrul weg en konden ze met villen beginnen. Nicolaas stond er zwijgend bij, te trots om te erkennen dat hij ongelijk had gehad toen hij de vorige dag het slachten van de ossen voorkwam. De dode os werd in stukken gehakt en de pakken levensmiddelen werden er nog zwaarder door.
    Ten slotte konden ze weer verder. Het dal werd nauwer, de beek nog woester. Het water sprong sissend en brullend over de rotsblokken, spoot schuimend omhoog als het zich in zijn loop belemmerd voelde, besproeide struiken en mos. Het pad was slecht onderhouden, dikwijls versperd door grote stenen die van de hellingen waren gerold. Soms konden de voorste kinderen die stenen opzijduwen, zodat ze met een plons in de beek stortten. Soms echter waren de steenblokken zo groot als een kast en moesten ze eroverheen klauteren. Nog altijd waren er honderden kinderen die op blote voeten liepen en slecht gekleed waren. Ze huiverden onder de onophoudelijke regenbuien. Het pad bleef stijgen, en het was vooral dit omhoog gaan in een zeer laag tempo dat aan hun krachten knaagde. Om de haverklap stond de hele karavaan stil, omdat ze vooraan weer op een obstakel waren gestuit dat uit de weg moest worden geruimd. Zij die verder achteraan kwamen, werden ongeduldig, drongen op, wilden weten wat er nu weer aan de hand was. Telkens gleden kinderen uit en bezeerden zich aan puntige stenen, aan doornstruiken of ruige takken. Ze haalden hun handen en benen open, soms hun gezicht. De stoet was vele kilometers lang en de leiders konden onmogelijk overal tegelijk zijn. Leonardo, helemaal vooraan, had geen flauw idee van wat er achter hem gebeurde. Dikwijls moest hij zijn knots als hefboom gebruiken om rotsblokken van het pad te wippen. Willem, een stevige jongen met een bijl, hakte overhangende takken weg. Achter de voorhoede kwamen kinderen en nog eens kinderen en nog meer kinderen, flinken en dommen, sterken en zwakken, jongens en meisjes, opgewekt of huilend — maar ze hielpen elkaar, spraken elkaar moed in, wezen elkaar op watervallen aan de overzijde van de kloof, op gevaarlijke losse stenen, op uitsteeksels en blootgewoelde wortels.
    Nicolaas, Anselmus en Johannis bevonden zich ongeveer in het midden en spoorden de kindertjes voortdurend ertoe aan op te schieten. ‘Voordat de avond valt, moeten we uit de kloof zijn,’ riep Anselmus steeds.
    ‘Voortmaken, kinderen, we kunnen hier niet de nacht doorbrengen.’
    Dat begrepen de kinderen ook wel zonder dat hij het herhaalde. Ze wisten alleen niet hoe lang deze kloof zou zijn. Voorlopig was het einde niet te zien. Hoe verder ze kwamen, hoe hoger de bergen rondom hen schenen te worden. En het pad bleef stijgen.
    ’s Middags was er halverwege de stoet een groot gat gevallen. Daar leidde Nicolaas de laatste witte os en het beest had de grootste moeite om vooruit te komen. Een paar jongens en meisjes dreven hem voort met stokken. De os loeide angstig en weigerde telkens verder te gaan. De schapen waren gewilliger dan de os, maar door honger gedreven stonden ze telkens stil om aan de bladeren van struiken te knabbelen. De kloof benauwde Dolf. In zijn eeuw liep hier een goede asfaltweg doorheen, uitgehakt in de bergwanden en hoog boven de beek. Nu was er alleen dit moeilijk begaanbare geitenpad, dat zich om elk rotsachtig uitsteeksel slingerde en soms geheel dreigde te verdwijnen onder bergstortingen die gedurende de winter hadden plaatsgevonden.
    De bergen waren angstwekkend steil. Aan de onderzijde waren zij begroeid met wilde struiken, hier en daar een boom, maar hogerop zag je de naakte rots, met scheuren, spleten en smalle watervalletjes. Ze ontmoetten geen mens. Nu en dan zag Dolf hoog op de bergkammen dieren bewegen. Dat moeten gemzen zijn, dacht hij verrast. Boven het nauwe dal cirkelden roofvogels, zo groot als hij ze nooit eerder had gezien. Steenarenden? vroeg hij zich af, denkend aan plaatjes uit vroegere boeken. In de twintigste eeuw waren de arenden bijna uitgeroeid, maar in déze tijd waren ze de heersers van de Alpen.
    Carolus kon het niet laten. Hij schoot een pijl op de vogels af, maar die kwam nog niet halverwege en viel machteloos in de beek. ‘Spaar je pijlen,’ zei Dolf. ‘We zullen ze nodig hebben.’
    Het pak met tien pond voedsel op zijn rug woog zwaar. Hij hoopte dat zijn schoenen het deze tocht zouden uithouden. Naast hem trippelde Mariecke. Het pak op haar rug was lichter en bevatte vijf pond koeken. Dolf had ervoor gezorgd dat ze laarsjes van hertenleer kreeg en de sjaal van ruwe schapenwol stond haar erg goed. Ze scheen weinig last te hebben van de regen en de kille wind die door de kloof trok. Licht sprong ze over de keien, handig klauterde ze over de versperringen. Ze scheen geen angst meer te kennen en de hele tocht door de kloof als een vrolijk avontuur te beschouwen. Soms wees ze opgetogen naar een bijzonder woeste rotsformatie, naar een schuimende waterval, naar de nieuwsgierige gemzen die trillend van spanning vanuit de hoogte op het kinderleger neerkeken.
    Het viel Dolf op dat Mariecke er een stuk beter uitzag dan enkele weken geleden. Niet meer zo broodmager. Haar gezichtje was ronder geworden, met frisse rode wangen, haar lichtbruine haar krulde en haar grijze ogen schitterden vrolijk. Ze was niet de enige wie het langdurig verblijf in de buitenlucht goed had gedaan. Dolf had vele van de arme verschoppelingen in de laatste weken als het ware zien opbloeien. Ze werden harder, taaier, vooral steviger. Het eiwitrijke voedsel had hun krachten geschonken die zij nooit bezeten hadden, de ongemakken hadden hun spieren gestaald, het verlangen naar Jeruzalem hield hun moreel hoog.
    Toch was voor vele kinderen de tocht door de kloof een kwelling. Opgegroeid in het laagland of tussen zacht glooiende heuvels, lieten ze zich schrik aanjagen door de onverbiddelijke bergmuren. Ze wezen angstig naar de cirkelende roofvogels boven hun hoofd. Ze gilden wanneer zware stenen in de beek werden gewipt en met geweld in het water plonsden. Waar ze ook keken zagen ze bergmuren, ontoegankelijk, onbeklimbaar en ijzingwekkend hoog.
    Hoevelen van hen vielen in een onbewaakt ogenblik in de razende beek en kwamen jammerlijk om? Hoevelen werden er bedolven toen de achterhoede werd overvallen door een steenlawine, die plotseling van de doorweekte helling schoof, het pad bedolf, op geen vijftig meter van Dolf en Mariecke? Met een paar stevige helpers begonnen ze onmiddellijk te graven en wisten vier kinderen uit de aardhopen te halen, levend en wel, zij het enigszins gehavend. Na lang zoeken vonden ze nog een kind, maar dat was al dood. Lagen er nog meer onder? Ze misten de werktuigen om de steenblokken, de dikke laag modder en zware afgebroken takken opzij te schuiven. Wie er zich nog onder mocht bevinden, voor hem of haar zou toch elke hulp te laat komen. Dolf en Dom Thaddeus, die was komen toesnellen, hielden het graven nog het langst vol. Eindelijk gaven ze het op. Mismoedig kropen de anderen over de versperring heen en zetten hun tocht voort, nog steeds omhoog, in een gedrukte stemming. Dom Thaddeus bleef even achter om te bidden en een kruis van takken op de instorting te plaatsen. Spoedig daarna haalde hij de kinderen weer in.
    De kloof was misschien tien kilometer lang. Maar ze hadden er een hele, lange dag voor nodig om er met het kinderleger doorheen te trekken. Toen kwamen ze tot hun opluchting in een breed dal, waar ze meteen hun kamp opsloegen. Uitgeput, ontmoedigd.
    De grote bergweide waar ze zich bevonden, bood ruimte genoeg. De Alpen weken hier terug, nog altijd griezelig hoog en naar het zuiden toe steeds hoger wordend, maar hun hellingen waren minder steil en bedekt met wouden. Toen Dolf met de achterhoede van het kinderleger eindelijk uit de kloof kwam, zag hij op de weide de vuren al branden. De tent van Nicolaas stond ook al.
    Uit vrees dat het verse vlees van de verongelukte os zou bederven, gaf Dolf de kookploegen bevel er onmiddellijk grote potten soep van te koken. Maar de kinderen waren nauwelijks meer in beweging te krijgen. Al hun energie was verdwenen in de verschrikkelijk kloof. Zonder eten, zonder zich om iets anders te bekommeren dan om het verlangen naar rust, waren velen neergevallen en probeerden te slapen. Dolf en Leonardo, hoewel ook behoorlijk moe na die vreselijke dag, deden wat ze konden om iets van orde te scheppen. Wie nog op zijn benen kon staan, werd overeind gesjord en aan het werk gezet. Menig kind moest gedwongen worden nog te eten.
    ‘Ze moeten, of ze willen of niet!’ schreeuwde Dolf zijn helpers toe. Uitgeputte kleintjes werden hardhandig wakker geschud en kregen soep ingegoten, stukken halfgaar vlees in de mond gepropt. Ze hadden zelfs niet de fut om zich te verzetten. Hilde trok met de ziekenploeg langs de kampvuren, verbond gewonde armen en benen, deelde kruidenthee uit aan hoestende kinderen. Maar de duisternis viel al in.
    Met een fakkel in de hand inspecteerde Dolf de bewakers en wat hij zag, verontrustte hem. Velen die de eerste uren van de nacht wachtdienst hadden, waren in slaap gevallen en vergaten op de vuren te letten die aan de buitenzijden van het kamp de wilde dieren op een afstand moesten houden. De kinderen waren gewoon te moe om hun dagelijkse plichten na te komen, de vuren te onderhouden en elkaar af te lossen. Nu de zomer half voorbij was, werd het om een uur of acht al schemerig. Maar ruim zevenduizend kinderen zonder bewaking laten — dat was de goden verzoeken! Dolf rende rond, schudde aan armen en benen, trok jongens en meisjes overeind en snauwde ze af.
    ‘Wie heeft de eerste wacht? Waarom slapen jullie?’
    Zijn instinct, gescherpt in de weken van buitenleven, vertelde hem dat dit dal gevaarlijk was. Uit de met wouden bedekte bergflanken stegen ijzingwekkende geluiden op. In de verte huilden wolven die bezig waren zich te verzamelen voor de nachtelijke rooftocht. Uit de wouden klonk het gekrijs van wilde katten, van lynxen, van vogels die in hun slaap verrast werden door een marter. De nacht en de meedogenloze natuur sloegen toe. Alleen de sterken, de slimmen en zij die waakzaam waren, konden in deze wereld overleven. Gold dat niet evenzeer voor de argeloze kindertjes die Dolf onder zijn hoede had? Want zover was het intussen wel gekomen: hij voelde zich volledig verantwoordelijk voor het kinderleger. Elk ongeval, elke dode rekende hij zich aan.
    En deze dag had hij zijn portie gehad. De moeizame kilometers door de kloof had hij afgelegd met slechts één gedachte: Ik moet ze er allemaal veilig doorheen krijgen. Maar hij had gefaald. Voor zijn ogen had hij een kind in de beek zien storten, door het water zien meesleuren en te pletter zien slaan tegen de rotsblokken in de bedding. Twee uur lang had hij als een bezetene met zijn handen en een stok in de instorting staan graven om er ten slotte een dood kind uit te halen. Hoeveel er nog onder lagen, kon hij niet raden — hij wist alleen dat ze verloren waren. Hij had huilende kinderen over versperringen geholpen en een os zien sterven. Hij had een slangenbeet uitgezogen, niet zeker wetend of het een giftige slang was geweest die het kind had aangevallen. En waar was dat joch nu? Hij had gevallen kinderen op zijn rug gedragen, weer neergezet en andere kinderen opgeraapt. Hadden ze allemaal het einde van de kloof gehaald? Was er niet één ongemerkt achtergebleven? Hij had het niet kunnen bijhouden. Vijftig, misschien honderd kinderen kende hij bij naam en van gezicht. De duizenden anderen waren gewoon kinderen, toevertrouwd aan zijn zorg. Hij kon ze niet uit elkaar houden, het waren er te veel.
    De chaos in het kamp ontstelde hem. De nacht dreigde. Nog altijd was de lucht bewolkt, al regende het niet meer, en het was aardedonker. Het dal ritselde van verborgen leven, van heimelijke gevaren. Hoog oplaaiend vuur zou wilde dieren op een afstand houden, maar de vuren doofden. De vermoeide sprokkelaars hadden maar net genoeg hout bijeengegaard om het voedsel erop te kunnen bereiden. De horden wolven, aangelokt door de geuren van gekookt vlees en afgekloven botten, zwierven in een wijde boog rond het kamp. Soms kon Dolf hun ogen zien oplichten wanneer ze dichterbij kwamen. Strompelend door het kamp hoorde hij een kind gillen, maar voordat hij de plaats had bereikt was het weer stil geworden. Wat was er gebeurd?
    Soms suisde een pijl door de lucht, afgeschoten door een van de wachters. Eenmaal hoorde Dolf een getroffen dier jankend wegvluchten. Maar de wakers waren niet talrijk genoeg, ze vielen in slaap of werden niet afgelost. Vermoeidheid en wanhoop begonnen aan Dolfs krachten te knagen. Hij had Mariecke en een aantal kleine kinderen veilig in het midden ondergebracht, niet ver van de tent. En hij wist dat Leonardo niet sliep, maar net als hij deed wat hij kon om de veiligheid te waarborgen. Hij kwam Peter, Frank, Willem en Bertho tegen, ook voorzien van brandende toortsen en met pijlkokers op de rug.
    Het zijn altijd dezelfden op wie je kunt rekenen, dacht hij vaag. Wat dat betreft zouden de mensen nooit veranderen — in Dolfs eeuw was het nog precies zo.
    En waar was Nicolaas? Die sliep natuurlijk veilig in de tent, omringd door priesters en baronskinderen. Nicolaas vertrouwde op God en was gerust. Dolf kon dat niet — zijn ongeloof zat te diep. Hij was een realist — opgevoed met waarschuwingen:
    ‘Wees voorzichtig met oversteken…’
    ‘Ga nooit met vreemde mensen mee, wat ze je ook beloven…’
    ‘Loop niet onder een hijskraan door…’
    ‘Raak geen elektriciteitsdraden aan…’
    Enzovoort. Duizenden waarschuwingen voor gevaren waren in zijn hersens gebrand en hielden hem nu wakker.
    Overal stuitte hij op half afgekloven botten met stukken vlees er nog aan. Overal slingerden de pakken gedroogd voedsel. Begrepen de domoren niet dat ze op voedsel uitermate zuinig moesten zijn, dat straks hun leven ervan afhing? Blijkbaar hadden de uitgeputte kinderen hun pakken afgeworpen en waren ze meteen daarna op de grond gezonken, niet in staat nog iets te doen… Zuchtend verzamelde Dolf de bagage, stapelde de pakken op, zette er een geeuwende jongen bij die de wacht moest houden. Maar die jongen zou ook wel weer in slaap vallen, zodra Dolf zich had afgewend. Er viel niet te vechten tegen zoveel moeheid.
    De wolven lieten zich niet meer zien. Blijkbaar hadden de pijlen in hun richting en de vlammende toortsen hen verjaagd. Toch kon Dolf het gevoel dat er groot gevaar dreigde, niet van zich afzetten. Hij wist niet wat het was dat hun boven het hoofd hing, maar hij voelde dat er iets broeide waarop niemand rekende, waartegen je je ook nauwelijks kon beschermen.
    ‘Ga slapen, mijn zoon. God waakt over ons.’
    Wie zei dat? Dom Thaddeus natuurlijk, die ook nooit in de tent sliep en zich evenzeer verantwoordelijk voelde als Dolf. Alleen had de monnik meer vertrouwen in de Voorzienigheid en maakte zich daarom minder zenuwachtig. Maar hoe kon de man zo gerust zijn? Ook Thaddeus moest die dag kinderen in de beek hebben zien vallen. Hij stond erbij toen Dolf het dode kind onder de bergstorting uit haalde. Hij had gewonden verbonden, een uit de kom geschoten arm gezet! Niemand beter dan Dom Thaddeus wist dat God het waken aan de kinderen zelf overliet.
    ‘Die verwenste monnik met zijn vroomheid,’ foeterde Dolf in stilte. Hij wist dat hij onredelijk was, maar wie wordt niet onrechtvaardig als hij oververmoeid is? Zonder het te beseffen was hij weer bij zijn eigen kampvuurtje aangeland, waar Mariecke een arm naar hem uitstrekte.
    ‘Rudolf…’
    Hij viel neer en legde zijn hoofd tegen haar knieën. Een kleine, gebruinde hand streelde zijn voorhoofd. Toen sliep hij als een blok.

11. De kinderroof

    Het ontwaken ging gepaard met verbijstering. De dag was aangebroken, grauw en somber. Plotseling was het kamp in rep en roer. Kinderen schreeuwden van angst, liepen in paniek rond, riepen om Nicolaas, om Rudolf, om Leonardo, om hulp. Dolf vloog overeind en begreep nauwelijks wat hij zag. Dwars door het kamp heen reden ruiters: tien, vijftien. Ze waren gekleed in maliënkolders en nauwe broeken, gewapend met lansen en zwaarden, ze droegen puntige helmen en hun paarden waren met vlokken schuim bedekt. Ze schreeuwden, woest zwaaiend met hun lansen. De kinderen stoven uiteen. Mariecke drukte zich tegen Dolf aan en klemde zich snikkend aan hem vast. Dolf keek rond. Waar was Leonardo? Even later zag hij de student, gevolgd door een tiental jongens met knuppels. Maar de ruiters tegenhouden kon hij niet. Hij holde achter hen aan, in de richting van de tent.
    ‘Kruip in een bosje,’ schreeuwde Dolf het meisje toe. ‘Laat je aan niemand zien. Dit is een overval.’
    Hij rukte zich los en spurtte ook naar de tent, waar de ruiters hun paarden hadden ingehouden.
    Voor de tent stonden Nicolaas, de drie priesters, Leonardo met zijn helpers en de angstige baronskinderen. De kleine Carolus had zijn boog gespannen, al liet hij de pijl nog naar de grond wijzen. Zijn ogen bliksemden. Nicolaas, in stralend wit, stond hoog opgericht tegenover de ruiters en deed zijn uiterste best zijn waardigheid niet te verliezen. Maar zijn knieën knikten. De monniken stonden zij aan zij, blikten somber op naar de woeste ruiters en spraken niet.
    De hoofdman van de soldaten was trouwens aan het woord. ‘Vijftig,’ hoorde Dolf hem zeggen. ‘Dertig jongens, twintig meisjes.’
    ‘God zal je hiervoor straffen,’ voorspelde Nicolaas schril.
    Dolf baande zich een weg naar voren, tot hij naast de herdersjongen stond, en riep: ‘Wat gebeurt er?’
    ‘Dat is een goeie, die moeten we zeker hebben!’ riep een van de ruiters.
    Een paard werd tot vlak bij hem gebracht en de man bevoelde de spieren van zijn arm. Dolf schudde de hand af en deed een stap terug. ‘Wat is hier aan de hand? Wat komen die ruiters doen?’
    Leonardo, somber kijkend, antwoordde: ‘Dit zijn de mannen van Graaf Romhild von Scharnitz. Voor onze doortocht door het dal eist hij tol.’
    ‘Een hoge tol,’ bevestigde Dom Anselmus boos.
    ‘Betaal hem dan,’ snauwde Dolf. Rondom hen naderden angstig de kinderen, maar velen hielden zich op een veilige afstand.
    ‘Waarmee?’ vroeg Leonardo nuchter.
    Dolf keek naar de aanvoerder van de ruiters en vroeg streng: ‘Hoe hoog is de tol die uw heer eist?’ Hij dacht aan de enig overgebleven os — wellicht konden ze zich daarmee de doortocht kopen. De ruiter lachte, maar vrolijk klonk het niet.
    ‘Vijftig kinderen, vijftig van de sterkste en grootste kinderen.’
    De man had in Dolf een leider herkend, al droeg hij geen wit overkleed of een met juwelen bezette dolk.
    ‘Vijftig…’
    De woorden bleven Dolf in de keel steken. Dit was krankzinnig. Zou die man werkelijk menen dat de priesters vijftig kinderen in slavernij konden laten gaan?
    ‘Dat is volstrekt uitgesloten,’ zei hij heftig. ‘Noem een andere prijs. U kunt een grote os van ons krijgen, drie schapen erbij…’
    Nicolaas duwde Dolf opzij en riep schel: ‘Zwijg, Rudolf van Amstelveen, jij hebt hier niets te beslissen. Dit is mijn kruistocht.’
    Hij wendde zich tot de ruiters: ‘God zal deze belediging van Zijn kinderleger niet vergeven. Wij zijn op weg naar Jeruzalem om de Heilige Stad te bevrijden van de Saracenen. God duldt niet dat iemand ons daarbij iets in de weg legt.’ De ruiter lachte weer, honend en harteloos.
    ‘Als jullie weigeren ons vijftig kinderen te geven, zullen we ze nemen. En daarbij zullen we een slachting aanrichten die jullie heugen zal. En jij, met je mooi opgepoetste gevolg, zult de eerste dode zijn!’
    Nicolaas deed onwillekeurig een stap terug, hevig geschrokken, maar Carolus riep: ‘Probeer het!’ en hief zijn boog. Snel drukte Dolf zijn arm neer — hij zag dat met deze houwdegens niet te spotten viel.
    ‘Dit zijn vrije kinderen, sergeant,’ zei Dolf ziedend. ‘U kunt hen niet in slavernij voeren. Dat is in strijd met alle wetten.’
    Nu lachten de ruiters nog harder en nog honender.
    In het dal van Scharnitz gold maar één wet: de wil van Graaf Romhild.
    ‘Dit is onze wet,’ schreeuwde de aanvoerder terwijl hij zijn lange speer in Dolfs richting stootte. Ongetwijfeld zou het wapen de jongen doorboord hebben als Dom Thaddeus Dolf niet een geweldige duw had gegeven, zodat hij achterover tuimelde en de punt van de lans hem op een haar na miste.
    ‘Halt!’ riep Anselmus. ‘Jullie kunnen je vijftig kinderen krijgen. Maar handen af van deze kinderen hier — die zijn van edel bloed.’
    Dolf probeerde overeind te krabbelen, maar Dom Thaddeus was boven op hem gaan zitten en hield hem met moeite in bedwang. ‘Kalm,’ siste hij. ‘Jou kunnen we niet missen.’ Zijn pij bedekte de jongen vrijwel geheel.
    ‘Baronskinderen hebben we niet nodig,’ hoorde Dolf de aanvoerder snauwen. ‘Graaf Romhild vraagt niet om moeilijkheden. Hij eist vijftig jonge sterke werkkrachten. En uitzoeken zullen we! Komaan, mannen, grijp ze.’
    Dolf protesteerde gesmoord. Hij kon niets meer zien en stikte bijna. Maar hij kon horen. Hij hoorde de ruiters wegdraven en de kinderen begonnen weer te gillen. Hij hoorde Leonardo’s stem die de kinderen waarschuwde en aanried zich te verbergen. Maar waar konden zevenduizend kinderen zich in het open veld verstoppen? Toen wist hij niets meer, want Thaddeus had hem een klap op het hoofd gegeven die hem tenminste dertig seconden buiten westen sloeg. Snel trok de monnik de jongen de tent binnen en verborg hem onder een aantal huiden. Hij ging erbovenop zitten, biddend voor de arme kinderen die in handen zouden vallen van de Graaf von Scharnitz, biddend dat déze jongen althans gespaard mocht worden…
    In het kamp heerste volslagen paniek. De kinderen begrepen nauwelijks wat er aan de hand was. De ruiters galoppeerden rond, grepen naar jongens en meisjes die hun geschikt leken. Gillend renden de kinderen voor hen uit. Als ze gegrepen werden, verzetten ze zich met handen en voeten. De knokploegen weerden zich, vielen de ruiters aan, maar hun botte wapens schampten af op de maliënkolders. Zeker zes kinderen werden door de paardenhoeven vertrapt. Velen zochten bescherming in de aangrenzende wouden, maar soms werden ze achterhaald en aan de haren teruggesleurd. Zo werd er een vijftigtal bijeengedreven en met sterke touwen aan elkaar gebonden. Peter was een van hen. En Frank…
    Een uur later was het voorbij. De ruiters trokken af, tweeënvijftig jeugdige gevangenen met zich meevoerend. Ze hadden nog even gezocht naar de grote jongen met zijn brede schouders, die zo plotseling was verdwenen, maar toen ze hem niet meer zagen hadden ze zich tevreden gesteld met de mooiste meisjes, de sterkste jongens. Dolf, bont en blauw en met bonzend hoofd, kroop uit de tent en zag de stoet in de verte verdwijnen. Hij huilde.
    ‘Wees blij dat we jou konden redden,’ snauwde Anselmus hem toe.
    ‘U had graag gezien dat ze mij ook meenamen,’ zei Dolf terug, maar de monnik schudde het donkere hoofd. ‘Nee, Rudolf van Amstelveen, jouw tijd is nog niet gekomen. Jou wacht een ander lot.’
    Dolf verdiepte zich niet in de betekenis van die raadselachtige woorden. Hij rende weg en probeerde met Leonardo orde te scheppen in het overhoop geschopte kampement. De duizenden kinderen huilden en trilden op hun benen. Schreiend zochten ze hun eigendommen bij elkaar — ach, die armzalige eigendommen. Ze sjorden de pakken levensmiddelen op hun schouders en maakten zich klaar om de kruistocht te vervolgen. De doden werden door de knokploeg snel begraven. Een enkel kind dat een grote broer, een vriend of vriendin had verloren, huilde echt van verdriet. De anderen waren alleen maar bang voor een herhaling en wilden zo snel mogelijk deze afschuwelijke plaats verlaten.
    Dolf was in alle staten. Als een dolle liep hij rond, probeerde het verlies te schatten. Waar was Frank? En Mariecke…?
    O hemel, Mariecke!
    ‘Zeg eens, ben jij gek geworden?’ riep Leonardo, terwijl hij Dolf bij de arm pakte.
    ‘Mariecke!’
    ‘Ze is in veiligheid. Je denkt toch niet dat ik onze Mariecke in handen laat vallen van roofridders?’
    ‘Waar is ze?’
    Mariecke kwam bevend uit een bosje struikgewas tevoorschijn. Snikkend viel ze Dolf om de hals.
    ‘Ik dacht dat ze jou ook hadden meegenomen. Ze zochten de sterksten uit,’ jammerde ze.
    Nu hij wist dat ze veilig was, had Dolf geen geduld met haar.
    ‘Ja, ja, ’t is goed. Dom Thaddeus heeft me weer eens gered…’ Hij keek rond.
    ‘Waar is Peter?’
    Carolus kwam aanlopen, de tranen stroomden over zijn wangen. ‘Rudolf, Rudolf, ze hebben Bertho meegenomen!’
    Langzamerhand begon de omvang van de ramp duidelijk te worden. Bertho was weg, evenals Frank en Peter. En Willem, Carl, Ludwig, Frieda… en met hen tientallen anderen die moeilijk gemist konden worden.
    Daar stond tegenover dat één van de ruiters door de kinderen gedood was.
    Dolf stond er verslagen bij toen op bevel van Anselmus de dode soldaat van zijn wapenrusting werd ontdaan. Nicolaas legde er meteen beslag op; de maliënkolder was hem niet eens veel te groot en met zijn witte overkleed daaroverheen begon hij steeds meer op een echte kruisridder te lijken. Hij joeg de kinderen op; hij en Anselmus kregen weer haast. En dit keer stribbelden maar weinigen tegen.
    Dolf maakte geen aanstalten om de tocht voort te zetten. Hij stond als vastgenageld bij de as van zijn vuurtje en probeerde het verlies te verwerken. Ja, de ruiters, ervaren en gewend aan een ruw leven, hadden hun keuze goed gemaakt. Met één oogopslag hadden ze de waardevolste kinderen weten te herkennen en aan hun buit toegevoegd. Dolf begreep dat het verlies van deze vijftig kinderen voor de kruistocht meer betekende dan vijftig monden die niet meer gevoed hoefden te worden. De ruggengraat van het leger was gebroken.
    Zijn vriend Peter… eens een horige, daarna wekenlang een vrij mensenkind dat moed, doorzicht en kracht had getoond en voor wie Dolf diep respect had gekregen. Nu zou Peter weer een slaaf worden, hij zou moeten werken tot het vlees van zijn botten viel. Hij zou de zweep weer voelen. Dat zou Peter echter niet meer kunnen verdragen. Hij had de vrijheid geproefd, getoond wat hij als vrije jongen waard was. En Bertho! Zeker driemaal had hij de kleine, roekeloze Carolus het leven gered, hij droeg nog de littekens van zijn gevecht met het everzwijn. Bertho was in zijn eentje meer waard dan honderd van die domme kinderen bij elkaar. En Frieda, dat mooie, lieve kind met haar grote kennis van geneeskrachtige kruiden — en de knappe Maria, die zo goed kon koken en…
    ‘We moeten hen bevrijden,’ zei Dolf automatisch. Leonardo lachte spottend.
    ‘Zet dat maar meteen uit je hoofd, Rudolf. Er zit niets anders op dan verder te trekken, hopend dat Graaf Romhild ons verder met rust laat.’
    ‘We moeten ze bevrijden,’ herhaalde Dolf als in een droom. ‘Waar denk je dat ze zijn heen gebracht?’
    Leonardo wuifde met zijn arm in de lengterichting van het dal.
    ‘Naar de burcht natuurlijk — daar ergens. Op een hoge rots, zoals al die burchten gebouwd zijn. Onneembaar en ontoegankelijk. Vergeet je trots, Rudolf. Jij kunt die kinderen niet bevrijden. We zouden het met een heel leger ervaren krijgslieden nog niet klaarspelen. Graaf Romhild weet wat hij doet.’
    ‘Weet jij wie hij is?’
    ‘Nee, maar ik kan het me indenken. Hij woont hier in dit grote dal, aan de smalle wegen naar Innsbruck. Blijkbaar heeft een van zijn verspieders ons gisteren het dal zien binnenkomen en is hij zijn heer gaan waarschuwen. Romhild zal wel een soort roofridder zijn: wie voor de doortocht niet wil betalen, wordt niet al te zachtzinnig uitgeschud. Ach Rudolf, over vier jaar zijn Peter en Frank ook ruiters in een maliënkolder die vreedzame reizigers aanhouden om hen van hun reisgeld te ontdoen. Waarvoor anders zou Graaf Romhild die jongens nodig hebben, denk je?’
    ‘Om te werken,’ fluisterde Mariecke.
    ‘Ja, dat natuurlijk ook. Horigen en krijgslieden, daarvan heeft zo’n edelman er nooit genoeg. Sterke jonge kerels, zonder geweten en goddeloos van nature, zoals Peter…’
    ‘Neen,’ zei Dolf. ‘Peter zou nooit rover kunnen worden, dat past niet bij hem. En Frank zeker niet.’
    ‘Ze hebben immers geen keus. Als ze weerspannig zijn, brengen ze hen met gloeiende ijzers wel tot rede. En als ze dan nog niet willen, maakt Romhild ze een kopje kleiner.’
    ‘Daarom moeten we ze bevrijden, allemaal,’ zei Dolf hardnekkig.
    ‘Hoe dan? Met geweld zeker! Wilde je het hele kinderleger laten optrekken tegen de burcht van Romhild? Rudolf, ik dacht dat je meer verstand had.’
    ‘Ik durf wel,’ riep Carolus.
    Dolf, door het dolle heen, kon Leonardo’s spot nauwelijks verdragen. ‘Waarom zouden we niet met het hele leger tegen de burcht kunnen optrekken? Die kinderen willen toch ook de Saracenen te lijf gaan?’
    ‘Dat is wat anders. De Turken worden geacht meteen schreeuwend op de vlucht te slaan zodra de kinderen zich vertonen. Romhild zal niet voor hen vluchten, maar een hagelbui van pijlen en kokend lood op hen doen neerdalen.’
    ‘Op den duur zal zijn burcht voor de overmacht moeten bezwijken,’ zei Dolf bitter.
    ‘Zeker… en jij wilt tweeduizend kinderen opofferen om er vijftig te redden?’
    Carolus stond er springend van opwinding bij.
    ‘Ik durf wel,’ riep hij weer.
    ‘Het gaat er niet om of we durven,’ zei Leonardo rustig. ‘Het gaat erom of het mogelijk is. En jij weet evengoed als ik, Carolus, dat het niet mogelijk is.’
    Dolf trok de schouders naar achteren.
    ‘Toch moeten we ze bevrijden, Frank, Bertho, Peter, Frieda — allen!’ Intussen trokken de duizenden kinderen langs hen heen naar het zuiden. Nicolaas ging hen voor, bijgestaan door Anselmus. Dolf lette er niet op. Hij staarde naar de grond, dacht na. Daarom zag hij ook niet hoe Leonardo hem oplettend aankeek.
    ‘Mariecke,’ zei de student zacht. ‘Het is weer zo ver. Rudolf van Amstelveen heeft een gedachte in zijn hoofd en zelfs de Duivel zal die er niet meer uit kunnen slaan. Hé, Rudolf, word eens wakker!’
    ‘We moeten ze bevrijden,’ mompelde de jongen star.
    ‘En Rudolf heeft gelijk,’ viel Carolus fel in. ‘Bertho en Frieda en Peter willen ook Jeruzalem zien. Het is hun beloofd! Ze mogen niet achterblijven, ze horen bij ons.’
    ‘Kinderen, gebruik toch je verstand,’ riep Leonardo wanhopig. ‘Als we met het hele kinderleger tegen de burcht optrekken, zullen zevenduizend kinderen Jeruzalem niet zien.’
    ‘Geen zevenduizend,’ mompelde Dolf. ‘Zeventien.’
    ‘Wat?’
    ‘Zeventien. Een duivels ondeelbaar getal, een priemgetal. Romhild en zijn mannen zullen toch wel tot zeventien kunnen tellen?’
    ‘Wat bedoel je met priemgetal?’
    ‘Stil,’ zei Dolf. ‘Laat me met rust, ik moet het eerst helemaal uitdenken. In mijn tijd… ik bedoel, in mijn land hebben we een spreekwoord: wie niet sterk is, moet slim zijn. Wij zijn zwak — en ik haat oorlog en bloedvergieten. Maar ik heb een plan. Het is een fantastisch plan en het is gevaarlijk. Daarom moet ik er nog een poosje over nadenken.’
    ‘Ik doe mee,’ gilde Carolus, zonder nadenken. ‘Hoe wil je ze uit de burcht halen, Rudolf?’
    ‘Ik weet het nog niet precies. Laten we maar gaan. Zodra ik mijn plan klaar heb, zal ik het je vertellen.’
    Sloffend in de achterhoede volgden ze het kinderleger, dat stil en haastig door het dal schoof. Het was niet koud meer, hoewel de lucht nog altijd potdicht zat. Dolf keek omhoog en bad om zon. Voor zijn plan kon hij geen regen gebruiken.
    Uren later kregen ze de burcht van Romhild von Scharnitz in zicht. Zoals Leonardo had voorspeld, was het een onneembare vesting, gebouwd op een steile rots en alleen toegankelijk aan de achterzijde, waar de rots grensde aan de steil omhooglopende wouden. De kinderen keken schuw naar het kasteel om en versnelden hun pas, hoewel ze aan de overzijde van het brede dal voorbijtrokken.
    ‘Ziet er ongastvrij uit, vind je niet?’ mompelde Leonardo luchtig.
    Uit de torens had men hen waarschijnlijk gezien, die eindeloze slang kinderen, vele meters breed, kilometers lang. Wat moesten ze doen als opeens weer tien, twintig ruiters naar beneden kwamen daveren om nog meer kinderen te roven? Niets konden ze doen… Hoe eerder ze er voorbij waren, hoe beter. Vele kinderen begonnen angstig te draven. Anselmus genoot.
    Dolf bestudeerde de vesting uit de verte en wenste dat hij een verrekijker had. Hoe zag de plattegrond van zo’n kasteel eruit? Hoe kon je een Romaanse burcht binnendringen, die er nota bene op was gebouwd om een maandenlange belegering te doorstaan en die zó was neergezet dat hij niet bestormd kon worden en niet met geweld kon worden ingenomen? Carolus! Die zou het wel weten. De kleine koning wist waarschijnlijk alles van burchten af.
    Dolf ging onmiddellijk op zoek naar zijn vriendje, die zich ergens in het midden van de stoet bevond. Hij ontdekte hem, hand in hand met Hilde. De boog en pijlenkoker op zijn rug leken belachelijk klein. En hij zag er bedroefd uit want hij miste zijn goede vriend Bertho. Mariecke was Dolf nagelopen en trippelde nieuwsgierig achter hem, nu en dan een blik over haar schouder werpend naar de vesting aan de overzijde van het dal.
    ‘Carolus, ik moet je spreken.’
    ‘Heb je iets bedacht?’ vroeg Carolus blij. Hij liet Hilde meteen los. ‘Wat is het? Wat gaan we doen?’
    ‘Mariecke, praat jij zolang met Hilde. Carolus en ik hebben andere zaken te bespreken.’
    Mariecke trok een pruilmondje.
    ‘Als er gevochten gaat worden, wil ik ook meedoen.’
    ‘We gaan niet vechten, kleine driftkop,’ lachte Dolf. ‘We gaan een samenzwering smeden en dat moet in het diepste geheim gebeuren.’
    ‘Een samenzwering!’ Carolus’ ogen schitterden geestdriftig. ‘Tegen de Graaf?’
    ‘Stil.’
    Dolf trok hem uit de rij en ging met de kleine koning aan de kant van de weg zitten. Terwijl de kinderen hen voorbijliepen, zei hij: ‘Luister, ik weet nu een manier om de gevangenen uit het kasteel te halen. Vannacht — of liever: morgenochtend heel vroeg.’
    ‘Hoe dan?’
    ‘Zachtjes… het mag niet uitlekken. Met een list.’
    Carolus knikte heftig.
    ‘Ik doe mee. Wat ben je van plan?’
    Dolf vertelde het hem. Hij sprak zeker een half uur achtereen en Carolus raakte er helemaal opgewonden door.
    ‘Dat is knap bedacht!’ riep hij uit toen Dolf eindelijk zweeg. ‘En ik moet zeker voor de materialen zorgen?’
    ‘Precies. Noem eens op.’
    Carolus telde het af op zijn vingers.
    ‘Zeventien horens, zeventien haarbanden en grasrokjes, vogelveren, vet en houtskool — en zeventien paar schoenen met het bont aan de buitenzijde. Die horens zijn er wel, meestal bewaren we ze om ze uit te hollen, het zijn fijne drinkbekers.’
    ‘Laat de meisjes de andere dingen vlechten, maar vertel ze niet waar het voor is. Zeg maar dat je weer iets nieuws hebt uitgevonden,’ zei Dolf.
    ‘Maar waarom moeten we precies met zijn zeventienen zijn?’ vroeg Carolus.
    Dolf aarzelde. Zoiets kon je aan Leonardo uitleggen, niet aan de kleine koning, voor wie rekenkundige reeksen geheimtaal waren. ‘Dat zal de meeste indruk maken, vooropgesteld dat die rovers de moeite nemen ons te tellen. Zeventien is een tovergetal.’
    ‘Het getal van de Duivel is dertien,’ zei Carolus.
    ‘Ja. Maar met zo weinigen is het te gevaarlijk. Zeventien is precies zo’n geheimzinnig aantal. Geloof me nu maar.’
    ‘Weten ze dat op de burcht van Scharnitz?’
    ‘Hun huiskapelaan zal het zeker weten.’
    ‘Mooi.’ Al pratend kreeg Dolf weer een inval. Hij tastte in zijn broekzak en voelde daar het kostbare doosje lucifers waarop hij al die weken zo zuinig was geweest.
    ‘Vogeldrek,’ zei hij, half hardop.
    ‘Wat?’
    ‘Van die witte, gedroogde vogeldrek. Dat vind je op elke steen… Dat zoek ik wel bij elkaar vanmiddag. En droge houtskool. Jij, Carolus, zorgt voor de rest van de vermomming en je zoekt ook vijftien sterke jongens uit die niet gauw bang zijn. Je vraagt ze of ze bereid zijn ons te helpen om hun vrienden uit de burcht te halen. Ze hebben het recht te weigeren, want we mogen niet verhelen dat het een levensgevaarlijk karwei is. Maar zelfs als ze niet durven, moeten ze hun mond erover houden.’
    ‘Ik ken er wel dertig die graag zullen meedoen.’
    ‘Vijftien is genoeg. Met ons beiden erbij maakt dat zeventien. Niet één meer of minder.’
    ‘Het lijkt wel vastenavond,’ grinnikte Carolus.
    ‘Mijn lieve jongen, dit is geen grap. Het wordt bittere ernst en we kunnen er alle zeventien het leven bij inschieten.’
    ‘Dacht je dat ik laf was?’ stoof Carolus op.
    ‘Natuurlijk niet. Jij bent de moedigste kleine koning die ik ooit heb ontmoet. Maar nu moet ik er nog achter zien te komen hoe die burcht in elkaar zit. Van hieruit kun je hem zien en die rots waarop hij staat, is onbeklimbaar steil. Wat denk je dat er aan de achterkant is, waar het kasteel grenst aan de berghelling?’
    ‘Een kloof,’ zei Carolus zonder aarzelen. ‘Met een ophaalbrug erover?’
    ‘Ja, ik heb die gezien.’
    Carolus’ jagersogen waren veel scherper dan die van Dolf, bovendien wist de jongen hoe je een burcht aan de buitenkant moest bekijken. ‘Dus de ophaalbrug aan de achterzijde, dwars over een diepe kloof is de enige toegangsweg…’ mompelde Dolf peinzend. ‘Dat betekent dat we onze aanval pas kunnen uitvoeren als die brug is neergelaten. Hoe laat in de ochtend zouden ze dat doen, denk je?’
    ‘Vroeg, kort na zonsopgang. Maar er zullen wachters bij staan. Twee zeker.’
    ‘Ja. Wat komt er ná die brug?’
    ‘De poort natuurlijk. Een grote zware poort die wij niet kunnen inbeuken.’
    ‘Hoeft niet. De poort zal voor ons opengaan, daarop kun je rekenen,’ beloofde Dolf met meer zelfvertrouwen dan hij voelde. ‘Wat ligt achter die poort? Een gang?’
    ‘Dat weet ik niet. Het kan een overwelfde gang zijn en aan het eind een tweede poort, of een ijzeren valhek. Maar dat halen ze wel op, als de buiten poort open is — en ze geen onraad vermoeden.’
    ‘Daarom moeten we er ook voor zorgen dat niemand behalve wij zeventienen iets van het plan te horen krijgt. Wat komt er na de poorten?’
    ‘De binnenplaats. Zeg Rudolf, heb jij nooit een kasteel van binnen gezien?’
    ‘Jawel, maar waar ik vandaan kom hebben ze geen rotsen van honderd meter hoog waarop ze hun vesting kunnen bouwen. Daar is het laagland en moeras. Als ze bij ons een kasteel bouwen, graven ze er grachten omheen en bouwen sterke muren.’
    ‘Romhild heeft geen extra muren nodig, de rots beschermt hem voldoende.’
    ‘Een binnenplaats dus,’ prevelde Dolf. ‘Flink ruim, hoop ik, omgeven door gebouwen. Ligt het woongedeelte tegenover de poort?’
    Met de hand boven de ogen tuurde Carolus naar het kasteel in de verte.
    ‘Ja, ik tel veertien ramen die uitkijken over het dal. Dat moet het woongedeelte zijn. Links en rechts staan de bijgebouwen. Een kapel, je kunt het torentje goed zien. Als je met je rug naar het bos gaat staan, bij de ingang van de burcht, liggen de stallen en opslagplaatsen links, de kapel en de wapenkamers rechts…’
    ‘Waar denk je dat onze vrienden zijn ondergebracht?’
    ‘Die zijn natuurlijk opgesloten in de bijgebouwen, in de brouwerij misschien of in een lege stal. Beslist niet bij de paarden. Zo’n roofridder is erg gesteld op zijn paarden en laat er geen gevangenen bij.’
    ‘Hoeveel kinderen werden er vanochtend geroofd?’
    ‘Niemand heeft ze geteld, ik heb er ook niet op gelet. Nicolaas joeg ons de tent weer in, maar ik bleef buiten en schoot op de ruiters. Ik raakte er een in zijn oog, hij viel van zijn paard en de kinderen sloegen hem dood. Toen trok Anselmus me naar binnen, hij was woedend op me. Everard zegt dat het er meer dan vijftig moeten zijn geweest.’
    ‘Ja, dat dacht ik ook. Vraag Everard vannacht met ons mee te doen.’
    ‘In elk geval.’
    Dolf keek rond.
    ‘Waarvoor zou Romhild die kinderen nodig hebben? Dit hele dal is toch zijn gebied. Zou hij rijk zijn?’
    Deskundig knikte Carolus met zijn hoofd.
    ‘Ja. Als hij hier woont en alle reizigers tol laat betalen, moet hij heel wat schatten vergaard hebben. Maar zijn grond zal weinig opbrengen en ’s winters lijdt hij honger.’
    ‘Hoe weet je dat?’
    Carolus wees naar het brede dal en de torenhoge bergen rondom. ‘Veel van de grond ligt braak. En heb je vanmorgen die ruiters goed bekeken, Rudolf? Een paar van hen zaten vol pokputten.’
    ‘Vol met wat?’
    ‘In dit dal moeten nog niet zo lang geleden de pokken hebben geheerst. Hé, moet je daarvan zo schrikken? Dat komt zo vaak voor… Van de kerels die het kamp overvielen hadden er zeker zes littekens.’
    Dolf verviel in nadenken. Maar hij begreep niet waarom Carolus dat belangrijk vond.
    ‘Wat hebben de pokken met de kinderroof te maken?’
    ‘Dat zie je toch. De velden liggen onbebouwd, de weg is slecht onderhouden. Die hutten daarginds zien er onbewoond uit. Allemaal een gevolg van de ziekte. Graaf Romhild heeft misschien wel de helft van zijn lijfeigenen verloren. Hij heeft dringend nieuwe werkkrachten nodig.’
    ‘Aha…’
    Wat gebeurde er met je als je de pokken kreeg? dacht Dolf. Je werd zwaar ziek, je ging dood of je werd beter. Wie het overleefde zat onder de littekens, zoals enkelen van Romhilds krijgslieden. Waarvan droomden zulke mannen in hun ijlkoortsen? Van folteringen, gruwelen, de hel? Ze moesten stuk voor stuk een kwaad geweten hebben!
    ‘We zullen hun koortsvisioenen weer voor hen levend maken?’ beloofde Dolf grimmig. ‘De stuipen op het lijf zullen we hen jagen. Carolus, laten we aan het werk gaan.’
    De laatste kinderen waren intussen voorbijgegaan. Dom Thaddeus, die bijna achteraan liep, passeerde hen en keek even verwonderd op hen neer.
    ‘Hebben jullie je bezeerd?’ vroeg hij.
    De twee jongens sprongen op.
    ‘Niets aan de hand. We zaten even te rusten en te praten,’ legde Dolf uit.
    Dat de twee energiekste kinderen uit het leger tussentijds moesten rusten, vond Thaddeus verdacht.
    ‘Jullie zijn toch niet ziek?’
    ‘Zegen ons, Dom Thaddeus,’ zei Carolus plotseling. ‘We zullen het nodig hebben.’
    De priester zegende hen, maar voordat hij verder iets kon vragen renden ze weg, naar voren. Hoofdschuddend keek hij hen na.
    ‘Die twee zijn iets van plan. En het zou me niets verwonderen als dat verband hield met de kinderroof vanochtend. Maar waarom nemen ze mij niet in vertrouwen?’
    Het verdroot hem dat ze hem buitensloten.
    Om de afstand tussen het kinderleger en de dreigende burcht zo groot mogelijk te maken, hadden de leiders besloten de middagrust over te slaan. Maar omstreeks vier uur begonnen vele kinderen over vermoeidheid te klagen. Er kwamen uitvallers en het hoge tempo zakte. Kinderen sjouwden met kinderen. Stemmen verhieven zich die om rust en eten smeekten. Eindelijk moesten ze wel stilhouden en een kampplaats zoeken. Dolf bemoeide zich met niemand en ging op zoek naar Carolus.
    ‘Heb je alles?’
    ‘Ja, ook de horens, de rokjes en schoenen. In mijn mantel gerold en verborgen achter een paar bosjes, daarginds.’
    ‘Mooi. Hoe staat het met de jongens?’
    ‘Ze houden zich gereed. Vijftien, goed gewapend en tot alles in staat.’
    ‘Zorg dat jullie ongezien uit het kamp kunnen wegsluipen en wacht op mij tussen de struiken. Ik moet nog even iets doen. We hebben nog ruim drie uur daglicht om van te profiteren, maar niemand mag ons zien vertrekken. Weten de jongens wat er van hen verwacht wordt? Zijn ze niet te moe?’
    ‘Het zijn geen kleintjes,’ stoof Carolus op. ‘Tot straks dan.’
    Dolf ging Leonardo opzoeken, die bezig was zijn ezel te verzorgen. ‘Luister, mijn vriend. Ik heb vanavond een paar dringende bezigheden. Ik vertrouw Mariecke aan jouw zorgen toe. Pas goed op haar en zorg dat ze me niet volgt. En… eh… als ik niet meer terugkom, wil jij je dan verder om haar bekommeren, Leonardo?’
    ‘Wat ga je doen, Rudolf?’
    ‘Dat kan ik niet zeggen. Beloof me…’
    De student lachte spottend.
    ‘Zien we je over enige tijd terugkeren met vijftig gestolen kinderen?’ vroeg hij zacht. Dolf kreeg een kleur.
    ‘Ssst… hoe kom je op dat denkbeeld?’
    ‘O, wees gerust, ik weet van niets. Ik kan me voorstellen dat je je plannen geheim wilt houden — ik kan zwijgen. Maar ik ken jou, Rudolf. Als jij je iets in je hoofd haalt, moet het gebeuren, al is de hele wereld tegen je.’
    Dolf zuchtte en keek schuw naar zijn vriend, die hem hartelijk toeknikte.
    ‘Ga in vrede, Rudolf, en doe wat je voelt dat je doen moet. Ik zal niet aanbieden je te vergezellen.’
    ‘Nee,’ fluisterde Dolf ontroerd. ‘Iemand moet toch bij de kinderen blijven en over hen waken…’
    ‘Vannacht zal ik voor je bidden,’ beloofde Leonardo ernstig en opeens zonder zijn gewone spot. Ze omhelsden elkaar. Dolf durfde geen afscheid te nemen van Mariecke.
    Terwijl er in het kamp druk werd gekookt, sloop Dolf weg. Hij droeg twee pakken — één met harde koeken, één met de spullen die hij nodig dacht te hebben voor de overval op de burcht van Scharnitz.
    In het bosje aangekomen, vond hij daar Carolus met vijftien goed gewapende en bepakte jongens. Dolf sprak hen zacht toe: ‘We moeten nog deze avond een lange tocht maken en tijd om te rusten zullen we nauwelijks hebben. We mogen beslist niet gezien worden. Over drie uren wordt het donker. Zodra we de burcht bereikt hebben, moeten we eromheen trekken en aan de achterzijde, door het woud, naderen. Verborgen in het woud moeten we de ochtend afwachten en ons klaarmaken voor de overval. Jongens, dit wordt een waagstuk, en wie nu nog bang wordt kan zich terugtrekken. Voor hem vragen we dan een ander. De bijzonderheden bespreken we onderweg wel. Durven jullie het aan?’
    ‘We durven,’ sprak een van de jongens. ‘Onze beste vrienden zijn in het kasteel gevangen — die mogen we niet in de steek laten.’
    Dat was Walter, een geduchte jager. Ook Matthis, een van de vissers, liet zich horen.
    ‘We zijn tot alles bereid, Rudolf, als we daarmee Peter kunnen redden.’
    Dolf was ontroerd. Hoe trouw waren die kinderen! Nog maar enkele dagen geleden hadden ze pal voor hem gestaan. Nu verklaarden ze zich opnieuw bereid hem te volgen, door dik en dun, omdat hun vrienden in gevaar waren. Wie zei dat moed en ridderlijkheid in de dertiende eeuw alleen bij edellieden werden gevonden?
    ‘Dan gaan we.’
    Zwijgend trokken ze weg, terug naar de plek waar Dolf en Carolus die middag hadden zitten praten. Niemand van hen scheen werkelijk bang. Wekenlang waren ze al onderweg, ze hadden ontberingen doorstaan, onder de blote hemel geslapen, wilde dieren overwonnen, brullende rivieren doorwaad, tientallen malen hun leven gewaagd. Ze waren gehard door wind en regen en kille nachten, door brandende zon en de geuren van de vrijheid. Stuk voor stuk waren ze heel wat mans. Carolus had ze met kennis van zaken uitgezocht.
    De kleine koning ging voorop, een generaal die zijn troepen aanvoert. Dolf sloot de rij, dikwijls omkijkend om te zien of ze niet gevolgd werden.
    Enkele weken geleden had hij de eerste huiver gevoeld toen de tocht door de Alpen ter sprake kwam. Sindsdien had hij ertegen opgezien als tegen een onmogelijke onderneming. Hij had ’s nachts gedroomd van horden wolven, van beren, afgronden, sneeuwtoppen, van steenlawines en rampen… Maar niet van wat er deze ochtend was gebeurd: een brutale kinderroof, en de onverbiddelijke noodzaak om zijn vrienden uit een onneembare burcht te gaan halen.

12. Aanval van demonen

    Hoog en zwart verrees de burcht van Scharnitz boven het duistere dal. Dolfs wens was in vervulling gegaan: het regende niet. Het leek er zelfs op dat de lucht iets helderder werd.
    Het dal lag in diepe rust. In de armelijke hutten van boeren en horigen onder de rots waarop de burcht was gebouwd, verroerde zich niets. Op de ommegangen van het kasteel liepen wachtposten. Uit twee ramen van het kasteel scheen licht. Zat daar Graaf Romhild in de ridderzaal met zijn familie te schransen?
    De kleine groep jongens sloop in ganzenmars nader en nader. Ze maakten van elke mogelijkheid tot dekking gebruik. Bosjes struikgewas, zwerfkeien, heuveltjes… Ze moesten een riviertje over en vonden na enig zoeken een smalle houten brug. Diep voorovergebukt snelden zij naar de andere kant. Een breed pad met karrensporen leidde vandaar de helling op, het bos in. Carolus vond het beter dit pad niet te volgen. Ze vermoedden dat het met veel bochten naar de achterzijde van de burcht zou leiden. De kans iemand tegen te komen, mochten ze niet lopen. Ver uit elkaar, hopelijk onzichtbaar in de duisternis, staken ze de glooiende velden over. Hoger en hoger kwamen ze. Nu waren ze aan de bosrand. De diepe duisternis van het woud, de nachtelijke geluiden die eruit opstegen deden hen toch wel even aarzelen. Rechts van hen, nog altijd ver boven hun hoofden uitstekend, konden ze de roetzwarte massa van het kasteel zien tegen de iets lichtere hemel. Even de vlam van een flambouw, daarna niets dan stilte, benauwende rust, zwarte nacht. De kreet van een uil. Geritsel tussen de takken. Een diertje dat voor hen wegsprong, maar dat ze in het donker niet konden herkennen. Erg griezelig allemaal.
    Dolf verzamelde de jongens om zich heen.
    ‘Nu dicht bij elkaar blijven,’ fluisterde hij. ‘Hand in hand, zodat we elkaar niet kwijtraken. Het is ongeveer elf uur in de nacht, morgenochtend om vijf uur moeten we paraat zijn voor de aanval. Dat geeft ons ruimschoots de tijd om naar boven te klimmen, wat te rusten en ons klaar te maken. Kom.’
    Na de dubbele dagmars nu nog de klimpartij door het steile bos, waarvan de grond bezaaid lag met rotsblokken — het was geen kleinigheid. Maar de jongens waren getraind en het fantastische avontuur dat Dolf voor hen had uitgedacht, lokte hen. Ze konden ook niet geloven dat ze werkelijk gevaar liepen. Was er ooit iets verkeerd gegaan wanneer Rudolf van Amstelveen zich ervoor inspande? Wie in hem geen vertrouwen stelde, was een lafaard of een domoor. Nu, dat waren zij niet! Ze klommen. De maan brak door de wolken en scheen op het woud, waardoor het lopen iets gemakkelijker werd. Ze durfden geen gebruik te maken van brandende houtspaanders of kleine fakkels.
    ‘Als we nu eens een beer tegenkomen?’ fluisterde Matthis Dolf in het oor.
    ‘Beren zijn dagdieren. Alleen wolven jagen ’s nachts, maar die zullen niet gauw een hele groep gewapende jongens aanvallen. Wolven zijn slim en bang voor mensen,’ antwoordde Dolf. Of het allemaal waar was wat hij beweerde, wist hij niet. Maar een beetje geruststelling kon hij zelf ook wel gebruiken.
    Eindelijk kwamen ze op gelijke hoogte met het kasteel en daar stuitten ze weer op het karrenspoor dat veel gebruikt scheen te worden. Ze vermeden het, namen de kortste weg recht omhoog tot ze op een plateau kwamen, vanwaar ze konden neerkijken op de zwarte massa van de burcht.
    ‘Hier zullen we rusten,’ besliste Dolf. ‘Tegen zonsopgang moeten we weer dalen tot vlak bij de ophaalbrug.’
    Ze verstopten hun bagage tussen de struiken, kropen weg tussen gras, varens en bloemen en sloten de ogen. Oef, ze wáren moe. Drie hielden de wacht en zouden over een uur worden afgelost. Dolf zou de laatste wacht op zich nemen, want tegen die tijd had hij nog iets te doen. Hij sliep vast. Alle zorgen had hij van zich afgezet. Zijn plan had hij in de loop van de middag honderden malen doordacht, aan alle kanten bekeken — het moest slagen. Als het niet slaagde, zou het hun dood zijn. Een andere mogelijkheid bestond er niet, waarom zou hij zich dan nog zorgen maken? Het kinderleger was achtergebleven onder de hoede van Leonardo. Als Dolf sneuvelde, zou Leonardo zijn plaats innemen, zonder dat er met een woord over gesproken was.
    Carolus schudde hem wakker.
    ‘Tijd,’ fluisterde hij geeuwend. De maan was verdwenen, het was aardedonker. Dolf probeerde iets te zien, hij onderscheidde alleen de schimmen van de wakers, die bezig waren hun aflossing te wekken. Voorzichtig kroop hij naar een plaats van waaruit hij het kasteel kon zien, zonder zelf gezien te worden. Het woud om hem heen leefde, ritselde en siste, maar de geluiden joegen hem geen angst meer aan. Na wat hem een eeuwigheid toescheen, begon de lucht in het oosten iets lichter te worden.
    Nu kreeg hij het druk. Uit het pak dat hij had meegebracht haalde hij twee houten napjes, een stuk koord, gedrenkt in vloeibaar vet, een paar stukken houtskool en twee handen opgedroogde vogeldrek die hij in de loop van de middag had verzameld.
    Hij verpulverde de vogelpoep en de houtskool boven het napje en roerde de poeder goed dooreen. Uit zijn zak kwam het kostbare, zorgvuldig bewaarde doosje lucifers. Het was nog bijna vol.
    De formule voor buskruit herinnerde hij zich nauwelijks. 75 Salpeter, 15 kool en 10 zwavel — of was het omgekeerd? Het enige dat hij zeker wist, was dat je buskruit kon maken van salpeter, houtskool en zwavel. De witte vogeldrek zou wel een flinke hoeveelheid salpeter bevatten, de luciferskoppen bevatten zwavel, aan houtskool was in het kinderleger nooit gebrek. Misschien zou het lukken…
    En als het niet lukte om de bom te laten ontploffen, zou het in elk geval walmen en stinken — en ook dat zou al een mooi effect geven. Zeker een half uur lang was hij bezig, terwijl het om hem heen steeds lichter werd. Hij mengde fijngewreven luciferskoppen, houtskool en vogelpoep met elkaar, deed alles in het napje, bedekte het met het tweede napje en bond de beide delen aan elkaar. Er tussendoor liet hij de lont lopen. Toen alles goed zat, dacht hij: Zou het nu een bom zijn? en verborg het tussen de struiken. Het doosje en twee lucifers had hij in reserve gehouden.
    ‘Jongens, opstaan. Het is tijd.’
    Het dutje had allen goed gedaan. Ze waren stijf geworden en hadden het koud, maar de gedachte dat het grote avontuur ging beginnen, bracht hun bloed aan het stromen.
    De pakken gingen open en de benodigdheden voor de overval werden tevoorschijn gehaald. Zeventien haarbanden en in het midden van elke haarband was een puntige hoorn bevestigd. Ze kleedden zich uit en verstopten hun kleren tussen de struiken. Toen trokken ze elk een grasrokje aan. Ze rilden in de kille ochtendlucht en sommigen klappertandden, maar daar mochten ze niet op letten. Het zou er straks warm genoeg toegaan! De haarbanden bevestigden ze op hun hoofden, waarbij de hoorns dreigend omhoogstaken. Ze maakten hun gezichten roetzwart met een mengsel van houtskool en vet, waarbij de ogen en een rand daaromheen niet geraakt mochten worden. In hun verwarde haren staken ze bovendien een paar veren.
    Dolf bekeek kritisch de zeventien kruisingen van Zwarte Piet en Wilde Indiaan. Nu kwam het laatste deel van de voorbereidingen: het schminken van de lichamen. Dolfs eerste idee was geweest dat ze zich helemaal zwart moesten maken, maar nu viel hem iets beters in, nóg geheimzinniger. Met handen vol zwartsel trok hij lange strepen over de borst en rug van elke jongen, daarna over de blote armen en benen. Ze stonden nog steeds te rillen, maar intussen was het licht genoeg geworden om elkaar goed te kunnen bekijken. Het was werkelijk om bang van te worden zoals ze er nu uitzagen: zeventien gestreepte duivels met gehoornde koppen, harige bontvoeten en blikkerende tanden. Dolf knikte, haalde zijn ‘bom’ tevoorschijn en wenkte de jongens hem te volgen.
    Ze daalden totdat ze op gelijke hoogte waren met de achterzijde van de burcht en een goed zicht hadden op de kloof die het kasteel van de berg scheidde. De brug was nog omhoog. Tussen het steile woud en het ravijn lag een vlakke open plek, ongeveer honderd meter breed, zodat het niet mogelijk was bij verrassing de burcht van die kant te naderen. Bij de rand van die open plek hielden de kinderen halt en doken weg tussen de struiken. Dolf schoof op zijn buik nog iets naar voren, hopend dat hij van de torens af niet gezien zou worden. Hij legde de bom voor zich neer, rolde de lont af en wrong zich weer achteruit naar de dekking van het groen.
    ‘Luister,’ siste hij. ‘Straks steek ik de lont aan. Niet bang worden als je even later een harde knal hoort. Je zult waarschijnlijk rook zien en het zal stinken — maar dat alles stelt niets voor. Loop er maar dwars doorheen, het zal je geen kwaad doen. Begrepen?’
    De jongens knikten, hoewel ze er in werkelijkheid erg weinig van begrepen. Maar als Rudolf het zei, zou het wel waar zijn. Gespannen en bibberend tuurden ze naar de opgehaalde brug en de zware gesloten poort. Ze snakten naar actie en Dolf hoopte dat ze niet te lang hoefden te wachten.
    Even later hoorden ze achter de muren paardengetrappel, geroep, gehinnik. Daarna het geratel van het neerlaten van de brug die met een smak in zijn bedding viel. De poort werd voor de helft geopend. Twee gewapende mannen traden naar buiten en bleven even rondkijken. Ze riepen iets naar binnen, gingen opzij en toen verlieten zeven ruiters de binnenplaats, klotsten over de brug en reden het pad af dat naar het dal leidde. Die gaan de ingang van de kloof bewaken om argeloze reizigers op te vangen, dacht Dolf.
    De brug bleef neer, de poort werd niet helemaal gesloten, zodat mensen te voet in en uit konden gaan. Er verschenen een paar vrouwen, die een ogenblik met de wachters spraken en toen weer verdwenen. De beide soldaten stelden zich aan weerszijden van de poort op, leunend op hun hellebaarden en bereidden zich voor op een paar uur verveling.
    Het leven in de burcht van Scharnitz was op gang gekomen. Langer wachten zou de spanning te veel opvoeren en misschien het effect van de zeventien duivels tenietdoen. Dolf hoorde de jongens bidden. Hij streek een lucifer af en stak de lont aan.
    ‘Sta klaar,’ siste hij. ‘Over een paar tellen komt de knal en dan moeten we meteen oprukken. Verbaas je over niets. Het zal eruitzien als tovenarij, maar dat is ook de bedoeling.’
    Hij keek naar de lont die keurig brandde. Langzaam kroop het vlammetje over de rotsige grond in de richting van het buskruit. Zou het lukken? Dolf drukte de rug van zijn hand tegen de mond en begon ijzingwekkende geluiden uit te stoten, zoals hij het Indianen in avonturenfilms had horen doen. ‘Woewoewoewoewoe.’
    De twee wachters op de brug schokten recht en staarden naar de bosrand. De jongens hielden de adem in. Het vlammetje had de nap bereikt…
    ‘Woewoewoewoe…’ klonk het sinister uit de struiken. De wachters keken elkaar aan, staarden wantrouwig naar het woud en…
    ‘Woemmmm!!’
    Het had gewerkt! Vieze dikke rook verspreidde zich, het stonk ontzettend. De verbijsterde jongens schenen in beelden veranderd, maar Dolf schreeuwde: ‘Kom mee…’
    En toen schoten ze vooruit, dwars door de rook heen.
    Zó zagen de verschrikte wachtposten het tafereel. Eerst was daar dat angstwekkende geluid geweest, toen opeens een dreunende slag. Golven rook kringelden over de open plek. Daaruit kwam een duivel tevoorschijn, nog een duivel, almaar meer duivels. Klein waren ze, zwart en gestreept en gehoornd. Ze knarsten met hun tanden, krijsten, kwamen griezelig snel naderbij. Lamgeslagen van schrik duurde het even voordat de wachters beseften dat de duivels de brug opkwamen, regelrecht in hun richting. Demonen kwamen hen halen om hen naar de hel te sleuren! Schreeuwend keerden de krijgslieden zich om, stootten de poort verder open en stormden de binnenplaats op. ‘Heilige Moeder Gods, red ons!’
    Zeventien duivels, ontzettend om aan te zien, stroomden achter hen aan het plein op. De voorste en grootste, met een gruwelijke witte hoorn op de kop, zwaaide met een flitsend mes. Alle duivels krijsten, gilden, joelden. Mannen, vrouwen en kinderen die zich op de binnenplaats bevonden, gilden ook. Ze lieten alles uit hun handen vallen: emmers, schalen, zadels, riemen en stoven in twaalf richtingen uiteen, achtervolgd door de krijsende demonen. Een vrouw viel op de knieën en werd door drie duivels ondersteboven gelopen. Een bebaarde krijgsman, achtervolgd door de grootste duivel, keerde zich plotseling om en greep naar zijn zwaard, maar die vreselijke demon sprong op hem toe en boorde zijn flitsende mes in zijn blote hand, zodat de man schreeuwend achterover tuimelde. Meteen zat de duivel op zijn borst.
    ‘Genade, genade… red ons!’
    Een harige voet beroerde zijn oor, de man bestierf het bijna van angst. ‘Waar zijn de gevangenen?’ gilde de duivel in zijn gezicht.
    ‘De vijftig heilige kinderen moeten we hebben. Hun onschuldige bloed willen we drinken.’
    De demon sprong op en rukte aan de maliënkolder van de gevallen soldaat. ‘Sta op, breng me bij de heilige kinderen. Vlug, of ik gooi je in de diepste zwavelpoelen van de hel, jij vervloekte zondaar!’
    Op handen en voeten trachtte de man aan zijn kwelduivel te ontkomen. Intussen heerste op het binnenplein een volstrekte chaos. Gillende mannen, vrouwen en kinderen werden besprongen en door kleine zwarte handen geknepen en geduwd. Ze dachten nauwelijks aan verzet. In het woongedeelte van het kasteel vlogen een paar vensters open. Verschrikte bleke gezichten keken naar buiten, trokken zich snel weer terug. De Graaf van Scharnitz verscheen op de houten galerij die langs de eerste verdieping liep.
    ‘De kinderen, de heilige kinderen moeten we hebben!’ schreeuwde Dolf. De kreet werd overgenomen door de andere duivels die als dollen over de hof joegen, mensen en horigen voor zich uitdrijvend. ‘Gééf ze die kinderen,’ bulderde de Graaf, die met ontzetting zag hoe zijn burcht ten prooi ging vallen aan de machten van de hel. Overigens kon hij zich levendig voorstellen dat de duivels zich liever tegoed wilden doen aan het bloed van onschuldige kindertjes dan aan zondaren zoals hijzelf.
    Een zilveren kruis kletste neer voor Dolfs voeten. Hij trapte het weg, want hij ging helemaal op in zijn rol. De krijgsman holde voor hem uit naar de zijvleugel van het kasteel, zwaaiend met zijn ene goede hand, terwijl hij een bloedspoor achterliet. Van de toren transen kwamen pijlen naar beneden suizen, totdat dezelfde bulderstem vanaf de galerij riep: ‘Laat dat, dwazen!’
    Een van de pijlen had een vrouw in de schouder getroffen.
    Een aantal mensen had een goed heenkomen gezocht in de kapel, waarheen de duivels hen niet volgden. De grond was met bloed bevlekt, want de duivels hadden met hun messen en vlijmscherpe stenen in het rond gestoken om zoveel mogelijk schrik te verspreiden. Dolf volgde dansend, krijsend, als een wildgeworden bosneger de krijgsman.
    ‘Geef ze die kinderen, snel!’ bulderde de stem van de galerij weer.
    Een dubbele deur vloog open en daar waren ze: de geroofde kinderen. Alle tweeënvijftig. Toen ze de duivels in het oog kregen die hen kwamen halen, raakten ze onmiddellijk in paniek en begonnen minstens zo hard te gillen en te schreeuwen als de kasteelbewoners.
    Dolf trad snel naar voren en beet Frank toe: ‘Laten ze zich kalm houden. Wij zijn het.’ Toen pas herkende de kleine leerlooier zijn vriend.
    Carolus sjorde Bertho aan zijn arm.
    ‘Kom mee… dat is alleen maar een list.’
    Toch duurde het wel even voordat het tot alle kinderen doordrong dat de demonen niet echt waren en hun verzet opgaven.
    De duivels kregen hun zin. Ze omringden de kleine gevangenen, dreven hen voor zich uit: de poort door, de brug over, het woud in. Nagestaard door de opgeluchte, maar nog altijd op hun benen trillende burchtbewoners.
    De duivels lieten een onvoorstelbare rommel achter op de hobbelige keien van het binnenplein. Een gebroken mes, bloedsporen, fazantenveren en alles wat de bedienden in hun eerste schrik uit de handen hadden laten vallen: kapotte schalen en kruiken, vertrapt brood, een rondslingerende schoen…
    Snel werden de tweeënvijftig kleine slaven het bos ingevoerd, zo ver mogelijk van de burcht vandaan. In het voorbijgaan pikten de duivels hun verstopte kleren op. Koud hadden ze het nu niet meer, het zweet liep met straaltjes over hun beschilderde lichamen. Enkele bevrijde kinderen hadden nog steeds niet begrepen dat hun ontvoering in feite een kolossale grap was en liepen jammerend en biddend voor de demonen uit. Frank holde van de een naar de ander om hen gerust te stellen, maar de aanblik van de gehoornde duivels was zó ontzettend dat de kinderen nauwelijks durfden te geloven dat dit hun vrienden waren.
    Carolus trippelde innig gelukkig naast zijn grote vriend Bertho. ‘Rudolf en ik hebben dat samen bedacht en ik heb voor de maskeradepakjes gezorgd. Bertho, ben je niet blij?’
    En of ze blij waren, die tweeënvijftig bevrijde kinderen. Ze omhelsden hun vieze redders en wilden meteen op weg gaan naar het kinderleger, maar Dolf maakte bezwaren.
    ‘Die halen we vannacht wel in. Voorlopig moeten we ons schuilhouden in de bossen. Niemand mag ons zien. Romhild en zijn trawanten moeten denken dat we de kinderen regelrecht naar de hel hebben gevoerd. Als ze ons door het dal zien gaan, zullen ze meteen begrijpen dat ze voor de gek zijn gehouden, en dan zijn we nog niet gelukkig.’
    Dus hielden ze zich onzichtbaar, stilden hun honger met bessen en met de koeken die de redders hadden meegebracht. Pas toen de schemering inviel, waagden ze zich bergafwaarts. Tegen de ochtend bereikten ze de plaats waar het kinderleger de vorige avond had gekampeerd. Daar trokken ze zich terug in de wouden om een paar uur te gaan slapen.
    Ze waren nu weer een kilometer of tien van de burcht verwijderd en daarom waagden ze het om diezelfde middag verder te gaan, in de hoop de hoofdmacht in te halen voordat de avond viel en voordat die het einde van het dal zou hebben bereikt.
    De duivels hadden hun maskerade afgelegd en hun eigen kleren aangetrokken, maar het vettige zwartsel kregen ze niet gemakkelijk van hun lijven gewreven. Ze poetsten zich met handenvol droog gras en mos, maar ze bleven eruitzien als schoorsteenvegers. De koeken waren op. Tijd om te jagen hadden ze niet. Ze lesten hun dorst in een beekje en snelden toen weer verder, achter de grote massa van het kinderleger aan. Laat in de avond zagen ze eindelijk in de verte de vuren oplaaien. Het leger kampeerde aan de voet van opnieuw steil oprijzende bergen: het laatste deel van het geweldige Karwendelmassief. Strompelend van vermoeidheid, zwart van vuil en stof, kwamen ze het kampement binnen.
    Carolus, die bijna niet meer op zijn benen kon staan, liep regelrecht naar de tent, griste Dom Anselmus een stuk vlees uit de handen, struikelde de tent binnen en viel al etend in slaap. Hij had geen woord gesproken. Hilde, die hem twee dagen lang tevergeefs had lopen zoeken, barstte in tranen uit van opluchting en ongerustheid. Met een natte lap veegde ze over zijn vuile gezicht — hij merkte het zelfs niet. Frieda viel huilend haar vriendinnen om de hals en vroeg om eten. Bertho, Willem en Carl lieten zich vallen bij het eerste kampvuurtje dat zij bereikten en strekten smekend de handen uit naar het braadspit. Ze waren allemaal uitgehongerd.
    De terugkeer van de geroofde kinderen veroorzaakte een geweldige opschudding in het kamp, maar niemand kreeg antwoord op alle vragen. Redders en geredden konden geen pap meer zeggen. Ze wilden alleen iets eten en dan slapen, slapen!
    Dolf, Peter en Frank hoorden de ezel balken. Ze vonden het kampvuurtje van Mariecke en Leonardo, smakten neer, riepen om water en brandden hun gretige monden aan de hete soep. Mariecke greep Dolfs zwarte hand en kuste hem, dol van vreugde. Leonardo zei niets. Hij omhelsde Peter en Frank, keek toen met grote ogen naar Rudolf van Amstelveen, die de konijnenbontschoenen van zijn brandende voeten trok. Eindelijk vond de student zijn stem terug.
    ‘Het is je dus toch gelukt…’
    Zijn anders zo spottende stem was nu diep van bewondering.
    Dolf miste de fut om te vertellen hoe het gegaan was. Zo vuil als hij was, propte hij zijn windjack onder zijn hoofd en ging slapen. Als van ver weg hoorde hij Leonardo nog zeggen:
    ‘We beschouwden je al als verloren…’ en daarna wist hij niets meer. Hij droomde van zijn moeder, van de badkamer thuis, van de douche die niet goed werkte en alleen koud water gaf, hoe heftig je ook aan de warme kraan draaide…
    Want het regende opeens pijpenstelen!

13. De tocht door de Alpen

    In een lange, lange rij trok het kinderleger door het Karwendelmassief. Over smalle paden, over wegen die deze naam nauwelijks mochten dragen, langs woeste bergbeken, over rotsen en spleten, door dichte wouden, doornig struikgewas, over stenige hellingen en puntige rotsblokken. Ze klommen. Het werd kouder en kouder. Niets bleef hun bespaard. En al die tijd regende het.
    De rotsen schreiden. Rondom hoorden ze water murmelen, borrelen, soppen. Hun voeten zakten op vlakke gedeelten tot de enkels in de modder. De pakken met gedroogde levensmiddelen op hun ruggen zogen het vocht op en werden loodzwaar. De schoenen van slecht gelooide huiden kleefden aan hun gezwollen voeten. Ze stonken, schuurden hun tenen kapot. Modder plakte aan hun handen, hun kleren, in hun haren. De pijlen trokken krom in de kokers. De henneptouwen krompen en snoerden in hun vlees. Om hun honger te stillen, knabbelden ze al lopend op de keiharde koeken, want droog hout om vuurtjes te stoken was nauwelijks te vinden. Als ze voor de nacht toch vuur moesten maken, dan moesten ze eerst stevige bomen omhakken waarvan het harsrijke binnenste nog wel wilde branden. Maar het sprokkelhout was drijfnat, het gras dat ze nodig hadden om het vuur op gang te krijgen wilde geen vlam vatten. De vonken uit hun vuurstenen doofden in de gestaag neervallende regen. Een kampvuur opbouwen en aanhouden werd een specialiteit waarbij het aankwam op vindingrijkheid en een gelukkige hand. Carolus verzon de dolste dingen om zijn kleine onderdanen te beschermen tegen de dagenlange depressie. Maar in dit gebergte was geen taai riet om afdakjes van te vlechten. Er waren geen wilgentakken om windschermen van te bouwen. Huiverend, doornat en moe kropen de geluksvogels ’s avonds in holen en spleten of probeerden een beschutte slaapplaats te vinden onder druipend geboomte. De meesten van hen echter waren prijsgegeven aan de kille regendruppels, de snijdende wind, de allesdoordringende kilte.
    Hun voeten gleden uit op de modderige geitenpaden en glibberige rotsen. Er ging geen uur voorbij of er verongelukte een kind, omdat het in de diepte stortte, zijn nek brak, verdronk of door vallend gesteente werd getroffen. Hoestend, met druipende neuzen, snakkend naar adem, rillend van koude en koorts zochten ze hun weg naar boven, steeds hoger. Ze werden slechts overeind gehouden door de nooit aflatende hoop dat het klimaat aan de andere zijde van de bergmuur beter zou zijn. Hoeveel kinderen kwamen om in de drie eindeloze dagen die ze nodig hadden om het hoogste punt te bereiken? Dolf wist het niet. Hij had zijn leven gewaagd om tweeënvijftig kinderen te redden uit de hebzuchtige handen van Graaf Romhild von Scharnitz. Maar deze slachtoffertjes kon hij niet redden. Het kinderleger was te groot. Hij noch zijn vrienden konden overal tegelijk zijn. Er stierven nog anderen, niet door een ongeluk: aan een longontsteking, aan uitputting, aan een hartverlamming of aan verraderlijke trucjes van Moeder Natuur, die geen medelijden kende en onbarmhartig toesloeg. Ze werden aangevallen door wilde dieren, gebeten door slangen, verpletterd door steenlawines. Boven hun hoofden cirkelden de roofvogels. Een arend die midden op de dag een klein, wat achtergebleven kind aanviel, werd weliswaar door Bertho gedood, die zich als ordebewaker in de achterhoede bevond, maar de vogel had het kind toch zo toegetakeld dat het diezelfde avond stierf. En Bertho had er weer een litteken bij. Op deze grauwe dag viel de schemering vroeg in — en duurde lang. Leonardo, vooraan, ontdekte wat hogerop een redelijk vlakke bergweide die een goede kampplaats bood. Willem merkte op dat de omringende bergmuren vol holen en gaten zaten; hij ging er één binnen om te zien of het een geschikte plek zou zijn voor de zieken om er te overnachten — en stond toen oog in oog met een bruine beer.
    De beer stond op zijn achterpoten, zwaaide dreigend met de voorpoten en gromde. Het dier was geschrokken, het was bang voor mensen. Een paar kinderen waren Willem nagelopen, zagen het beest en gilden. De beer, in paniek geraakt door de vreemde geuren en geluiden, liet zich zakken op zijn vier poten en stormde naar voren.
    Leonardo was er al, buiten adem, gewaarschuwd door het gegil, door de kreet: ‘Een beer, een beer, help ons’ en hij vloog op het dier af, dat grommend en met zwaaiende kop boven de gevallen Willem stond. Zonder aarzelen liet de student zijn knots op de berenkop neerkomen. Hij moest wel, hij had het beloofd. De beer deinsde terug, brulde, schudde zijn gebeukte kop, draaide zich om en maakte zich uit de voeten.
    Hij holde recht op een groepje kinderen af die schreeuwend uiteenstoven. Het arme dier zag nauwelijks iets. Zijn harde schedel kon een klap wel verdragen, maar hij voelde toch de pijn. Bertho en Carolus schoten pijlen op hem af, die hem wel raakten maar niet door zijn dikke huid drongen en in de haveloze vacht bleven hangen. Leonardo holde het beest na, zonder hem in te halen (hij keek wel uit) en de beer krabbelde, doodsbang, grommend en protesterend tegen de helling op, takjes, modder, steentjes achter zich wegtrappend. Hij verdween achter de rotsen uit het gezicht en Leonardo keerde terug.
    De kinderen ontvingen hem met rouw en bewondering. Willem was dood. Doodgeslagen door die ontzagwekkende klauw van het angstige dier. Drie andere kinderen bleken lichtgewond en konden de rest van hun leven teren op het verhaal hoe zij eens, in de bergen, werden aangevallen door een bloeddorstige beer, hoe ze zich verweerd hadden en het hadden overleefd. De mare over Leonardo’s heldendaad, over hoe hij alleen en gewapend met niets dan een stuk hout een woeste beer, huizenhoog, op de vlucht had gejaagd, ging van mond tot mond. Nu was hij een held uit een sprookje.
    Dolf wist van niets. Hij was bezig aan de andere zijde van het kamp, probeerde met behulp van Frieda, Mariecke en Hilde een beschutte plek in te richten voor de hoestende kleintjes, en op het geschreeuw hoger op de helling lette hij niet. Duizenden kinderen die hun kampement opbouwden, maakten altijd een heidens lawaai — hij was dat gewend.
    De nacht verliep verder vrij rustig. De beer liet zich niet meer zien. De wolven durfden niet te naderen, afgeschrikt als ze werden door de vuren, de zorgvuldige bewaking. Leonardo sliep die nacht niet; hij bleef het kamp inspecteren, in slaap gesukkelde wachtertjes wekken, hij bleef op zijn hoede. Zelfs dat ontging Dolf. Sinds Leonardo het bevel over de ordetroepen op zich had genomen, bemoeide Dolf zich daar weinig mee. Hij vertrouwde volledig op zijn vriend.
    En hij was hondsmoe.
    Bij het aanbreken van de dag trokken ze verder. Ze dronken modderwater. De woeste bergbeken en watervallen zagen bruin van weggespoelde aarde. Het water smaakte ook naar aarde, naar dode dieren, naar rottend groen. De gerookte vissen begonnen te beschimmelen, de graankoeken werden week en dreigden uit elkaar te vallen. Het gedroogde vlees zwol op en begon te stinken. De niet-aflatende regenbuien, de gure wind en de vermoeidheid van de lange klim dompelden de kinderen in een soort verdoving. Ze baden hartstochtelijk om zonneschijn, om warmte — en kregen nog meer nattigheid. Ze smeekten de Heilige Maagd om bescherming — en zagen een kleine jager verongelukken, die achter een gems aanging en in een spleet viel.
    De doden konden nauwelijks begraven worden. Meestal was de grond te stenig en te hard. Dan legden ze de lijkjes bijeen en stapelden er losse stenen op. Maar ze verlangden er zozeer naar de pas te bereiken en een blik op het daarachter gelegen Inndal te kunnen werpen dat ze daarmee niet veel tijd verspilden. En wat hadden die begrafenissen voor zin? De aasdieren zouden diezelfde nacht nog de keien opzij werpen en zich aan de dode kinderen te goed doen.
    Ze klommen. Hoger en hoger. Tegen de middag van de derde dag veranderden de striemende buien in een zeurderig motregentje, waarvan ze nog altijd doornat en koud werden. Bovendien kwamen ze nu in de mist. Hoe hoger ze klommen, hoe dikker de nevels werden die opstegen uit de beboste hellingen. Soms konden ze geen hand voor ogen zien. Dan stapten een paar kleintjes mis, vielen in een beek, gleden in de afgrond, raakten de aansluiting met de anderen kwijt en verdwaalden. Verkoudheid teisterde hen. De hele nacht, de hele dag verscheurde de hoest hun borst. Ze niesden, snoven, schraapten hun pijnlijke kelen. Koortsachtig keken ze door hun tranende ogen naar de steenmassa’s rondom, die geheimzinnig uit de mist kwamen opduiken en die ze weer even geheimzinnig achter zich zagen verdwijnen. Toch trokken ze verder, hoger en hoger, door niets te weerhouden op hun weg naar Jeruzalem.
    Frieda ontdekte bijen — en nesten vol wilde honing. Honing was goed voor ontstoken kelen. Ze trommelde een aantal jongens en meisjes bijeen en die waagden hun leven om de bijennesten te plunderen. Vele van die kinderen werden gestoken, één van hen stierf zelfs aan bijensteken. Maar de druipende honingraten brachten verlichting voor de zieken.
    Laat in de middag van de derde dag bereikten ze eindelijk de pas. Het mistte nog steeds. Het dal vóór hen was overdekt met een dikke wolkenlaag, zodat ze nauwelijks beseften dat ze boven waren. De wind was gaan liggen, de regen was opgehouden, maar alles droop. Alleen uit het feit dat ze begonnen te dalen, konden ze opmaken dat deze zijde van de bergmuur was overwonnen.
    Maar die afdaling kostte ook slachtoffers. De smalle weg zigzagde langs de bergwanden en was zo glad als een ijsbaan. Ze konden nauwelijks zien waar ze liepen, ze konden geen vijf meter voor zich uit kijken, en de bochten kwamen altijd onverwacht. Menig kind gleed uit, rolde tien meter naar beneden, kwam met een klap tegen een boomstam aan om snikkend, met gekneusde botten te blijven liggen. De sterken — ordebewaarders, jagers, vissers en leerlooiers — haalden hen weer op, zoekend en roepend. Honderden grote jongens en meisjes sjouwden met gewonde, zieke of huilende kindertjes. Van zingende, biddende kruisvaarders waren ze veranderd in lastdieren. De tweede os hadden ze kort voor de top verloren in een verraderlijk diepe kloof. Zo diep was deze kloof dat ze het gevallen dier niet konden bereiken en het loeiend en brullend moesten achterlaten. Bertho zond een paar pijlen naar beneden, in de hoop het beest te kunnen doden, maar het was vergeefs. Ze moesten de os, hulpeloos en zwaargewond, aan zijn lot overlaten. Dolf hoopte dat de wilde dieren hem spoedig uit zijn lijden zouden helpen.
    Ze daalden. Soms te snel, en dat liep uit op ongelukken. In de scherpe bochten van het pad brokkelde de doorweekte bergwand onder hun voeten af. Vijf kinderen stierven aan het eten van giftige bessen. Toen de avond dreigde te vallen, veel vroeger dan anders, moesten ze hun kamp opslaan in het steil aflopende woud, want deze zijde van de Karwendel had niets te bieden dan steile hellingen, overdekt met bomen. De vuren die zij met veel getob hadden aangestoken, rookten hevig en gaven weinig warmte. Dolf, die zijn waterdichte windjack aan een rillend kind had uitgeleend, lag doornat en bibberend bij het smeulende vuur en dacht met wrok aan Nicolaas, aan de baronskinderen en de twee monniken die nu droog en warm in de tent huisden. Hij moest zich beheersen om niet op te springen, naar de tent te rennen. Het liefst zou hij de elitegroep aan hun haren naar buiten hebben gesleept. Maar welk recht had hij om zich te beklagen over hun egoïsme? Hun tent was een statussymbool. Geen van de andere kinderen, die bibberend van kou probeerden te slapen, zou het in zijn hoofd halen om tegen deze vorm van ongelijkheid te protesteren; het paste in hun wereldbeeld.
    Was het in Dolfs eeuw anders? In grote delen van de twintigste-eeuwse wereld namen machthebbers en staatshoofden het er goed van, ook al crepeerde de bevolking van honger, armoede en ellende. Wie in die landen tot opstand durfde op te roepen, werd in de gevangenis geworpen, gemarteld, vermoord. De twintigste eeuw — Dolf had het herhaaldelijk op de televisie gezien — was niet beter dan de dertiende, zelfs niet beschaafder. De mensen waren dezelfden gebleven: leugenachtig, zelfzuchtig en wreed. Ook in Dolfs tijd werden hele landstreken verwoest en volkeren uitgemoord ter wille van een idee, ter wille van de buit, ter wille van de macht. Het verzet tegen uitbuiting en dictatuur was in Dolfs eeuw groter, maar er leefden ook viermaal zoveel mensen dan in deze Middeleeuwen. De onderdrukkingsmethoden waren in Dolfs tijd geraffineerder. Maar een verzetsman folteren met gloeiend ijzer en duimschroeven of met elektronische apparatuur — dat kwam op hetzelfde neer. Tussen de lijfeigene die met de zweep werd bedreigd, en een moderne fabrieksarbeider die met werkloosheid werd bedreigd, was het verschil in wezen niet zo groot. Beiden werden uitgebuit en zoet gehouden. De horige met kerkelijke plechtigheden en de belofte van de hemel. De twintigste-eeuwse arbeider met voetbaltoto’s en vakantietoeslag maar vrij waren zij geen van beiden. De noodzaak om in hun levensonderhoud te voorzien, en dat precies zó te doen als de hoge heren hun voorschreven, gold voor de twintigste-eeuwer evenzeer als voor de horigen die Dolf op de akkers had zien zwoegen.
    Maar deze kinderen, hoewel misleid door een sprookje, déze kinderen waren vrij! Zij werden belaagd door het klimaat, door wilde dieren en ontberingen, door duizend gevaren, maar hun besluit om naar Jeruzalem te gaan hadden ze zélf genomen. Al die wezen en verschoppelingen en weggelopen kleine lijfeigenen waren vrijwilligers.
    De gevolgen van hun vrijwillig genomen besluit kwamen voor hun eigen rekening. Ze wisten dat ze tijdens de lange tocht konden bezwijken — en toch gingen ze verder, steeds verder. Wie niet meer wilde, kon achterblijven of een andere bestemming zoeken, zoals Fredo en zijn achthonderd volgelingen. Dolf voelde zich opeens van binnen warm worden toen de betekenis van dit kinderleger tot hem doordrong. Voor het eerst in hun armzalig bestaan hadden deze kindertjes zelf een besluit kunnen nemen. Dat was voldoende geweest om van verwaarloosde weesjes en uitgebuite werkezels een leger te smeden dat zich door geen enkel gevaar, geen enkele moeilijkheid liet terughouden van het gestelde doel. Het kon niet louter vroomheid zijn wat hen voortdreef. Na ruim een eeuw van kruistochten waren die al lang over hun hoogtepunt heen. De volwassenen hadden er niet veel zin meer in. Maar de kinderen nog wel! Die roken de vrijheid, een kans op een ander, beter leven.
    Ze werden ongetwijfeld bedrogen door Anselmus. Wat de kinderen te wachten stond in Genua, kon Dolf nog altijd niet raden. In elk geval géén wonder. Maar dat daar iets beslissends zou gebeuren, stond voor Dolf vast. En dan zouden deze kinderen opnieuw voor een keuze staan. Hij was nieuwsgierig hoe ze zouden beslissen, elk voor zich, over hun toekomst.
    Maar — o jongens! — welk een kracht huisde er in één zo’n vrij mensenkind! Hoeveel doorzettingsvermogen en idealisme! Dolf, koud en moe, was plotseling trots op deze kinderen, op hun moed en hun vermogen tot lijden. Hij begreep nu waarom hij niet kon nalaten zich voor hen in te spannen. Ze waren het waard.
    De volgende avond bereikten ze de voet van het gebergte en konden hun kamp opslaan in het brede Inndal. De Karwendel, de eerste hoge drempel van de Alpen, lag achter hen.
    Ze hadden vele kinderen verloren. Dolf schatte het aantal slachtoffers zeker op een honderdtal. Mariecke, die er goed doorgekomen was, ging in de ziekenboeg helpen. Voor het eerst sinds vele dagen kreeg Dolf de monnik Thaddeus weer in het oog. De bescheiden priester had zich in de bergpassen ongetwijfeld duchtig geweerd en op zijn eigen, stille manier zeker tientallen kinderen het leven gered, maar Dolf had er niets van gemerkt. Het kinderleger was zo groot dat het gemakkelijk kon gebeuren dat je je beste vrienden dagenlang uit het oog verloor. Nu pas vernam Dolf dat Willem, een van de jongens die hij uit de burcht van Scharnitz had gehaald, in de Karwendel was omgekomen. Willem was nietsvermoedend het hol van een beer ingelopen om een slaapplaats te zoeken voor een aantal verkleumde kinderen en… De ironie van dit noodlot trof hem diep.
    ‘Als ik hem niet was komen bevrijden uit de burcht, dan zou hij nog geleefd hebben,’ mompelde hij verstikt. ‘Nu is hij dood en het was een zinloze, angstwekkende dood…’
    Dom Thaddeus legde troostend een hand op zijn schokkende schouders. En alsof hij kon raden wat er de laatste tijd in de jongen was omgegaan, zei hij zacht: ‘Huil niet, mijn zoon. Willem stierf in vrijheid. Hij is nu bij God.’
    De stemming in het kamp was opgewekt, ondanks de verliezen die ze hadden geleden. In één week waren twee grote heldendaden verricht die genoeg op de verbeelding van de kinderen werkten om tot legenden uit te groeien. Twee heldendaden: de expeditie naar de burcht van Scharnitz en Leonardo’s gevecht met de bruine beer. De kinderen konden over bijna niets anders praten en vertelden elkaar de verhalen alsof ze die door minstrelen hadden horen voordragen.
    Dolfs stunt in Scharnitz was een kolossale grap geweest, waarom je hartelijk kon lachen. Maar Leonardo’s knots die neerkwam op de harde schedel van een verschrikte beer, zodat het beest er brommend en met grote snelheid vandoor was gegaan, werd in hun ogen het wapen van een reus.
    Het Inndal was breed, tamelijk vlak en zeer vruchtbaar. Vijftien mijl verderop lag de prachtige stad Innsbruck. En achter Innsbruck rees opnieuw een verschrikking op: torenhoge bergen die de toegang tot Lombardije afsloten. Een dag na de doortocht van de Karwendel bereikten de kinderen de oude stad. De burgers van Innsbruck ontvingen hen gastvrij en zelfs met eerbied. Levensmiddelen werden aangesleept en onder de kinderen verdeeld. Voor het eerst sinds vele dagen kregen ze weer groente en de kleintjes melk. De zon was eindelijk doorgebroken en het lange, brede dal baadde in een gouden gloed.
    Ze droogden hun doorweekte kleren, beklopten het door vocht hardgeworden schoeisel. Gebroken ledematen werden — tamelijk ruw — door de stadschirurgijn behandeld en gespalkt. De bisschop verliet zijn paleis om het kinderleger te komen zegenen. De drie schapen die wonder boven wonder de tocht over de Karwendelpassen hadden overleefd, werden aan een slager verkocht en voor het geld werden gerookte hammen en worsten ingeslagen. Het kinderleger kwam weer op adem, het optimisme keerde terug. De Karwendel had hard toegeslagen, maar hun moed was niet gebroken. Vol vertrouwen zagen ze de tocht over de Brenner tegemoet.
    Dolf, zwervend over het kamp, liep Carolus tegen het lijf.
    ‘Gaat het goed?’ vroeg hij vrolijk.
    De kleine koning lachte hem zonnig toe. Opeens schoot Dolf iets te binnen. ‘Carolus, dat heb ik je al een hele tijd willen vragen. Hoe komt het dat jij tot de toekomstige koning van Jeruzalem bent uitgeroepen? Hebben de kinderen dat zelf gedaan?’
    ‘De kinderen? Natuurlijk niet.’ Carolus richtte zijn kleine, sierlijke gestalte hoog op. ‘Ik ben aangewezen door de Graaf van Marburg, wiens schildknaap ik was. Dat was een hele eer, hoor. Want hij had vier schildknapen en ik was de jongste. De drie anderen waren schreeuwend jaloers.’
    Dolf ging erbij zitten en trok de kleine koning naast zich neer. ‘Dus je bent niet van huis weggelopen, zoals Fredo?’
    ‘Dat kon toch niet, ik had mijn heer trouw gezworen. De Graaf van Marburg stuurde me met het kinderleger mee om te passen op zijn dochter Hilde, die koningin van Jeruzalem moest worden…’
    ‘Hé, wacht eens even,’ riep Dolf, bij wie een oude herinnering opkwam, ‘je bent dus gestuurd. Door de Graaf van Marburg, die ook zijn dochter liet meegaan… met toestemming van de aartsbisschop, als ik het goed heb begrepen.’
    ‘Ja, de aartsbisschop heeft ons gezegend en in de bijzondere zorg van Nicolaas aanbevolen.’
    ‘Maar er is toch een koning van Jeruzalem? Ik bedoel niet bij de Saracenen, maar gewoon een christelijk edelman die zich zo noemt?’
    ‘Natuurlijk, maar zolang de stad nog in handen is van de Turken, is dat maar een formaliteit. Een geërfde titel, meer niet. Ik zal de echte, nieuwe koning worden.’
    Dat riekt naar hogere politiek, dacht Dolf. De Duitsers willen vaste voet en macht in Palestina krijgen. Ze hopen dat de kinderen er met Gods hulp in zullen slagen de Turken te verjagen, en dan kunnen de grote heren het overnemen. Carolus is niets dan een nietige pion in hun schaakspel. Ze proberen God, die aan Nicolaas wonderen heeft beloofd, voor hun karretje te spannen!
    ‘Wie is in naam koning van Jeruzalem?’ vroeg hij.
    ‘Dat weet ik niet precies, er zijn er al zoveel geweest. Een Frankische edelman.’
    Juist, dacht Dolf, en hij moet vervangen worden door een Duitser. En dan niet formeel, als titel, maar in een bevrijde stad.
    Wat de jongen het meest verbaasde, was toch dat volwassen machtige mannen als de Graaf van Marburg en de Aartsbisschop van Keulen en wie weet welke intriganten nog meer gelóófden in het succes van de Kinderkruistocht! Kennelijk had de aartsbisschop de zaak georganiseerd in samenwerking met Anselmus en Johannis. Hij had Nicolaas een huifkar, een span ossen en een legertent geschonken. De Heer van Marburg had niet geaarzeld zijn dochtertje en een van zijn schildknapen mee te sturen… Hadden ze dan geen verstand?
    Maar wellicht hadden de beide heren zelf ook een hard hoofd in de onderneming en geloofden ze nauwelijks dat de kinderen het Heilige Land zouden bereiken. Maar je kon niet weten… Stel dát het lukte, stel dát de beloofde wonderen plaatsvonden, dan hadden die beide heersers een stevige vinger in de pap! Zo ongeveer moest hun gedachtegang zijn geweest. En dat de hele Kinderkruistocht kon uitlopen op de ondergang van achtduizend kinderen — ach, wie zou zich daarover druk maken? Misschien was hun bijgedachte wel geweest: onze streek raakt overbevolkt, er zijn te veel loslopende weeskinderen en zwervertjes, dit is een mooie manier om ze voorgoed kwijt te raken.
    En ze hadden twee prachtexemplaren uitgezocht om hun politieke doeleinden te verwezenlijken, bedacht Dolf ook nog. Hilde van Marburg, de onvermoeibare hoofdzuster, fier en streng en allerliefst, een meisje uit duizenden. Hield haar vader niet van Hilde, dat hij haar blootstelde aan de verschrikkingen van zo’n tocht?
    Waarschijnlijk gaf de man weinig om het kind, zomaar een meisje in zijn ogen, goed genoeg om later uitgehuwelijkt te worden, een ding waarmee je macht en invloed kon kopen.
    En Carolus! Hij mocht dan de jongste schildknaap zijn geweest, nauwelijks meer dan een bediende aan het hof van de Graaf, de man moest ongetwijfeld gezien hebben dat het kind dapper, trouw en eerlijk was. Dat kon hij gebruiken! Goeie genade, wat dáchten die middeleeuwers wonderlijk. Geen wonder dat het schaakspel in deze tijd zo populair was bij de hoge heren; in hun werkelijke leven gebruikten ze mensen, kinderen, hele legertrossen op dezelfde manier.
    ‘Het is niets leuk meer in de tent,’ klaagde Carolus plotseling. ‘Anselmus en Johannis hebben voortdurend ruzie. Anselmus wil opschieten, hij heeft altijd haast. Johannis niet, die vindt dat de kinderen rust nodig hebben.’
    Daar keek Dolf toch van op. En Carolus vervolgde, met veel genoegen, want hij hield niet van Anselmus: ‘Nicolaas heeft hun gesmeekt de eenheid te bewaren. Het zou op de kinderen een slechte indruk maken als ze merkten dat die twee monniken ruzie hebben. Johannis is wel aardig, vind je niet? Ik geloof dat hij een goed mens is.’
    ‘Zo?’
    ‘Anselmus natuurlijk ook,’ zei Carolus haastig, alsof hij het niet meende. ‘Hij is erg vroom en nogal streng. Dat moet hij wel zijn, omdat er zo veel lastige, ondeugende kinderen bij ons zijn die naar niemand willen luisteren. Maar ze luisteren wél naar Johannis en vooral naar Dom Thaddeus, en die zijn niet zo streng en hard. Gek hè?’
    ‘Waarover maken ze ruzie?’ vroeg Dolf.
    ‘Dat heb ik niet goed begrepen. Over een zekere Boglio. Dom Johannis zegt steeds maar: Boglio wacht wel. Maar Anselmus is bang dat Boglio niet zal wachten, niet zo lang. Snap jij er iets van?’
    ‘Nee,’ zei Dolf, ‘maar ik kom er nog wel achter.’
    Hij had de naam Boglio nooit eerder gehoord. Het klonk nogal Italiaans.
    Ze trokken verder, opnieuw de bergen in. Moeizaam sjouwden ze over de zigzagweg omhoog. De weg was steil, slecht, zat vol met gaten, lag bezaaid met stenen, werd dicht omzoomd door bos. De zon scheen, de opgedroogde modder veranderde in stof, wervelde op onder de duizenden voeten, verstopte de neuzen, schuurde hun kelen, prikte in hun ogen. Nog hoger klommen ze, geplaagd door insecten, geplaagd door scherpe stenen onder hun voeten, door heet zonlicht en kille schaduwen. Ze stegen. Meter na meter. Elke voetstap bracht hen hoger, maar het waren korte, langzame voetstappen die veel kracht kostten.
    Ze klommen: vierhonderd, vijfhonderd meter boven het dal. Soms, bij open plekken in de begroeiing, konden ze neerkijken op de lager gelegen wouden en heel diep zagen ze het gastvrije Innsbruck liggen, waar ze tientallen kinderen hadden moeten achterlaten in het klooster.
    Ze klommen tot een wijde bocht in de weg de stad aan hun blikken onttrok. Nu waren ze weer omgeven door grimmig bergland, door torenhoge rotsen, door van wild wemelende wouden, door klaterend water, eeuwenoude dennenbomen, doornig struikgewas, zacht mos en bloemen, bloemen overal. Ze zagen adelaars en vossen, buizerds en gemzen, forellen in de rivieren en marmotjes tussen de rotsen. Prachtig en verschrikkelijk stonden de bergen om hen heen. Het landschap was overweldigend van schoonheid, gruwelijk van dreiging, groots en vreselijk. Ze passeerden donderende watervallen en doodstille meertjes. Ze ontmoetten een herder met zijn schaapskudde. Een dag later: zes struikrovers die verbaasd voor het immense kinderleger op de vlucht sloegen. Ze zagen bergbewoners die van de eindeloze stoet kinderen niets begrepen en uit angst met stenen begonnen te gooien. De jagers beantwoordden de vijandelijkheden met pijlen om hun te bewijzen dat de kinderen zich niet ongestraft lieten belagen. Daarna lieten de bergbewoners hen met rust.
    Ze trokken langs kloven en ravijnen, langs loodrechte rotswanden en over glooiende bloemenweiden. Ze klauterden over versperringen en grondverschuivingen, struikelden over boomwortels, sneden slangenbeten uit. Ze scheurden hun kleren, verloren hun schoeisel. Ze aten beschimmelde koeken, stinkende vissen en vers vlees van gemzen en berggeiten. Ze dronken ijskoud water dat hun buikpijn bezorgde. Dolf dwong hen het voedsel dat door vocht bedorven was, weg te gooien en bracht daarmee opnieuw de honger in hun gelederen. Carolus en zijn jagers, Peter en zijn vissers deden wat zij konden. Maar in de wilde beken konden ze het zelden langer dan een half uur uithouden, het ijskoude water verstijfde hun benen. Vogels! Wat was deze wereld rijk aan vogels! In grote zwermen cirkelden ze boven de ravijnen, ze nestelden bij duizenden in de wouden, liepen met honderden zoekend over de bergweiden. De kinderen vingen, schoten en slachtten alle vogels die ze te pakken konden krijgen, met honderden tegelijk. Het deed Dolf pijn als Carolus grinnikend een wilde duif de nek omdraaide, maar het betekende dat die avond weer een kind iets te eten had. Ze klommen, kilometers achtereen, honderden meters hoog, en daalden dan weer af naar het volgende dal, naar de volgende schuimende rivier. Ze staken bulderende riviertjes over, wat dikwijls uren vergde, omdat ze een ketting van sterke kinderen moesten vormen waarlangs de kleintjes zich naar de overzijde konden werken. Bruggen die er ooit gelegen hadden, waren meestal weggeslagen door hoog water in het voorjaar. Soms brak zo’n ketting van kinderen en werden er vijf, zes door de stroom meegesleurd die met moeite gered konden worden. Het water was weliswaar nooit diep, maar het kwam met ongelooflijke kracht tegen hen aan en was bitter koud, terwijl hun voeten nauwelijks houvast vonden op de gladde steenbeddingen.
    Ze spanden netten van de ene oever naar de andere, een levensgevaarlijk karwei dat echter binnen een uur honderden forellen opleverde. Ze joegen op gemzen, steenbokken, bergeenden. Ze leden soms honger, maar de goed getrainde jagers, de geharde visploegen weerden zich uit alle macht, en er kwamen ook avonden van overvloed voor. Niemand stierf aan een lege maag. Enkele kinderen stierven aan andere vormen van ellende: aan valpartijen, bloedvergiftiging, aan ziekten die geen naam hadden.
    Dolf kon er niets aan doen: hij genoot. Zó woest, ongerept, puur en niet door mensen bedorven had hij de Alpen nooit gekend. Wat een wereld! Geen tankstations, geen industriesteden in de dalen. Geen torenflats of bungalowdorpen op de hoogvlakten. Slechts hier en daar een hoopje armelijke hutten van boeren of schaapherders, burchten boven de dalen, wat akkers op vruchtbare gedeelten en verder: een leeg land. Slechts beheerst door de dieren, door wilde plantengroei, door de overal aanwezige rotsen. Geen tunnels en asfaltwegen, maar slingerpaden die in het niets eindigden en hen soms noodzaakten een heel stuk terug te gaan. Woeste ravijnen zonder brug, die toch moesten worden overgestoken. Geen stuwdammen, geen elektriciteitscentrales. Niets dan het rauwe bergland, onverbiddelijk, steenhard: een uitdaging aan hun kracht en moed.
    Zo trokken ze over de Brenner en ondanks het feit dat ze weer tientallen kinderen verloren, leek het leger nauwelijks geslonken. Geen kind of het had blauwe plekken, schrammen en builen. De mooie kleren van de baronskinderen verloren hun glans en pracht. Dom Johannis’ pij hing in vellen om hem heen. Nicolaas’ rechteroog zat dicht door een bijensteek (hij was verzot op honing). Mariecke veranderde van verwaarloosd stadskind in een bergnimf die gewichtloos over de rotsen sprong en wier lach boven het getinkel van een bergbeek uitsteeg. De Alpen slokten weerloze, zwakke kinderen op en gaven de anderen er vers vlees, huiden en kracht voor terug. De zon brandde of liet een dag lang verstek gaan — en werd in beide gevallen vervloekt. Ze kwamen aan een echte rivier, de Isarco, en volgden de loop daarvan. Ook de Isarco eiste slachtoffers en gaf er verse vis voor in de plaats. De bergen eisten hun tol aan kinderlevens en schonken aan de duizenden overlevenden gezondheid, gestaalde spieren, een hart vol vrijheid en geluk.
    Het was vermoeiend, heerlijk, gruwelijk, opwekkend, vreselijk, verrukkelijk, alles tegelijk.
    Wat ten slotte bij de poorten van de oude bergstad Bolzano aankwam, in stralend zonlicht, was een kinderleger van zevenduizend taaie, gebruinde, halfverwilderde wezens, gekleed in lompen waar hun bruine lichamen doorheen schemerden. Maar het waren zevenduizend schepseltjes die door de hel waren gegaan en die er vrolijk, zingend, barstend van levensvreugde en moed uit kwamen opduiken.
    De inwoners van Bolzano wisten niet wat ze zagen!

14. De slag op de Povlakte

    Bolzano betekende voor de kinderen opnieuw een rustpunt. Zieken en uitgeputte kleintjes kregen bij burgers een goed tehuis aangeboden. Het gros van het kinderleger, dat buiten de stad kampeerde, kon weer op adem komen, genietend van de zonneschijn, de zachte nachten, de overvloed aan voedsel, vooral fruit. Hilde had snel een soort noodhospitaal ingericht, waar kinderen hun wonden konden laten behandelen, waar zwerende, etterende gaten in hun voeten werden uitgesneden of uitgebrand om de infectie te stoppen. Ze konden niet verdoofd worden wanneer Frieda en de stadschirurgijn hen behandelden. Voor de meeste operaties werd Dolfs broodmes gebruikt. Het werd ontsmet in een vuur en gloeiend heet in het ontstoken vlees gezet. De kinderen beten zich op de lippen, knepen de ogen dicht en gaven geen kik. De gereinigde wonden genazen snel, dankzij Frieda’s kruidenpapjes.
    In de omgeving van deze stad groeiden andere planten dan in Frieda’s geboortestreek, maar de chirurgijn wisselde ervaringen met haar uit. Hij wist van kruidenbehandelingen veel af. Frieda leerde snel en gretig. In Dolfs eeuw zou ze een uitstekende arts zijn geworden. In deze eeuw zou ze waarschijnlijk op latere leeftijd als een heks worden beschouwd.
    Het duurde een paar dagen voordat het gevaar voor bloedvergiftiging, waaraan nog honderden kinderen hadden kunnen bezwijken, door de ziekenploeg was bezworen.
    Anselmus mopperde; Genua was nog ver. Maar de kinderen lieten zich dit keer niet opjagen. Ze waren nu al zo lang op weg naar het Heilige Land dat een beetje oponthoud hun niet deerde. Nu ze de hoogste bergen achter zich hadden gelaten, waren ze in een nieuwe wereld gekomen: een wereld van zon en licht en bloemen, waar mensen op hun gemak hun bezigheden verrichtten. Ze voelden zich hier prettig en meenden terecht dat een paar dagen rust hun toekwam.
    Overigens hadden deze kinderen geen benul van afstanden. Ze wisten niet beter of achter deze bergen lag de zee, en de zee zou hen doorlaten. Ze leefden bij de dag. Over moeilijkheden die nog vóór hen zouden kunnen liggen, piekerden ze nauwelijks. Ze lieten rustig over zich beslissen. Zo hadden ook hun ouders geleefd: domweg bevelen uitvoerend. Zolang je deed wat er van je werd verlangd, was je veilig. Over hun leven nadenken konden ze zelfs niet. Kleine kuddedieren waren het, die nooit iets hadden geleerd en voor wie het eigenlijk weinig verschil maakte of ze door een hooggebergte trokken, door morsige straten zwierven of zware landarbeid moesten verrichten.
    Slavenzielen hebben ze, dacht Dolf.
    Maar zo waren ze niet allemaal. Bij lange na niet. Tussen die kuddediertjes liepen er zeker duizend rond die wel de voordelen en verrukkingen van de vrijheid konden herkennen en voor wie deze tocht een openbaring was geworden. Kinderen die zich ontplooid hadden tot waardevolle en vindingrijke wezens. Ondanks de ontberingen, gevaren en ongemakken genoten zij van de kruistocht. Langzaamaan begonnen ze méé te denken, mee te zorgen, iets als verantwoordelijkheid te voelen voor hun eigen groep. Vroegere bedelaartjes, voormalige analfabeten, keken om zich heen, begonnen uit eigen beweging studie te maken van het planten- en dierenleven. Kleine kunstenaars vulden hun vrije tijd met het snijden van houten beeldjes, het vlechten van manden en schalen, het ontwerpen van gebruiksvoorwerpen waaraan in het kinderleger chronisch gebrek was. Ze knutselden primitieve weefgetouwen in elkaar, maakten lappen van plantenvezels, naaiden er een nieuw hemd van. Ze waren vol energie en zeer gelukkig. Ze deden kleine uitvindingen en leerden die dan aan anderen. Ze werden kritisch, zelfbewust, hun zelfvertrouwen nam toe.
    Waarom de inwoners van Bolzano zoveel hulp verleenden, hoorde Dolf pas de volgende dag. Leonardo vertelde het hem.
    ‘Er gaan geruchten rond die te dol zijn om geloofd te worden — en toch geloven de mensen hier het. In de stad hoorde ik vertellen dat het kinderleger, toen het uit Keulen vertrok, dertigduizend zielen telde. Dertigduizend! Waar halen ze het vandaan!’
    ‘Hoeveel is dertigduizend?’ vroeg Mariecke.
    ‘Kind, dat is onvoorstelbaar veel, zoveel kinderen vind je in de hele stad Keulen niet. Maar nu is me veel duidelijk geworden. De burgers in Bolzano denken dat we er onderweg ten minste twintigduizend hebben verloren. Ze zijn ervan overtuigd dat de weg die we gevolgd hebben, is geplaveid met dode kindertjes. Daarom moeten wij, de arme overlevenden, een beetje verwend worden.’
    ‘Wie heeft dat verhaal over dertigduizend kinderen in de wereld gebracht?’ vroeg Dolf.
    ‘Dat mag de Duivel weten. Het wordt rondverteld en iedereen gelooft het. Straks geloven we het zelf nog.’
    ‘Niemand heeft ze ooit geteld,’ prevelde Dolf.
    ‘Nee. Maar het verschil tussen achtduizend en dertigduizend kun je zonder tellen wel zien. En veel meer dan achtduizend kunnen het niet geweest zijn toen wij bij Spiers op hen stuitten.’
    ‘Toch waren de verliezen groot,’ prevelde de jongen verdrietig.
    ‘O, dat is best meegevallen,’ meende de student. ‘Van de ongeveer achtduizend zijn er zevenduizend in Lombardije aangekomen… en vergeet niet dat Fredo er met zeker achthonderd vandoor is gegaan! En de anderen zijn niet omgekomen — niet allemaal tenminste. Hoeveel hebben we er niet achtergelaten in steden en dorpen? Ik vind dat we ons werk heel goed gedaan hebben.’
    Dolf, voor wie elke dode er één was die hij zich zwaar aanrekende, kon er niet zo luchtig over denken.
    ‘We zijn toch nog steeds met erg veel, niet?’ vroeg Mariecke ongerust. ‘Toch wel genoeg om Jeruzalem te veroveren?’
    ‘Wat nou, veroveren! De Saracenen gaan gillend op de loop zodra jullie je onder hun muren vertonen,’ zei Leonardo spottend.
    ‘Jij gelooft er niet in,’ riep Mariecke, diep verontwaardigd.
    ‘Jij dan wel? Nog steeds?’ bromde Dolf.
    Het meisje liet het hoofd hangen.
    ‘Ik weet het niet,’ fluisterde ze. ‘Soms denk ik…’ Mariecke die nadacht!
    ‘Ja?’ vroegen Dolf en Leonardo tegelijk.
    ‘Soms denk ik dat het niet helemaal klopt. Waarom is de zee zo ver weg? Dat wisten we niet toen we vertrokken. Ik geloof dat Nicolaas het ook niet wist. En waarom zijn er zoveel kinderen gestorven? God zou ons beschermen!’
    ‘God heeft jou beschermd, Mariecke,’ zei Leonardo snel.
    Ze keek op en snoof.
    ‘Dat hebben jij en Rudolf gedaan!’
    Zo’n kleine ketter!
    ‘En de Saracenen… zullen die voor ons op de loop gaan? Tegen de grote kruisvaarders hebben ze ook gevochten, en zelfs heel dapper. En dikwijls wonnen ze.’
    ‘Dat kind maakt grote vorderingen, vind je niet, Rudolf?’ lachte Leonardo. ‘Je hebt gelijk, Mariecke, ergens klopt iets niet.’
    Het gesprek had Dolf opgemonterd. Als Mariecke begon te twijfelen, was dat een teken aan de wand. Ze zou wel niet de enige zijn die haar hoofdje was gaan gebruiken. Hoe zouden de kinderen reageren wanneer ze over een paar weken bij Genua voor de zee zouden staan — en het beloofde wonder uitbleef?
    Ze trokken weer verder, langs de Isarco. Maar het landschap was veranderd. Het was minder ruig en dreigend, de bloemen bloeiden uitbundig, de dalen waren breed. Ze kwamen langs boomgaarden waar de appels rijpten. De oude heerweg kronkelde langs de rivier, was heet en slecht begaanbaar. Maar de bergen werden steeds lager en schenen verder van elkaar te staan. Ze hadden prettige en gevaarlijke ontmoetingen met andere reizigers, met roversbenden, met pelgrims en boeren, met vijandige dorpers en wantrouwige stedelingen. Elke dag bracht avonturen, moeite, pijn, hoop en geluk. Ze trokken door kloven, lieflijke dalen, door heuvels en weer door dalen en na een goede week kwamen ze bij een prachtig bergmeer.
    Geestdriftig werd daarin gewassen, gevist, gezwommen. Een soort vakantiestemming had zich van de kinderen meester gemaakt. In geen tien dagen waren ze meer geplaagd door mist of regen. De Alpen lagen achter hen, wat ze nu ontwaarden was heuvelland, vruchtbaar en rijk aan wild.
    Het meer leverde vis en gevogelte. Dolf hield niet op zich te verbazen over de ongereptheid van de natuur om hem heen, over het heldere water, de talloze wilde bloemen, heel de pracht en heerlijkheid van een dunbevolkt land. Hij herinnerde zich het Gardameer van vroegere vakantietochten met zijn ouders. In de twintigste eeuw was dit een uitgebuite streek, overdekt met hotels, campings, souvenirwinkels. Wat hij nu zag had hij nooit eerder gezien: de kraanvogels, ibissen, lepelaars. Op menige burcht had hij ooievaarsnesten gezien. Wilde zwanen nestelden tussen het riet aan de oevers. ’s Middags was de oppervlakte van het water bijna overdekt met vogels die vis verschalkten of uitrustten van verre vliegtochten. De kinderen verzonnen de dolste dingen om vogels te vangen: netten, stokken met weerhaken, pijlen met een lang koord eraan, lange gepunte lansen. Tegenover de dierenwereld waren ze meedogenloos. Maar ze moesten wel, wilden ze niet van honger omkomen. Vooral Carolus had de tijd van zijn leven. De schatten van Moeder Natuur zetten zijn brein op volle toeren aan het werk. Zelfs grote visgraten spaarde hij op: er konden kammen, borstels of naalden van worden gemaakt.
    De behoefte aan hoofddeksels deed zich voelen. Kleren interesseerden de kinderen nu minder dan een hoed. Hun ruggen waren toch al zo bruin als koffie, maar de zon brandde op hun hoofd en nek. Binnen enkele dagen liepen ze alle zevenduizend met de gekste dingen op hun hoofd: gevlochten van stro of gras, dikwijls versierd met bloemen. Spoedig daarna kwamen ze bij de stad Brescia, waar de burgers verschrikt de poorten dichtgooiden en de kinderen verzochten zo snel mogelijk van hun grondgebied te verdwijnen. Zonder morren brak het kinderleger op, naar het zuiden, naar Genua…
    ‘Waar is de zee? Komen we nu bij de zee?’ vroegen ze onophoudelijk. Ze wisten niet beter of de zee lag achter de bergen. En de bergen waren ze nu door. Maar het enige dat ze voor zich zagen was een eindeloze vlakte: de Povlakte.
    ‘We moeten alleen nog dit laagland oversteken, dan komen er nog wat heuvels en daarachter ligt de zee,’ beloofde Dom Anselmus. Verdwaasd staarden de kinderen hem aan.
    ‘Is het nog ver? Nog véél verder?’
    Eindeloos ver, dacht Dolf verbitterd. Waarom houdt Anselmus die kinderen voor de mal, waarom is hij nooit helemaal eerlijk? Maar hij hield zijn mond. Hoe ontevredener de kinderen werden, hoe beter het hem leek. Ze moesten zelf gaan begrijpen dat ze bedrogen werden. Met praten kon Dolf hen niet tegenhouden, ze zouden niet begrijpen waar hij het over had.
    De Povlakte maakte nieuwe slachtoffers en de opstandigheid nam toe. Ditmaal waren het zonnesteek en gebrek aan water, een vliegenplaag, de steken van wilde bijen of slangenbeten die kinderen deden sterven. De rivier de Po, die van west naar oost loopt, hadden ze nog lang niet bereikt en water was schaars. Het meeste land lag braak. Wat later zou uitgroeien tot de voedselschuur van Italië, was nu niet veel meer dan een dorre vlakte, hier en daar opgeluisterd door een stadje met akkers en boomgaarden, die als oasen uit het saaie landschap oprezen. In de winter en het voorjaar veranderde de vlakte in moeras — in de zomer was het een dorre woestenij die weinig te bieden had. De kinderen leefden in hoofdzaak van de jacht op konijnen en wilde geiten — en verder van gebraden krekels en wilde honing. De bevolking in deze door droogte geteisterde streek was hun niet welgezind. De Lombardijers hadden redenen genoeg om een Diets sprekend leger te wantrouwen. Hoe vaak waren hun landerijen niet door Duitse keizers verwoest, gebrandschat, onderworpen? Telkens weer hadden ze geprobeerd zich onder het keizerlijke juk uit te worstelen, om kort daarop weer gruwelijk te worden afgestraft door binnenvallende legers en een woedende keizer die niets van zijn macht wenste prijs te geven. Eeuwenlang was Lombardije het slagveld van Europa geweest, en nog maar kort geleden had Frederik Barbarossa er verschrikkelijk huisgehouden. Die herinnering was nog levendig. Wat betekende de invasie van de Duitse kinderen? Waren zij de voorhoede van een nieuwe verschrikking, van nieuwe rampen en strafexpedities?
    ‘Wij zijn vreedzame kruisvaarders,’ zei Nicolaas.
    Kom nou! Zo zagen kruisvaarders er niet uit: zo bruin, verwilderd, rauw en ongehoorzaam konden normale kinderen niet zijn. En heilige kinderen zeker niet. Moest dat ongeregelde zootje de Saracenen met hun onschuld verjagen? Mooie onschuld! Een vuile troep wilden was het. Ze plunderden de landerijen, ze konden vechten als ervaren krijgers, ze waren brutaal als de Duivel. Ze kenden geen angst, geen eerbied, geen schroom.
    De meisjes waren net zo erg als de jongens. Ze ontzagen niets en niemand, voor eigendommen hadden ze geen respect. Dieven en stropers waren het, die over het land uitzwermden als sprinkhanen, die knaagden aan alles waarop ze hun kleine handen konden leggen. Huizen en schuren drongen ze binnen en ze eisten voedsel. Ze vroegen er niet om, ze eisten, met de wapens in de hand.
    Het was waar. De kinderen die de zware tocht door de bergen hadden gemaakt, deinsden nergens meer voor terug. Brescia’s kille houding had toch op de een of andere manier hun woede opgewekt. Ze wilden eten! Ze wilden water! En als ze het niet kregen, dan námen ze het. Het leven in de open lucht en de niet-aflatende strijd tegen honger en gevaren hadden de kinderen hard en roekeloos gemaakt. Hadden ze nog ordebewakers nodig om hen te beschermen? Poeh, ze konden zelf van zich af slaan! Jagersgroepen om te foerageren? Geen kind of het was intussen gewapend! Wat hadden ze aan vissers in een land zonder water? De vissers gingen zelf ook op jacht, of uit stelen…
    Wat uit Keulen was vertrokken: vroom, met gevouwen handen, zingend en biddend, was na twee maanden uitgegroeid tot een grote troep rovers en stropers, tot zelfbewuste, voor niets terugdeinzende krijgers.
    Twijfel en toenemende opstandigheid deden de rest. Misschien gingen ze wel niet naar Jeruzalem, misschien had God intussen besloten de Heilige Stad niet aan onschuldige kinderen te geven… Maar eten zouden ze! Anselmus deed niets om het gebrek aan discipline en het moreel verval tegen te gaan. Johannis bleef degene die hij al die tijd was geweest: een aardige vent die van kinderen hield en bij wie ze altijd hun beklag konden doen. Hij scheen de manier waarop ze optraden tegen de boeren, zelfs wel grappig te vinden. Nicolaas trok zich nergens iets van aan. Hij wilde alleen maar naar Jeruzalem om zijn heilige opdracht uit te voeren. Hoe, dat liet hem onverschillig. Dolf, Leonardo en Dom Thaddeus deden wat ze konden om de woeste kinderen in de hand te houden, maar zij werden uitgelachen. Niet God zorgde voor voedsel, dat hadden ze intussen wel ondervonden. Ze moesten het zelf doen — en ze deden het!
    Maar het verzet bij de bevolking nam toe en begon gevaarlijk te worden. Eenmaal kwam het zelfs tot een regelrechte veldslag tussen woedende boeren en het kinderleger.
    Na een dagenlange reis door het hete, uitgedroogde land bereikten ze een riviertje: de Oglio. Gillend en verdorst stortten de kinderen zich in het water, koelden hun oververhitte lijven, dronken zich een darmcatarre. Hoewel het nog vroeg in de middag was, weigerden ze verder te gaan. In de schaduw van een klein bos begonnen ze hun kampement in te richten. Dom Anselmus kon razen wat hij wilde: hier was schaduw, hier waren bomen, hier hadden ze koel, helder water. Hier wilden ze de rest van de hete dag en de hele nacht doorbrengen. Dolf, inwendig grinnikend, hielp bij het sprokkelen van hout en het verzamelen van droog gras voor de vuren. Hij dwaalde wat af en opeens richtte hij zich op en luisterde. Hij bevond zich dicht bij een alleenstaande boom. Daar klom hij in en tuurde naar de horizon, waar zich vaag in het trillende licht een kerktoren aftekende. En opeens zag hij ze aankomen, half verborgen door het lange gele gras: tientallen, misschien wel honderd boeren, gewapend met hooivorken, knotsen, messen, ijzeren stangen…
    Hevig geschrokken liet Dolf zich uit de boom glijden en rende naar het kamp: ‘Te wapen! De kleintjes naar het midden! We worden aangevallen!’ Hij liep tegen Frank aan.
    ‘Mijn mes, ik moet mijn mes terughebben! Roep alle ordebewakers en jagers bij elkaar… Snel! Een heel leger boeren is op weg om ons te overvallen.’
    Het alarm bracht het hele kamp op de been. De knokploegen renden het bos uit om de aanval op te vangen. Huilende kleintjes, verschrikte meisjes, strompelende zieken werden naar het midden van het kampement gedreven en aan het werk gezet om pijlen te snijden. De grote jongens, maar ook vele meisjes maakten zich klaar om hun leven duur te verkopen. Ze grepen wat ze maar vinden konden: bijlen, botte halfverroeste messen, knuppels en brandende takken.
    De boeren waren er al, want ze liepen op een draf, hun rieken en hooivorken voor zich uit houdend, pogend het kinderleger de rivier in te drijven — weg van hun grondgebied. Maar de kinderen stonden pal, vingen de aanval op, wierpen vlammende stukken hout in de richting van de aanvallers. Met handen en stokken pareerden zij de harde knuisten en wapens. Natuurlijk slaagden toch vele van de aanvallers erin de voorste linie van vuur en woedende kinderen te passeren. Maar de tweede verdedigingslinie had zich intussen geformeerd en ontving de boeren met een regen van kleine, gemene pijlen, met feilloos geworpen stenen, met knotsslagen, tanden en nagels. Ze sprongen naar voren, grepen naar de vervaarlijke hooivorken en dorsvlegels, wrongen ze de boeren uit de handen. En zo’n wapen in de handen van een twaalfjarige, watervlugge jongen die gehard was door weken van ongehoorde ontberingen, mocht je niet onderschatten!
    Op zoveel furie, vastbeslotenheid en onverzettelijkheid hadden de Lombardijers niet gerekend. Ze waren veruit in de minderheid, het werd een strijd van tien tegen één. De kleintjes werden ook wild, kwamen aanrennen met brandende stukken hout die ze de aanvallers in het gezicht duwden, zodat hun haren en wenkbrauwen verschroeiden en ze schreeuwend op de vlucht sloegen.
    Dolf stond het met ontzetting aan te zien. Hij zag een gewond kind liggen, rende erheen en droeg het naar het kleine bos. Hij wist niet wat hij moest doen. Hij was bereid voor zijn leven te vechten als iemand hem rechtstreeks aanviel — maar een veldslag commanderen kon hij niet. Peter rende langs hem heen, wrong Dolf het mes uit de handen. Om wat te doen? Om mensen zoals hij zelf was de keel af te snijden?
    ‘Geef terug,’ gilde Dolf. Maar de voormalige lijfeigene was al tussen de bomen verdwenen. Dolf, die het toch te onbehaaglijk vond om ongewapend rond te lopen, raapte een steen op. Toen verstijfde hij. Hij stond aan de rand van het bos en zag het dorre veld in brand staan. De boeren vluchtten voor het vuur uit. Ook de eerste kurkdroge bomen hadden al vlam gevat. Het hele kamp liep gevaar.
    Dolf rende terug.
    ‘Naar de overzijde, iedereen naar de overkant!’ gilde hij. Hij greep een gewonde en sleepte die naar de oever. Bij duizenden stroomden de kinderen het bos uit, het water in om naar de overzijde te waden. Enkelen waagden hun leven om Nicolaas’ tent uit de pinnen te rukken en mee te nemen. Dolf liep radeloos rond, zocht naar nog meer gewonden die uit het brandende bos moesten worden gehaald, maar de vlammen naderden zo snel dat hij over vurige graspollen moest springen om nog op tijd het water te kunnen bereiken. Binnen enkele ogenblikken was het slagveld veranderd in een vuurzee. Van de boeren was geen spoor meer te bekennen.
    Hoeveel kinderen waren er gesneuveld, verdronken, verbrand? Niemand die het kon zeggen. Zij die in de botsing het leven hadden gelaten, konden niet geborgen worden. Het vuur sloeg over hen heen en zorgde voor een brullende begrafenis. Van het kleine bos bleef niets over dan wat smeulende boomstompen.
    De kinderen sloegen een nieuw kamp op aan de veilige zijde van de rivier. Dolf vond daar Mariecke, Leonardo, Peter, Frank… ook Carolus met schroeivlekken in zijn mooie kleren. Hij zag Nicolaas en de drie monniken en Frieda en Hilde — en slaakte een zucht van verlichting. Blijkbaar waren ze toch allemaal ontkomen.
    Leonardo verdubbelde de wacht voor de nachtelijke uren, maar de boeren kwamen niet terug. Ze waren wel wijzer.
    De volgende ochtend waagden Dolf en enkele anderen zich op het verbrande stuk en namen het geblakerde slagveld in ogenschouw. Ze groeven een diepe kuil voor de doden, die onherkenbaar waren geworden. Dolf telde zesentwintig lijken die volwassenen geweest moesten zijn. En tweeëndertig kleine lichamen. Eerlijk gezegd viel hem dat nog mee. In de verwarring van het ogenblik, toen het vuur naar het kamp oversloeg en de kinderen de rivier insprongen, had hij gevreesd dat er veel meer slachtoffers zouden zijn. Toch was het een groot verlies, want het lag voor de hand dat de gesneuvelde kinderen tot de dappersten en sterksten hadden behoord.
    Terug op de veilige oever waar de kinderen zich intussen opstelden om de tocht voort te zetten en waar de tent juist weer werd afgebroken, liep hij Carolus tegen het lijf. De kleine koning huilde.
    ‘Everard is weg. Ik kan hem nergens vinden.’
    Dolf sloot het snikkende jongetje in zijn armen. Een groot verdriet steeg in hem op. Woede ook, over de zinloze dood van een dappere jongen, een trouwe vriend, een groot jager.
    Ze trokken verder, gehavend, maar ongetemd. Sjokkend door de brede, hete vlakte, grimmig en verbitterd. Nagestaard door angstige boeren, schuwe vrouwen, aangevallen door zwermen vliegen en horzels, jagend op alles wat bewoog en voedsel beloofde. Een kleine zevenduizend verwilderde, vuile zwervers, op weg naar het Heilige Land.

15. Het testament van Carolus

    Ze passeerden de stad Cremona aan de Po, trokken nog enkele dagen door vlak land en daarna kregen ze de uitlopers van de Apennijnen in zicht. Toen brak er in het kinderleger bijna een opstand uit. Want wat daar voor hen oprees, was wéér een gebergte dat er ruig, onbegaanbaar en ongastvrij uitzag. Het kostte Anselmus de grootste moeite om de kinderen ervan te doordringen dat dit toch heus de laatste obstakels waren die ze op hun weg naar Genua zouden ontmoeten.
    ‘Kinderen, geloof me,’ riep Anselmus de morrende schare toe. ‘Achter deze bergen ligt de zee. Het gebergte is niet breed, we kunnen er in een dag of vijf doorheen trekken. Over vijf dagen zijn we bij Genua, waar de zee voor Nicolaas zal wijken. Dat zweer ik jullie bij al wat heilig is. We zijn er bijna. Geef de moed niet op, lieve kinderen, jullie standvastigheid zal beloond worden.’
    De kinderen geloofden het maar half.
    ‘We zijn verdwaald,’ riepen ze. ‘Zo komen we nooit in Jeruzalem. We hebben in een kring gelopen en zijn weer bij de bergen gekomen die zo veel doden hebben gekost.’
    ‘Nee,’ riep Anselmus heftig. ‘Dit zijn de Alpen niet. Dit gebergte heet de Apennijnen en het zijn gewone, woeste heuvels, lang niet zo hoog en koud als de bergen in het Noorden. Ik ken ze, ik ben er geboren, ik bedoel, ik heb er jaren gewoond. Vraag het aan Rudolf van Amstelveen, als jullie meer vertrouwen hebben in die jongen. Hij kent het land en de ligging van de steden, hij is hier eerder geweest. Het is niet de schuld van mij of Nicolaas dat we zo lang onderweg zijn. Rudolf van Amstelveen heeft doorgedreven dat we een grote omweg zouden maken. Jullie hebben niet het recht om boos op ons te zijn. Als jullie je willen beklagen over de lange, gevaarlijke tocht, dan moeten jullie het doen bij Rudolf.’
    De kinderen aarzelden. Ze voelden er niet veel voor om Rudolf van Amstelveen ter verantwoording te roepen. Johannis nam het woord: ‘Bedaar toch, kinderen. Rudolf had gelijk toen hij ons een grote omweg liet maken. En we hebben immers geen haast. In dit land duurt de zomer lang.’
    Anselmus gaf hem een stomp, maar Johannis was niet te stuiten. ‘Die bergen zijn niet zo onbegaanbaar als ze lijken, kinderen. Maar als jullie niet verder willen, kunnen we teruggaan.’
    ‘Ben je gek geworden?’ siste Anselmus hem toe.
    Johannis riep: ‘Wie wil naar huis terugkeren?’ en het klonk alsof hij hoopte dat zevenduizend kinderen ‘ik’ zouden roepen. Maar dat deden ze niet. Terugkeren, zo dicht bij Genua? Terugkeren terwijl ze over een paar dagen voor de zee zouden staan en een groot wonder zouden beleven?
    Onder elkaar bespraken ze de zaken, en toen besloten een paar kinderen om Rudolf te vragen of het waar was wat Anselmus had gezegd. Rudolf zou wel kunnen zeggen of dit heus de laatste hindernis was om bij de zee te komen.
    Maar waar was hij?
    Ze liepen door elkaar, zoekend en vragend. Eindelijk vonden ze Frank, of liever: Frank kwam hijgend aanlopen.
    ‘Vlug,’ riep hij. ‘Het is heel erg…’ En hij rende al weer weg. Een paar honderd kinderen, wapens in de hand, holden hem na. Werd de achterhoede aangevallen?
    Frank bracht hen bij een schaduwrijk bosje, ongeveer een halve mijl terug. Geschrokken hielden de kinderen in toen ze zagen wat er aan de hand was.
    Op de grond, boven op zijn mooie rode mantel, lag Carolus, kermend van pijn. Rudolf, Leonardo, Hilde en Bertho zaten er wanhopig naast.
    ‘Carolus is ziek. Carolus is gewond,’ ging het van mond tot mond. Dat deed de ontevredenheid meteen omslaan in grote bezorgdheid, want Carolus was niet alleen hun toekomstige koning, hij was ook ieders lieveling.
    Dom Thaddeus drong zich naar voren en boog zich over het ijlende jongetje.
    ‘Wat heeft hij?’
    De kleine koning leed gruwelijke pijnen. Zijn jongensgezicht zag rood van de koorts. Leonardo voelde zijn pols, die veel te snel klopte.
    Dolf was vertwijfeld. Wat scheelde het kind? Hij dacht aan giftige bessen, aan bedorven voedsel, maar Carolus, die even een helder ogenblik had, stamelde dat hij al twee dagen lang niets gegeten had.
    Van verder trekken was nu geen sprake meer. De bergen konden wachten. De kinderen begonnen een kamp in te richten, legden Carolus in de tent. Dolf joeg iedereen weg die hij niet kon gebruiken. Alleen Hilde en Leonardo mochten blijven, en Dom Thaddeus natuurlijk. Even later riep hij Mariecke, want Hilde bleek tot niets in staat. Ze kon koelbloedig de vreselijkste verwondingen verzorgen, of viezigheid van zieke kinderen opruimen, maar het lijden van haar bruidegom maakte haar zo van streek dat ze alleen maar kon huilen.
    En natuurlijk verwachtte nu iedereen dat Rudolf van Amstelveen ook in dit geval zijn wonderdokterskunsten zou vertonen en Carolus zou genezen.
    Maar Dolf wist er geen raad op. Wat mankeerde het kind? Een gewone indigestie ging niet gepaard met zulke hoge koortsen. Aarzelend betastte hij de buik van de kleine koning, lokaliseerde de zetel van de pijn. Toen drong langzaam de ontzettende waarheid tot hem door.
    Carolus had blindedarmontsteking!
    In Dolfs eeuw maakte niemand zich daar druk over. Appendicitis kwam wel voor, maar dan ging de patiënt naar het ziekenhuis, werd snel geopereerd en nog geen week later liep hij weer rond. Maar nu! Van een operatie kon geen sprake zijn. Hoe ver was de ontsteking al gevorderd? Had de kleine koning nog een kans? Nee! In de Middeleeuwen was een blindedarmontsteking dodelijk. Dolf kon zich niet voorstellen dat dit noodlot nu juist Carolus moest treffen. Hij wilde het niet geloven; het was te erg.
    ‘Mariecke,’ fluisterde hij. ‘Ik moet doeken hebben, gedrenkt in ijskoud water. Vlug.’
    Het kamp lag niet ver van een kleine rivier: de Trebbia. Spoedig kwam Mariecke terug met schone doeken en een kruik fris water. Dolf legde de drijfnatte lappen op Carolus’ buik, vernieuwde ze om de haverklap, bette het gloeiende voorhoofd van de zieke, deed wat hij kon om de ontsteking binnen de perken te houden. Hij liet lauwe kruidenthee maken en probeerde tot de ijlende Carolus door te dringen.
    ‘Hoe lang heb je die pijnen al, Carolus?’ vroeg hij dringend, biddend dat het nog niet te laat zou zijn.
    Carolus hoorde hem niet, maar Hilde zei: ‘Sinds we uit Cremona vertrokken, wilde hij niet meer eten en soms hoorde ik hem kreunen. Hij zei dat hij last had van de hitte…’ Dolf verstijfde. Achtenveertig uur lang had Carolus dus rondgelopen met een acute blindedarmontsteking, gemarteld door pijn en koorts en hij had niets gezegd. Een koning moet pijn en ongemak kunnen verdragen. Pas een goed uur geleden was hij in elkaar gezakt — en nu viel er niets meer aan te doen. Rust en koelend water konden hem niet redden. Carolus zou waarschijnlijk de ochtend niet meer halen.
    Snikkend verborg Dolf zijn gezicht in de handen. Leonardo en Mariecke wisselden verschrikt een blik. Uit Dolfs wanhoop lazen ze het vonnis. Marieckes lippen trilden, uit zichzelf vernieuwde ze de natte lappen. Ze begreep dat het hopeloos was, maar ze bleef doen wat haar was opgedragen.
    Telkens als de kleine koning even bij kennis kwam, zochten zijn ogen Dom Thaddeus, die deed wat hij kon om het kind gerust te stellen en die hem de hemel beloofde. Op zeker ogenblik prevelde Carolus: ‘Bertho… opperjager.’
    En even later: ‘Rudolf van Amstelveen, mijn erfgenaam. Ik draag jou op…’ en toen zakte hij weer weg in koortsdromen. Dolf was bleek geworden. Hij begreep dat ook de anderen het gehoord moesten hebben. Toen hij opkeek, ontmoetten zijn ogen die van Nicolaas die in de ingang van de tent stond. Nicolaas zei niets, hij keek alleen naar Dolf met afgunst in zijn blik.
    De hele nacht waakten ze bij de stervende. En bij het aanbreken van de dag verliet de kleine koning van Jeruzalem zijn onderdanen.
    Versteend keek Dolf toe hoe Dom Thaddeus de gebroken ogen dichtdrukte, de verkrampte handjes over de kleine borst vouwde. Hij keek toe toen de mooie mantel over het lijkje werd getrokken. Hij zag hoe Mariecke zwijgend de doeken en waterschalen wegruimde, terwijl dikke tranen over haar gezichtje rolden. Hij hoorde Hilde bidden en Dom Johannis huilen. Maar niets drong werkelijk tot hem door. Hij kon het nog altijd niet geloven. Zo’n ontzaglijke nederlaag was iets nieuws voor hem. De Scharlaken Dood was hij de baas geworden. De hongerdood in de Alpen had hij op een afstand weten te houden. Hij had de geroofde kinderen uit de burcht van Scharnitz gehaald. De aanval van de boeren op de Povlakte hadden ze weten af te slaan. Weliswaar waren bij elke onderneming slachtoffers gevallen, maar toch had Dolf al die gebeurtenissen ervaren als overwinningen op een meedogenloze wereld. Dit keer had hij verloren. Het kind van wie hij het meest hield, had hij niet kunnen redden.
    Dom Thaddeus verliet met gebogen hoofd de tent. Buiten stonden honderden kinderen die ook de hele nacht waren opgebleven en die biddend de wacht hadden gehouden. De monnik deelde hun mee dat God Carolus tot Zich had geroepen en dat de kleine koning diezelfde avond zou worden begraven. Ook sprak hij over Carolus’ laatste wens: Rudolf van Amstelveen moest zijn opvolger zijn.
    Het nieuws verspreidde zich snel door het kampement. Carolus werd voor de tent opgebaard, gekleed in zijn prachtige kleren. In lange rijen trokken de kinderen voorbij om afscheid van de dode te nemen. Ze legden bloemen bij zijn hoofd, bij zijn voeten, sloegen een kruis en maakten dan snikkend plaats voor nieuwe rijen kinderen die ook weer bloemen neerlegden. Het was een ontroerende optocht die bijna de gehele dag duurde. Niemand dacht aan eten, aan baden, jagen of vissen. Een koning in de ware betekenis van het woord was gestorven en aan hem betoonden ze hun liefde, hun hulde, hun diepe rouw.
    Dolf was kapot van verdriet. Hij had de tent verlaten, trok zich terug en treurde. Niemand waagde het hem aan te spreken.
    Bij het licht van de dalende zon werd de kleine koning begraven. Een kist hadden ze niet. Ze wikkelden Carolus in zijn rode mantel. Met bloemen overdekt werd hij door de kinderen van edel bloed naar het graf in de schaduw van een eeuwenoude boom gedragen. Terwijl het kinderleger een hymne zong, werd het lijkje aan touwen in de grafkuil neergelaten. Dolf, de nieuwe koning, mocht de eerste schep aarde op de bloemenmassa werpen. Het kostte hem ontzaglijke moeite. Dof vielen daarna de scheppen roodbruine aarde op de dode. Op de grafheuvel werden bloemen geplant die ze in de omtrek met wortel en al hadden uitgegraven. Een aantal kinderen had onder leiding van Bertho een kruis getimmerd van mooi, gaaf hout. Leonardo kerfde er met Dolfs mes een Latijnse spreuk in. Dom Thaddeus leidde de dodenmis. Het was een begrafenis een koning waardig. Toen daalde de duisternis over het kamp en de rouwende kinderen gingen slapen.
    Velen huilden nog en baden. Duizenden hadden moeite dit grote drama te verwerken. Ze keken schuw naar Rudolf van Amstelveen, die koppig weigerde zijn plaats in de elitetent in te nemen. Zelfs toen Dom Thaddeus hem wees op Carolus’ laatste wens, schudde hij het hoofd.
    ‘Koning of geen koning — mijn plaats is tussen de kinderen.’
    Hij voelde er niets voor om koning te spelen over zevenduizend bedrogen kinderen.
    ‘Laat ze zelf kiezen wie ze als opvolger van Carolus wensen. Ik ben er niet geschikt voor.’
    Dolfs weigering om het testament van de kleine koning ten uitvoer te brengen, begrepen de kinderen niet. Van verkiezingen begrepen ze nog minder.
    Om hun onrust te doen bedaren beloofde Dolf eindelijk: ‘Ik zal jullie koning zijn, maar nu nog niet. Voorlopig ben ik een gewone kruisvaarder, zoals jullie allemaal. Later, als we Jeruzalem ontzet hebben, mogen jullie mij huldigen. Niet eerder.’
    En daarmee namen ze genoegen.
    Carolus’ overlijden had zo’n diepe indruk gemaakt op de kinderen dat de discipline vanzelf in het leger terugkeerde. Dom Anselmus, die tijdens de hele tocht een soort kalender had bijgehouden, rekende erop dat ze omstreeks half augustus in Genua zouden aankomen. Dat was ruim drie weken later dan hij had gehoopt, maar misschien was het nog net niet te laat. Hij spoorde opnieuw de kinderen ertoe aan zich te haasten. En ditmaal luisterden ze, want ze verlangden naar het einde van de reis, naar de zee, naar het wonder. Zo trokken ze eensgezind het gebergte binnen. Er woonden maar weinig mensen in dit onvruchtbare, dorre gebied. Ze probeerden de voedselvoorziening op peil te houden met vissen, jagen en bessen plukken. Bertho ging de jagers voor; hij was daarin zeker zo goed als Carolus en bovendien veel voorzichtiger. De mensen die in de bergen woonden, leefden in hoofdzaak van roof, tolheffen of strooptochten op de naburige laagvlakte. De kinderen werden echter met rust gelaten. Hun grote aantal, hun liederen en hun onstuitbare voorttrekken schrokken de rovers af; bovendien was onder leiding van Leonardo de verdediging beter georganiseerd dan ooit. Hij zat de ordebewakers voortdurend achter de vodden (letterlijk!) en het leek wel of hij evenveel haast had gekregen om de kust te bereiken als de monnik Anselmus of Nicolaas. Het merkwaardigst gedroeg zich Dom Johannis. Ook hij weigerde nog langer in de tent te huizen, hij scheen gebroken door verdriet en slofte hoofdschuddend mee in de achterhoede.
    ‘Rudolf,’ fluisterde hij op een avond, ‘wees op je hoede voor Genua.’ Maar hoe de jongen ook aandrong, meer wilde Johannis niet loslaten. Hij scheen niet alleen diep verdriet te hebben over de dood van Carolus, hij was kennelijk ook bang. Waarvoor?

16. Eindelijk: de zee!

    ‘Morgen zullen we Genua zien! Morgen komen we bij de zee!’
    De woorden vlogen van mond tot mond en de kinderen gingen steeds sneller lopen. Nicolaas, precies zo ongeduldig, ging voorop, in zijn sneeuwwitte kleren, die niet meer zo wit waren als in het begin. Daarover droeg hij een met juwelen bezette gordel waarin een kostbare dolk aan een met zilver beslagen schede hing. De gordel van Carolus. Dolf had niet beter geweten of de kleine koning was met al zijn kostbaarheden begraven.
    Maar blijkbaar had Nicolaas de verleiding niet kunnen weerstaan en zich het wapen toegeëigend. Dolf vond dat nogal kinderachtig van de herdersjongen, maar veel trok hij zich er niet van aan. Nicolaas mocht er zo indrukwekkend uitzien als hij wilde: als persoonlijkheid bleef hij zwak en nooit zou hij erin slagen een echte leider te worden. Al zouden ze hem volhangen met edelstenen en met goud overdekken: hij was en bleef de ledenpop van Anselmus, zonder eigen wil, zonder echte waardigheid.
    Dolf besefte daarbij niet dat voor een middeleeuwer het uiterlijk juist álles betekende, en dat hijzelf aan invloed had verloren door Nicolaas de kans te geven zich met koninklijke eretekenen te behangen.
    ‘Genua, morgen komen we in Genua!’
    De kinderen werden er door geëlektriseerd. Ze meenden dat ze, aan het strand van Genua aan de overzijde van de zee, Jeruzalem zouden zien liggen. Nu waren ze er bijna. De zee hoefde alleen maar even opzij te gaan en ze zouden juichend naar de Witte Stad kunnen stormen. Oei, dan zou je de duivelse Saracenen zien lopen! Kleine Thiess had de grootste mond van allemaal; hij voelde zich sterk als een beer en vertelde overal dat hij, alleen, wel tien van die duivels voor zijn rekening zou nemen.
    Opeens werd het kinderleger in zijn vaart gestuit. Links van de diepliggende weg rees een dreigende stenen toren op, bezet met boogschutters. Over de weg was een slagboom neergelaten, bewaakt door ruiters en soldaten met hellebaarden. Ze hadden de eerste voorposten van de stad bereikt. Genua lag open aan de zee, maar het bergachtige achterland, dat wemelde van rovers en gespuis, werd goed onder controle gehouden. In die dagen was Genua de machtigste, rijkste en best verdedigde stad aan de Middellandse Zee, en onopgemerkt naderen was niet mogelijk. Het ongeduldige kinderleger, tot staan gebracht, drong op. Leonardo had moeite hen tot kalmte te brengen.
    Samen met Dolf drong hij zich naar voren, waar Dom Anselmus en Nicolaas stonden te onderhandelen met de officieren. Tot zijn verbazing ontdekte Dolf dat Anselmus vloeiend Toscaans sprak.
    Hoewel hij, op zijn aandringen, al een paar weken ijverig les had genomen bij Leonardo in diens moedertaal, begreep hij weinig van wat er besproken werd. De student wierp zich op als tolk.
    ‘De stad weet al van onze nadering. De Doge wenst niet dat de kinderen binnen de muren komen. We krijgen vrije toegang tot de zee, maar langs een andere weg, zodat we bij het strand zullen uitkomen, ten zuidoosten van de stad.’
    Het kon de kinderen weinig schelen, áls ze maar bij de zee kwamen. Anselmus maakte zich echter kwaad en blies hoog van de toren. ‘Genua zal hier spijt van krijgen.’
    Hij zei nog veel meer, dreigde met de wraak des hemels, redeneerde als een handelsreiziger die een ongewild artikel probeert te verkopen, maar de soldaten waren onverbiddelijk. Niemand zou de kinderen tegenhouden als ze naar de zee wilden gaan. Maar alleen niet door de stad. Genua wilde hen niet ontvangen.
    Dom Johannis, die er ook bij was gekomen, gedroeg zich uiterst merkwaardig. Hij omhelsde de officier, terwijl de tranen langs zijn wangen liepen.
    ‘God zal je hiervoor zegenen, beste man. Ik zal elke dag voor je bidden.’
    Anselmus gaf zijn collega een stomp, maar die liet zich niet weerhouden. ‘We hebben de stad niet nodig,’ riep hij uit. ‘We zullen naar het strand gaan en gelukkig zijn.’
    Dolf begreep niets van zijn opgetogenheid. Ook Nicolaas stond raar te kijken. Wat mankeerde die dikke monnik?
    Al met al betekende het kordon van soldaten dat om de stad was getrokken, dat zij opnieuw een omweg moesten maken. Ze kregen een paar ruiters mee om hen te begeleiden en de weg te wijzen. En toen, op het heetst van de dag, zagen ze van bovenaf: de zee! Rechts van hen, ingebed tussen de heuvels, in een breed dal met vele uitlopers, lag Genua te glanzen in de zon. Zo van bovenaf leek de stad een juweel dat door een reus uit de rotsen was gehouwen en dat hij daarna uit zijn handen had laten vallen, zodat het de helling was afgerold en tussen de bergen en de zee was blijven liggen. De talloze torens glinsterden in het zonlicht, als facetten van een diamant. Daartussen schitterden de daken van de huizenzee en boven alles uit stak het dak van de kathedraal, waarvan de helft in de steigers stond.
    Dolf, midden tussen de duizenden kinderen op de heuvel, keek verbaasd neer op de machtige bolwerken en zeewallen en havenmondingen en kademuren. Hij keek neer op de rijkste en machtigste handelsstad van het Europese continent, in 1212 nog machtiger dan het snel groeiende Venetië of het aloude Pisa. Een stad van tegenstellingen: prachtige kerken, vieze herbergen, paleizen en sloppen, pakhuizen en mesthopen, zij aan zij. Een stad vol schurftige honden, verwaarloosde katten, mooi opgetuigde paarden, edelstenen en drek. In haar straten kon je alle landslieden van de wereld aantreffen: Denen net zo goed als Arabieren, Slaven en Grieken, Ieren, Bulgaren en Syriërs, gestrande kruisvaarders, mislukte handelaren, schatrijke kooplieden en armzalige bedelaars. Schone vrouwen, verminkte kinderen, geestelijken, geleerden en geboefte, beurzensnijders en lekenbroeders, schurken en edelsmeden. Een stad vol geheimen, intriges en moordaanslagen, maar ook de bergplaats van kunstschatten uit alle delen van de toen bekende wereld. Een steenrijke stad waar de armoede welig tierde. Een sterke stad waarin mensen ten onder gingen aan eigen zwakheid. Een trotse stad waarin mensen dagelijks werden vernederd. Waar de marmeren trappen van de kathedraal bezaaid lagen met stinkende bedelaars, waar in de paleizen de ratten en vlooien rondsprongen, waar de luizen talrijker waren dan de mensen en waar over het lot van zevenduizend onschuldige kinderen zou worden beslist.
    En achter de stad lag de zee. Glinsterend en onoverzienbaar, blinkend in het felle middaglicht, zodat het pijn deed aan de ogen. Een zee waarvan de overzijde ver achter de horizon schuilging, waarop vissersschepen en roeibootjes heen en weer voeren, waarop vlotten met vissende mannen dobberden en waarboven de krijsende meeuwen cirkelden, doken, weer opstegen. De Middellandse Zee. In Dolfs eeuw een onweerstaanbare trekpleister voor vakantiegangers uit het Noorden. In deze eeuw: een vijand.
    De kinderen waren er stil van geworden. De geweldige stad in het dal zagen ze nauwelijks, ze keken naar de zee, naar die prachtige, blauwe, onverbiddelijke zee. Bijna niemand van hen had ooit eerder een zee gezien en ze hadden zich er nauwelijks een voorstelling van kunnen maken. De werkelijkheid verbijsterde hen. Met open mond stonden ze te kijken naar die ontzaglijke watermassa. Straks zouden ze afdalen naar het strand. Nicolaas zou de armen uitbreiden en de wateren zouden wijken… Maar nu ze die zee voor zich hadden en zagen hoe die zich uitstrekte tot aan het einde van de wereld, bekroop hen een vage angst. Hoe kon zoveel water opzij gaan?
    Velen van de kleintjes meenden dat de stad daar in de diepte Jeruzalem moest zijn. Ze waren al zo lang onderweg, nog groter kon de wereld niet zijn. Ze barstten uit in juichkreten, drongen op, wilden afdalen om de Saracenen te zien vluchten. De groteren konden hen slechts met moeite weerhouden. Maar nu werden ook die ongeduldig. Ze wilden eindelijk getuige zijn van het grote wonder dat hun was beloofd. Ze wilden die oneindige watermassa zien splijten voor de herdersjongen. Juichend, gillend van opwinding, kwamen ze opeens in beweging, allen tegelijk, en stroomden de heuvel af in de richting van het strand.
    In golven spoelden de kinderen over de rotsen, verspreidden zich langs de ruwe kust, sloegen op een vlak stuk hun kamp op, onder de schaduw van parasoldennen. Velen trachtten de stad te bereiken, maar werden tegengehouden en teruggestuurd door soldaten. Genua moest niets van het kinderleger hebben, leek het wel. Maar dat ontmoedigde de kleintjes niet. Hunkerend staarden ze naar de horizon — ach zo ver! — waarachter Jeruzalem moest liggen, de Witte Droom van hun kinderfantasie. Hongerig keken ze naar de vissersschepen die langs de kust heen en weer zeilden. En smekend richtten ze hun ogen op Nicolaas, op Leonardo, op Rudolf. Ze hadden niets meer te eten. ‘Morgen,’ sprak Anselmus luid, ‘zal Nicolaas het wonder verrichten. Zet zijn tent op, kinderen. Nicolaas zal eerst een etmaal lang vasten en bidden.’
    Dat begrepen ze, ondanks hun ongeduld. Een wonder ging niet zomaar, daarop moest je je voorbereiden. De tent werd opgeslagen in de schaduw van een paar dennenbomen en Nicolaas trok zich zwijgend terug. Niemand werd verder in dit heiligdom toegelaten, zelfs niet de kinderen van edel bloed. Toen Dolf dit zag, kreeg hij bijna medelijden met de herdersjongen. Nicolaas geloofde zo vast in het wonder. Geloof kan bergen verzetten, maar niet de Middellandse Zee. Geloof kan een mens troosten in zijn ellende, maar het kan geen natuurkrachten opheffen. Nicolaas was voorbestemd om te falen. Dolf wist het en het verdroot hem. De opgewondenheid van de kinderen joeg hem ook angst aan. Wat zou er morgen gebeuren als het wonder niet doorging?
    Dom Johannis liep over het kamp rond als een kip die zijn ei niet kwijt kan. Hij was zó zenuwachtig dat het Dolf opviel. En Johannis huilde. Hij huilde onophoudelijk, streek kinderen over het haar, drukte jongens en meisjes aan zijn hart, riep steeds maar: ‘God zal zich over jullie ontfermen, lieve kleinen,’ totdat Dolf ervan overtuigd was dat de man zijn verstand had verloren.
    Vergeefs maande Anselmus de nerveuze monnik tot kalmte. ‘Houd je toch wat rustig, broeder. De kinderen zullen denken dat hun iets ergs boven het hoofd hangt.’
    ‘En is dat dan niet…’ begon Johannis trillend, maar Anselmus legde hem het zwijgen op.
    ‘Stil. Zet de kinderen aan het werk. Ik moet naar de stad. Het is nog vroeg genoeg.’
    ‘Nee, nee,’ riep Johannis en opeens viel hij op de knieën, gewoon op de stenige grond. Hij hief smekend de handen op naar Anselmus. ‘Doe het niet, Anselmus, ik smeek je, doe het niet!’
    Dolf was nietsvermoedend voorbijgekomen, zonder dat ze hem hadden gezien, en bleef verrast staan.
    Ongeduldig duwde Anselmus de andere monnik met zijn voet opzij, zodat de dikke Johannis bijna omrolde.
    ‘Sta op, dwaas. Ben je vergeten welke beloning ons wacht?’ En opeens zweeg hij verschrikt, want hij kreeg Dolf in het oog.
    ‘Wat doe je hier? Scheer je weg! Jij hebt niets te maken met wat heilige mannen onder elkaar te bespreken hebben. Zorg er liever voor dat die kinderen wat te eten krijgen.’
    Dolf zei niets, keerde zich om en liep weg. Maar zijn hersens werkten op topsnelheid. Hij wist opeens dat hij Anselmus’ geheim zou kunnen ontdekken als hij op de juiste manier Dom Johannis kon benaderen. Want die wilde niet meer…
    Wát wilde hij niet? Waarvan probeerde hij Anselmus te weerhouden? Waarom was hij zo zenuwachtig en zo vol medelijden met de kinderen? Johannis wist wat Anselmus in Genua ging doen en hij smeekte de donkere monnik het niet te doen… Wat niet?
    ‘Zorg dat ze wat te eten krijgen…’
    Ja, dat was Dolfs taak en Anselmus’ woorden hadden hem automatisch teruggeworpen op dat werk. Spoedig zag Dolf dat hij het rustig aan de kinderen zelf kon overlaten. De visploeg — honderden jongens en meisjes — begaf zich al met netten en spiesen gewapend te water. De temperatuur van dat water verraste hen: het was lauw! Na de ijskoude beken en rivieren, waaruit ze wekenlang voedsel hadden gehaald, ontving deze zee hen met koestering. Ze dronken, en spuwden toen vol afschuw het zoute water weer uit.
    Hoe konden er in zulk warm, zout water vissen leven? Maar ze waren er! Hele scholen zelfs. Vissen zoals ze nooit eerder hadden gezien, groot en klein dooreen.
    De kinderen klauterden over de rotsen van de kust en stroopten de warme inhammen af. Ze vingen kreeften, krabben, poliepen en wisten er eigenlijk geen raad mee. Dolf vertelde hun hoe ze de vangst moesten schoonmaken en koken. Hij overtuigde hen ervan dat de kleine sardines en de doorzichtige garnalen en de kleine inktvissen zeer smakelijk zouden zijn als ze op de juiste wijze werden klaargemaakt. Vol geestdrift wierpen de kinderen zich daarna op de vangst, al griezelden ze vaak van de scharen, van de slijmerige zeedieren, de zuignappen en vreemde ogen.
    ‘Vanavond zoute vissoep,’ dacht Dolf vrolijk. ‘Eindelijk een hartige hap!’
    Veel van de kleine vissers werden gebeten. Kreeften en krabben sloegen hun scharen in de blote voeten en handen. De zieken ploeg kreeg het er druk mee. Maar door ervaring leert een mens snel, en kinderen leren nog sneller. Ze werden voorzichtiger, ontdekten spoedig hoe ze de schaaldieren moesten aanpakken en welke rotsholten de meeste kans op buit boden. Peter genoot.
    Ook de jagers waren eropuit getrokken. De beboste heuvels rond Genua werden afgestroopt. Deze wouden waren weliswaar minder rijk aan wild dan de bossen in het Noorden en stropen was hier evengoed verboden als in de andere landstreken, maar de honger deed de kinderen alle gevaren vergeten. Water vonden ze ook, dat wil zeggen: zoet water. Een halve mijl van het kamp ontdekten de verkenners een beekje dat in de richting van de zoute zee stroomde.
    De Genuezen bemoeiden zich niet met het kinderleger. Ze hielden de kleinen buiten de stad — maar voor de rest konden ze hun gang gaan, en tegen plunderaars of stropers werd nauwelijks opgetreden. Als ze té brutaal werden, verscheen er een handvol soldaten die de lansen kruisten en hun de weg versperden. Dan dropen de kinderen af om een eindje verder naar het zuiden hun geluk te gaan beproeven. Dolf begreep er niet veel van. De Genuezen waren niet vijandig, dat was duidelijk. Maar hulp schenen de kinderen van de stadsmensen evenmin te kunnen verwachten. Blijkbaar begrepen de Genuezen niet goed wat het kinderleger hier kwam doen. Wat moesten ze hier?
    ‘En ik begrijp het evenmin,’ dacht Dolf in stilte. ‘Waarom toch juist Genua… het ligt buiten de route.’
    Opeens herinnerde hij zich de vreemde opwinding van Dom Johannis en hij ging op zoek naar de monnik. Anselmus zag hij nergens meer: die was dus toch naar de stad gegaan. Nicolaas zat eenzaam biddend in de tent en weigerde alle voedsel. Dom Thaddeus had zijn pij opgeschort en hielp bij de visvangst. Maar waar was Johannis?
    Eindelijk vond Dolf hem, een beetje terzijde van het kamp, in de schaduw van een bosje wilde struiken. De man zat weer op de knieën en leek wanhopig. Dolf ging naast hem zitten, schudde hem aan de arm.
    ‘Dom Johannis…’
    ‘Laat me met rust,’ antwoordde de monnik verstikt. Hij trok de kap van zijn pij over zijn hoofd en verborg het gezicht in de handen.
    ‘Dom Johannis, bent u ziek?’
    ‘Ik ben bang…’
    ‘Waarvoor?’
    ‘Voor de zee…’
    Dolf dacht dat hij nu de zenuwachtigheid van Johannis wel begreep. Als morgen Nicolaas de zee zou willen bedwingen, en het lukte niet, dan zou er iets verschrikkelijks kunnen gebeuren. En de leiders van de kruistocht zouden moeten toegeven dat ze de kinderen hadden bedrogen.
    ‘Ook ik ben bang, Dom Johannis,’ zei Dolf ernstig. ‘Ik ben, net als u, een twijfelaar. Ik geloof niet in het wonder.’
    De monnik hief het hoofd op en keek de jongen verbaasd aan.
    ‘Dat is het niet,’ prevelde hij.
    ‘U gelooft dus wél dat het wonder zal gebeuren?’
    Johannis schudde het hoofd.
    ‘De schepen,’ fluisterde hij, bijna onhoorbaar. ‘Ik moet er steeds aan denken wat er gebeurde met de kinderen die in Marseille scheep gingen.’
    Dolf begreep er nu niets meer van.
    ‘Welke kinderen?’
    ‘De Frankische kinderen… weken geleden.’
    Dolf stond nog steeds voor een raadsel.
    ‘Ze gingen scheep,’ fluisterde de monnik, ‘nadat de zee geweigerd had voor hun voeten droog te vallen. Vijf schepen waren er, drie vergingen in de storm. De twee andere… Ze zeggen dat die goed zijn overgekomen, en dat de kinderen op de kust van Tunesië…’ Hij zweeg, overmand door verdriet.
    ‘Dom Johannis, ik begrijp er niets van. Wat waren dat voor kinderen, en hoe kwamen ze aan schepen?’
    ‘De schepen lagen op hen te wachten, in de haven van Marseille.’
    ‘Ja, maar… wie had dat dan georganiseerd en…?’
    Opeens herinnerde Dolf zich dat hij Leonardo had horen praten over een andere Kinderkruistocht, in Frankrijk. Net zoiets als déze en ongeveer op dezelfde tijd vertrokken…
    ‘Dom Johannis, kunt u niet wat duidelijker zijn? Wat gebeurde met die kinderen, en hoe kwamen ze juist in Marseille?’
    ‘Dat was het plan. Twee mannen — en een herdersknaap — brachten hen daar. De kinderen wisten niet beter of ze waren op weg naar het Heilige Land. Stefan, de herdersjongen, zou de zee doen droogvallen, zodat ze te voet… Maar er gebeurde natuurlijk niets met de zee, en toen waren de kinderen wanhopig en diep teleurgesteld. Maar er lagen vijf schepen, die wachtten al een week. Die schepen, zeiden de leiders, zouden hen naar het Heilige Land brengen.’
    ‘Ja, maar wat moesten ze dan in Tunesië?’
    ‘Begrijp je dat niet, Rudolf? De schepen zetten regelrecht koers naar Noord-Afrika, naar de slavenmarkten. Dat was van begin af aan het plan.’
    ‘Wat!’
    Dolf moest dat eerst even verwerken. Heel langzaam drong de omvang van het schandaal tot hem door.
    ‘Dus… die kinderen waren voorbestemd om… Maar dat is toch verschrikkelijk! Dom Johannis, wilt u zeggen dat deze Duitse kinderen ook… Dat in de haven van Genua schepen liggen die ons naar Afrika zullen brengen, waar we als slaven verkocht zullen worden? Bedoelt u dat?’
    De man knikte en keek schuw rond.
    ‘Dus dáárom… dáárom moesten we naar Genua… Grote God, dat is…’
    Dom Johannis zuchtte diep.
    ‘… en drie schepen vergingen, alle opvarenden verdronken,’ mompelde hij verdrietig. ‘Dat moet in dezelfde dagen gebeurd zijn toen wij het ook zo moeilijk hadden, met het slechte weer in de bergen.’
    ‘En… en… onze kinderen?’
    Dom Johannis zweeg beschaamd, met gebogen hoofd.
    ‘Bedoelt u,’ fluisterde Dolf ontzet, ‘dat op ons ook schepen wachten, hier in Genua, om ons naar Afrika te brengen, terwijl de kinderen denken dat ze naar Palestina gaan?’
    De man knikte.
    ‘En dat… dat wilt u toelaten?’
    ‘Nee!’ riep de monnik. ‘Ik kan het niet — niet meer! Ik heb Anselmus gesmeekt… maar hij wilde niet luisteren, hij wil doorzetten, hij wil zich de zakken zilver niet laten ontgaan.’
    ‘Afgesproken werk dus,’ mompelde Dolf woedend. ‘Al die weken heb ik geweten dat de kinderen met dat mooie sprookje bedrogen werden, dat er iets achter stak, iets geheimzinnigs en gemeens… Dom Johannis, hoe lang weet u dit al?’
    De man antwoordde niet.
    ‘Wist u het, al die tijd… al vanaf Keulen?’ vroeg Dolf ongelovig. Stilte.
    ‘U… u heeft dat plan zelf…?’
    ‘Nee. Niet ik… zelfs niet Anselmus. Maar wij voerden het uit.’
    ‘Wie heeft het bedacht? Wie is op dat godgeklaagd slechte idee gekomen om duizenden kinderen te ronselen en met een smoesje naar een haven te lokken om ze dan als slaven te verschepen? Wie?’
    Johannis haalde de schouders op.
    ‘Anselmus soms?’
    Zwijgen.
    ‘O toe, Dom Johannis, zeg toch iets. Wat gaat er gebeuren?’
    ‘Ik weet het niet,’ fluisterde de man zielig. ‘We zijn te laat. God geve dat we véél te laat zijn gekomen en dat de schepen al zijn vertrokken.’
    ‘Te laat?’
    ‘We hadden hier omstreeks het midden van de hooimaand moeten zijn. Het is nu al ver in de oogstmaand.’
    ‘Ja… dat denk ik ook. Half augustus… Aha, dus dáárom had Anselmus altijd zo’n haast! Daarom joeg hij ons op en werd woedend over elk oponthoud!’
    Johannis knikte.
    Dolf had nog altijd moeite om de zaak te verwerken. Het leek zo ongelooflijk dat volwassen mensen op de gedachte konden komen duizenden kinderen die van niets wisten, als slaven te verkopen naar de Noord-Afrikaanse landen.
    ‘Jeruzalem ligt niet in Noord-Afrika,’ zei hij langzaam.
    ‘Dat weet ik, dat weet Anselmus ook — en jij weet het. Maar de kinderen vermoeden niets.’
    ‘En waarom?’ vroeg Dolf wanhopig.
    ‘Er is ons veel geld beloofd. In Genua zouden we een denarie per kind krijgen, mits het gezond en sterk was.’
    ‘Dat is niet mis,’ liet Dolf zich ontvallen, die intussen de waarde van het zilvergeld in de dertiende eeuw had leren kennen. ‘Zevenduizend denariën… dat is een fortuin!’
    Johannis knikte en huiverde toen.
    ‘Ik wil niet meer,’ fluisterde hij. ‘Ik kán het niet… Al die kinderen, ze zijn zo argeloos, ze weten van niets, ze verlangen naar Jeruzalem… Ik hou zoveel van ze, Rudolf.’
    Dolf knikte. Maar zijn ontzetting nam toe. Mariecke op de slavenmarkt van Tunesië. De mooie, kordate Hilde. De blonde Frieda met haar kruidenkennis. De sterke Bertho, Peter, Frank, Carl… Het was ondenkbaar!
    ‘Dit mag niet gebeuren, Dom Johannis!’
    De man kromp ineen.
    ‘Noem mij geen Dom, ik ben die titel niet waard.’
    ‘U bent geen echte monnik?’
    ‘Nee. Niet meer… Ach Rudolf, eens was ik een goed mens, eens wilde ik een heilig man worden. Maar ik was het niet waard. Ik werd uit het klooster gejaagd, als een onwaardige… En toen kreeg ik het moeilijk. Ik had geen toekomst, geen beroep, ik werd een zwerver en moest leven van diefstal en roof. In Genua ontmoette ik Anselmus, hij was er even slecht aan toe als ik. Maar hij was veel slimmer dan ik, gewetenlozer ook. Hij kende vele mensen met een slechte reputatie: kaperkapiteins, smokkelaars… Anselmus kende een man die Boglio heette en die ons vroeg of we hem wilden helpen. Wie het plan om kinderen in de noordelijke landen te ronselen, heeft uitgedacht, weet ik niet. Maar Boglio vertelde ons van twee namaakmonniken die naar Frankrijk waren gegaan om daar verwaarloosde en rondzwervende kinderen bijeen te halen en naar Marseille te brengen. Hij vroeg ons of wij dat ook wilden doen, in de Duitse landen. En hij beloofde ons een vorstelijke beloning. Blonde sterke kinderen uit het Noorden brengen in Tunesië een hoge prijs op. De Arabieren kopen hen graag.’
    Dolf rilde van afkeer en trachtte zich te beheersen. Het liefst zou hij Johannis bij de keel hebben gegrepen en… Met veel moeite dwong hij zich tot kalmte.
    ‘En u ging erop in?’
    ‘Wat had ik anders moeten doen? Ik had geen keus… En ik zag er ook niet veel kwaad in.’
    ‘U vond het heel gewoon om kinderen te bedriegen en in slavernij te laten gaan?’ vroeg Dolf verbijsterd.
    Johannis boog weer het hoofd.
    ‘De Arabieren staan bekend als beschaafde meesters, hun slaven hebben niet zo’n slecht leven ais ze gewillig zijn. En wat waren het voor kinderen die wij zouden halen? Wezen en verschoppelingen, weggelopen kleine horigen, ongehoorzame luie wezentjes, die toch al leefden van bedrog en roof of van bedelarij, die nooit oud zouden worden omdat ze waren voorbestemd aan de galg te eindigen of ellendig om te komen in de volgende winter… Die kinderen verzamelen en verkopen leek bijna een weldaad, want ze zouden worden verscheept naar warme landen, naar een beschaafd en rijk volk, ze zouden een beter leven krijgen dan ze ooit hadden gehad…’
    ‘… maar als slaaf!’ barstte Dolf uit.
    ‘Ja.’
    ‘Als slaven van de heidenen ook nog!’
    Johannis knikte beschaamd.
    ‘Maar waarom moesten die kinderen uit het Noorden komen.’
    ‘Blond en blank… daar houden de heidenen van. Bovendien, hier in het zuiden… De Lombardijse en Toscaanse ridders hebben nooit veel gevoeld voor kruistochten. De Italianen willen wél aan kruisvaarders verdienen, maar niet aan kruistochten deelnemen. In het Noorden is het bijna traditie geworden om op kruisvaart te gaan, daar leeft nog steeds heel sterk het verlangen om Jeruzalem te bevrijden. Vooral bij het lagere volk. De hoge heren hebben er niet veel zin meer in, maar kinderen kun je er wel geestdriftig voor maken. Anselmus en ik zijn Lombardijers, we spraken het Diets vloeiend en… nu ja, wij gingen naar de Duitse landen om te zien hoeveel kinderen we konden meelokken. Het bleken er ontstellend veel te zijn, veel meer dan we hadden verwacht. Veel te veel zelfs voor de zes schepen die in Genua op ons zouden wachten omstreeks het midden van de hooimaand.’
    ‘Jullie rekenden erop dat toch ten minste de helft onderweg zou uitvallen, omkomen of teruggaan?’
    Johannis zweeg.
    ‘Wat gemeen,’ fluisterde Dolf. ‘Jullie hebben misbruik gemaakt van hun goedgelovigheid, van hun vroomheid… Jullie vertelden hun dat prachtige sprookje over de Witte Stad, en al die tijd, al die tijd wisten jullie dat… Hoe kon u zoiets doen, Johannis? Schaamt u zich niet? Die flinke, dappere kinderen, die zich met zoveel moed door de moeilijkheden heen sloegen, die… die nu weten wat vrijheid betekent, juist die wilde u verkopen, als slaven!’
    ‘Ik kán het niet,’ prevelde de man verpletterd. ‘Ik hou te veel van ze. O, Rudolf, begrijp je het niet? Ik ken ze toch! Ik heb toch gezien hoe ze zich verdedigden tegen wilde dieren, tegen rovers, tegen het klimaat… hoe ze elkaar hielpen en moed inspraken en… Rudolf, help me. Ze mogen geen slaven worden, dit zijn geen waardeloze wezens, het zijn stuk voor stuk prachtige mensenkinderen die gered moeten worden.’
    ‘Ja, dat ben ik helemaal met u eens. Maar hoe?’
    Dolf verviel in nadenken. Dat het berouw van Johannis echt was, kon hij wel zien. Dat de man het gigantische bedrog niet had kunnen volhouden tot het einde toe, was iets waarover hij zich zou moeten verheugen. Maar zijn woede over het duivelse plan was te groot.
    ‘We moeten ze tegenhouden,’ fluisterde Johannis die, opgelucht omdat hij zijn bezwaarde hart had kunnen luchten, nu wat meer moed kreeg. ‘We moeten ervoor zorgen dat ze zich niet laten verleiden scheep te gaan.’
    ‘Zijn de schepen er dan nog? Hebben ze werkelijk al die tijd gewacht?’ vroeg Dolf geschrokken.
    ‘Ik weet het niet. Anselmus is vanmiddag naar de stad gegaan om te zien of hij Boglio kon vinden. Ik bid dat het te laat is. Maar ik weet het niet zeker…’
    Dolf kreeg een inval.
    ‘Nicolaas…’ riep hij. ‘Weet Nicolaas waarom de kinderen naar Genua werden gebracht?’
    ‘Nee. Hij gelooft in de kruistocht.’
    ‘Hoe hebben jullie Nicolaas zo gek gekregen dat hij zich inbeeldde een heilige te zijn, voor wie de zee zou wijken?’
    ‘O, dat was niet zo moeilijk. Zodra de winter voorbij was, trokken Anselmus en ik over de bergen en gingen naar het Noorden. We keken rond en zochten een stevige herdersjongen uit — en hem bestookten we met wonderen. We wachtten tot de avond, staken een houten kruis in brand en lieten dat van achter een heuveltop verschijnen, natuurlijk zó dat Nicolaas ons niet kon zien, alleen dat vlammende kruis. Maar wij konden hem wel zien… Hij viel op de knieën en hief de handen ten hemel. Daarna lieten we het kruis snel dalen, we doofden het en toen hield Anselmus de handen voor de mond en riep met holle stem: “God roept je, mijn zoon.” Want we wisten toen zijn naam nog niet. Zo toverden we nog veel meer hocus-pocus voor hem. Later in de nacht, toen de jongen sliep — want hij sliep buiten, een huis had hij niet — kropen we naar hem toe en Anselmus begon hem van alles in te fluisteren. Hij vertelde hem dat hij de stemmen van engelen hoorde, die hem opriepen om met een heel kinderleger naar het Heilige Land te gaan — al dat soort zaken. De jongen werd half wakker, maar hij luisterde, stijf van verbazing en ontzetting — en je kunt het geloven of niet, maar hij twijfelde geen moment aan zijn uitverkiezing. We hadden eindelijk de goede knaap gevonden.’
    ‘Eindelijk?’
    ‘Ja. Hetzelfde kunstje hadden we al tweemaal eerder geprobeerd. De eerste jongen liep schreeuwend weg, kwam in een moeras terecht en verdronk. De tweede ging ook op de loop, regelrecht naar de pastoor van zijn dorp om te vertellen wat hij had gezien en gedroomd. Daaraan hadden we dus ook niets. Nicolaas geloofde meteen dat hij een uitverkorene was. Die jongen moet een hoogmoedig karakter hebben.’
    ‘Dat heeft hij zeker,’ knikte Dolf. ‘En wat gebeurde er toen verder?’
    ‘Nadat we Nicolaas drie nachten achtereen hadden bewerkt met vuurkunstjes en onzichtbare stemmen en we merkten dat hij de kudde begon te verwaarlozen, omdat hij zich een uitverkorene des hemels voelde, naderden we hem open en bloot, midden op de dag — natuurlijk in onze monniksdracht. We knielden voor hem neer, huldigden hem en vertelden hem hoe ons in een visioen was geopenbaard dat hij was uitverkozen om een leger van onschuldige kinderen naar het Heilige Land te leiden. En dat wij hem daarbij moesten helpen.’
    ‘En hij geloofde jullie op slag?’
    ‘Ja. Met z’n drieën verlieten we de streek en trokken naar Keulen. Onderweg deden we niets dan preken en we kregen meteen al een flinke aanhang. Met honderden kinderen kwamen we toen in Keulen aan en daar werd Nicolaas nog eens zo ijverig. Op het grote Domplein voor de nieuwe kerk preekte hij dagen achtereen en de toeloop van kinderen werd steeds groter. Twee weken voor Pinksteren vertrokken we uit Keulen en nog steeds bleven de kinderen toestromen uit heel de wijde omgeving. Anselmus werd in Keulen door de aartsbisschop ontboden, samen met Nicolaas. Ik ben bij dat gesprek niet aanwezig geweest — hoe Anselmus en Nicolaas de aartsbisschop van hun heilige missie konden overtuigen, begrijp ik nóg niet. Maar Anselmus is slim… Het gevolg was dat we een ossenwagen, een span witte ossen en een tent kregen, en dat de aartsbisschop zelfs zijn nichtje Hilde en haar kleine beschermer Carolus met ons meezond. En daardoor kwam het dat er bij ons vertrek nog meer kinderen van edel bloed zich bij ons aansloten. Anselmus vond dat een beetje gevaarlijk. Geen mens zou zich er iets van aantrekken als ze over al die verschoppelingen en weeskinderen nooit meer iets hoorden, maar als ooit bekend zou worden dat baronskinderen als slaaf verkocht waren, dan zou dat wel eens op moeilijkheden kunnen uitdraaien.’
    ‘Bang voor de wraak van de vaders?’
    ‘Eigenlijk wel. Maar gelukkig kwamen er niet veel kinderen van edel bloed en degenen die er waren, werden met veel onderscheiding behandeld.’
    ‘Ja, dat heb ik gezien,’ zei Dolf bitter.
    ‘Daarom was ik blij dat Fredo ons vóór de bergen al in de steek liet. Het kinderleger was trouwens veel te groot geworden — zo’n geweldige toeloop hadden we niet verwacht. We schoten niet op. En hoe moesten we al die kindertjes voeden en beschermen? Het zou ook niet mogelijk zijn om ze allemaal onder te brengen op de zes schepen die in Genua op ons zouden wachten. Maar Anselmus zei: “Hoe meer, hoe beter. Onderweg zullen er tallozen omkomen. Alleen de sterksten zullen de reis overleven en die brengen het meeste zilver op.”’
    Dolf huiverde van zoveel cynisme. Knarsetandend mompelde hij: ‘Zo’n duivel.’
    ‘… en toen kwam jij,’ vervolgde Johannis zijn verhaal. ‘Jij en Leonardo, en dat veranderde alles. Eerst dachten we dat je ook het kind van een ridder was, je trad zo zelfverzekerd op. Je verweet ons dat we niet goed voor de kinderen zorgden en dat was waar. Ik schaamde me toen al en de hele onderneming begon me tegen te staan. Jij kwam als uit de hemel gevallen en je leerde ons hoe we de tocht beter konden organiseren, zodat er niet meer zoveel kinderen stierven. En toch vertrouwde ik je niet helemaal…’
    ‘Hoe bedoelt u?’
    ‘Je werkte zo hard voor hun welzijn, alsof je wist wat we met die kinderen van plan waren en je enige doel was: er zoveel mogelijk sterk en gezond in Genua te krijgen. Daarom dacht ik: Anselmus en Rudolf spelen onder één hoedje.’
    ‘Zag u mij voor een slavenhandelaar aan?’ vroeg Dolf woedend.
    ‘Soms… ik weet het niet. Ik twijfelde steeds. En als ik er Anselmus naar vroeg, gaf hij ontwijkende antwoorden. Maar ik merkte ook dat hij je haatte, dat hij alleen gebruik van je wilde maken, zoals hij Nicolaas gebruikte.’
    Dolf probeerde de vreemde kronkels van ’s mans brein te volgen. Het lukte hem niet helemaal.
    ‘Ik dacht,’ zei Johannis zacht, ‘dat jij ons door de Duivel was gezonden. Want dit hele plan om de kinderen naar Afrika te verkopen, moet ook door de Duivel zijn uitgedacht. En jij hielp Anselmus, jij hield de kinderen in leven… Elk oponthoud was mij welkom: hoe langer het zou duren voordat we in Genua kwamen, hoe meer kans de kinderen hadden om aan hun lot te ontsnappen — en toen ontdekte ik dat jij ook geen haast had. Dat maakte dat ik weer ging twijfelen. Toen de Scharlaken Dood ons besprong, dacht ik: dat is een teken uit de hemel. God wil niet dat we Genua bereiken. En wat deed jij? De Scharlaken Dood verjagen. Ik begreep er niets meer van.’
    ‘U had me veel eerder in vertrouwen moeten nemen, Johannis.’
    ‘Ja, dat zie ik nu ook in. Maar ik durfde niet. Ik was bang voor Anselmus. Hij zou me in een afgrond geduwd hebben als hij had gemerkt dat ik de moed had verloren en de kinderen niet in slavernij wilde laten gaan. En jou durfde ik niet volledig te vertrouwen… De hele reis hoopte ik op een wonder, op iets wat ons zou noodzaken terug te keren. Elke ramp die ons overkwam, begroette ik met vreugde. Maar nooit keerden de kinderen om, nooit gaven ze de moed op. Ze wilden de zee zien, ze wilden het wonder beleven dat Nicolaas hun had beloofd. Ach Rudolf, wat moeten we toch doen?’
    ‘De kinderen tegenhouden. Zorgen dat Anselmus geen contact kan opnemen met de kaperkapiteins.’
    ‘Ik heb hem gesmeekt…’
    ‘Anselmus is de man niet om zich te laten smeken. Zo’n schurk kun je alleen doodslaan als je wilt verhinderen dat hij zijn plannen uitvoert,’ zei Dolf grimmig.
    ‘Je hebt gelijk, Rudolf. Anselmus is meedogenloos.’
    ‘Het is de hoogste tijd dat wij dat ook worden,’ prevelde Dolf bitter.
    ‘Wat wil je doen? Als je probeert de kinderen te vertellen wat het lot is dat hun wacht, zullen ze je niet geloven. En als Anselmus merkt dat je van zijn plannen op de hoogte bent, nu, dan zal hij je vermoorden.’
    ‘En u erbij,’ knikte Dolf. De man sidderde.
    ‘Maar het is al te laat,’ fluisterde de jongen opeens. ‘Anselmus is naar de stad gegaan…’
    ‘Weet je,’ zuchtte Johannis. ‘Hij verheugde zich op het ogenblik dat hij jou een schip zou zien betreden. De gedachte dat jij, met al je slimheid en kracht, over een paar weken op een slavenmarkt in Tunesië te koop zou worden aangeboden, vervulde hem met een duivelse vreugde.’
    Dolf opende de mond en sloot hem weer. Hij ziedde van woede. Maar Johannis had gelijk. Dolf zou nietsvermoedend en gedreven door zijn bezorgdheid voor Mariecke en de duizenden anderen kalmweg zijn méégegaan!
    ‘O, vervloekt!’ gromde hij. ‘Dat zal ik die ellendige Anselmus betaald zetten.’
    ‘Doe dat, Rudolf. Jij bent zo sterk en slim — en je bent niet bang.’
    ‘U wel? Nog steeds?’
    Johannis wendde beschaamd het hoofd af.
    ‘Ja,’ zei hij zacht. ‘Ik ben bang, ik ben een zondaar. Ik wil niet sterven, nog niet, ik zal verdoemd zijn…’
    ‘Johannis, waarom vertrouwt u mij nu opeens wel?’
    ‘Niet opeens… al heel lang. Ik zag hoe Anselmus je haatte. Hoe hij je wilde vernietigen tijdens dat volksgericht. Toen wist ik dat je niet zijn medewerker was, maar zijn grootste tegenstander.’
    ‘Had u mij toen niet kunnen vertellen wat er aan de hand was, en wat Anselmus’ plannen waren?’
    ‘Ik durfde niet. En ik dacht, ik hoopte… God zal dit niet toestaan, Hij zal ons nooit tot Genua laten komen. Maar…’
    ‘Maar we kwamen er!’
    De man zweeg ongelukkig.
    ‘O, waarom heeft u me niet veel eerder alles verteld! Dan zou Carolus misschien nog geleefd hebben,’ zei Dolf en opeens zat hij te huilen.
    ‘Ja,’ fluisterde de man berouwvol. ‘God duldde niet dat Carolus een slaaf zou worden. Hij nam hem tot Zich… En toen wist ik het, toen wist ik hoe slecht ik was, hoe groot de zonde was die ik op mijn ziel had geladen, en dat ik iets moest doen… iets, wat dan ook, om Anselmus tegen te houden, al zou het mij mijn leven kosten. Maar ik durfde nog steeds niet, ik was bang… Rudolf, ik ben een lafaard. Ik weet dat ik slecht ben, dat ik moet ingrijpen, en ik kán het niet, ik durf niet. Jij, jij durft. Neem het van mij over, ik ben te zwak. Houd die kinderen tegen, laat ze onder geen voorwaarde scheep gaan. Het zal hun ondergang worden. Rudolf…’
    ‘Natuurlijk zal ik ze tegenhouden!’ riep Dolf.
    ‘Wat ga je doen?’
    De jongen had geen flauw idee. De kinderen inlichten. Ja, dat klonk eenvoudig genoeg, maar zouden ze hem geloven? De droom van de Witte Stad zat er diep ingehamerd. Hij probeerde na te denken, maar de gedachten tolden wild door zijn hoofd en wilden niet helder worden. De onthulling was te schokkend geweest en hij kon het niet meteen verwerken. Maar er was geen tijd te verliezen, want Anselmus was in Genua en zat daar met zijn duivelse medesamenzweerders de verscheping van de kinderen te regelen…
    Maar hoe regel je de inscheping van duizenden kinderen die een ánder wonder verwachten? Die morgen in alle staten zouden zijn omdat het beloofde wonder van een splijtende zee uitbleef?
    ‘Morgen…’ prevelde hij. ‘Johannis, wat is Anselmus van plan morgen? Zal hij erbij zijn als Nicolaas probeert de zee te bedwingen?’
    ‘Als het wonder faalt en de kinderen diep teleurgesteld naar de watervlakte staren en denken dat ze nu nooit in Jeruzalem zullen komen, dan is Anselmus van plan onverwachts op te duiken en te zeggen: God heeft toch voor een wonder gezorgd, lieve kinderen, Hij heeft schepen gestuurd.’
    ‘Juist. En hij is er zeker van dat die kinderen geen moment zullen aarzelen en de schepen juichend zullen bestormen?’
    ‘Zoiets…’
    Dolf zuchtte. Ga maar eens zevenduizend geestdriftige kinderen tegenhouden, in je eentje!
    Maar hij was toch niet alleen? Johannis zou hem helpen. En hij moest nog veel meer helpers hebben, al zijn vrienden!
    ‘Johannis, kan ik op u rekenen? Kunt u uw angst voor Anselmus opzij zetten en mij helpen de kinderen tegen te houden? Al was het maar om uw ziel te redden?’
    ‘Rudolf, ik… ja!’
    ‘Ga dan eerst praten met Dom Thaddeus. Vertel hem alles, hoort u, alles! Hij is een goed mens en erg slim bovendien. En hij heeft geen vermoeden van dit duivelse complot. Zijn invloed op de kinderen is groot, misschien weet hij een middel om ze tegen te houden.’ Johannis sidderde. Dolf zag tot zijn verbazing dat de man voor de zachtaardige Dom Thaddeus nog banger was dan voor de keiharde Rudolf van Amstelveen.
    ‘Niet aarzelen, Johannis,’ zei de jongen opspringend. ‘Er is geen tijd te verliezen. We moeten onmiddellijk handelen.’
    ‘Dom Thaddeus zal mij vervloeken,’ fluisterde de man in doodsangst.
    ‘Hij zal u vergeven met heel zijn grote hart,’ beloofde Dolf. En hij sleurde de berouwvolle zondaar mee.
    Ze vonden Thaddeus in een hoekje van het kamp, bij Hilde en de zieken. Dolf liet de twee mannen alleen en ging op zoek naar Leonardo. Het begon al avond te worden. De kampvuurtjes vlamden op. Er werd nauwelijks meer gevist en bijna alle kinderen waren ‘thuis’. Dolf vond zijn vrienden aan de maaltijd. Ze aten zoute vissoep.
    Snel greep Dolf een handvol gekookte garnalen en wenkte Leonardo. ‘Vlug, ik moet je spreken.’
    Bijna ademloos vertelde Dolf wat hij zojuist van Johannis had vernomen. Leonardo luisterde zwijgend, zonder hem één keer in de rede te vallen.
    ‘We moeten iets doen,’ besloot hij wanhopig. ‘Hoe maken we de kinderen duidelijk dat ze bedrogen zijn?’
    Leonardo dacht na. Hij was verontwaardigd, geschokt, maar zijn kalmte verloor hij niet.
    ‘Wat wil je doen?’ vroeg hij rustig.
    ‘Verhinderen dat de kinderen scheep gaan.’
    ‘Ja, dat zeker.’
    ‘Maar hoe?’ vroeg Dolf angstig.
    ‘Dat is vrij eenvoudig. Je denkt toch niet dat één schip de haven van Genua kan verlaten als de Doge het verbiedt?’
    ‘De… de Doge?’
    ‘Ja, de hertog van Genua. Een machtig man, dat kan ik je wel vertellen,’ knikte Leonardo. ‘Luister: jij blijft hier, want morgen zal een spannende dag worden en jij moet mijn ordebewakers daarop voorbereiden. Ik zal naar de stad gaan en ik neem Hilde van Marburg mee.’
    ‘Wat wil je in de stad gaan doen? En waarom Hilde?’
    ‘Rudolf, gebruik toch even je verstand. Ik ben Leonardo da Pisa, de zoon van de rijke koopman Bonacci. Mijn vader heeft zakenvrienden in Genua. Ik zal bij hen aanbevelingsbrieven halen, me toegang verschaffen tot het Dogenpaleis en de hertog van alles op de hoogte brengen. De Doge zal zich er niet om bekommeren wat er met Duitse zwervelingen gebeurt, maar hij zal niet toestaan dat christenkinderen van edel bloed als slaaf aan de heidenen worden overgeleverd. Daarom neem ik Hilde mee, om hem te bewijzen dat het kinderleger niet alleen uit uitschot bestaat.’
    ‘Denk je dat je tot de hertog kunt doordringen?’
    ‘Dat moet me lukken, hoe dan ook. En er is nóg een weg. De bisschop van Genua moet onmiddellijk worden ingelicht. Al deze kinderen zijn christenen; de bisschop zal niet kunnen toestaan dat zij aan de heidenen verkocht worden. Weet Dom Thaddeus het al?’
    ‘Ik heb Johannis bij hem gebracht en hij zou Thaddeus alles vertellen.’
    ‘Mooi. Dan is het verstandigst dat ik met Hilde naar de Doge ga, en dat Dom Thaddeus in Genua de bisschop gaat inlichten.’
    ‘Is het niet te laat geworden om nog naar de stad te gaan? Ze zullen jullie niet toelaten.’
    ‘Mij houdt niemand tegen,’ zei Leonardo kalm.
    Dolf greep dankbaar zijn hand.
    ‘Wat zou ik zonder jou moeten beginnen, mijn vriend?’ zei hij geroerd.
    ‘Ja, dat vraag ik me ook wel eens af,’ antwoordde de student nuchter. Toen beende hij met grote passen naar het kampvuurtje en boog zich over de slaperige Mariecke.
    ‘Liefje, ik moet jullie voor een paar dagen verlaten. Pas goed op Rudolf. En als je me nooit terugziet, zul je dan van tijd tot tijd aan me denken?’
    ‘Wat ga je doen, Leonardo?’ vroeg het meisje verbaasd.
    ‘Jou redden, lief kind.’
    Hij kuste haar, maakte snel zijn ezel los en verdween in de avond. Mariecke rende naar Dolf.
    ‘Wat is er aan de hand? Waarom gaat Leonardo weg? Gaat hij nu toch naar Bologna?’
    ‘Nog niet, kindje. Hij komt gauw weer terug,’ zei Dolf troostend.
    Maar zo heel gerust voelde hij zich toch niet. Zou Leonardo erin slagen gehoor te krijgen bij de hertog? Zou Dom Thaddeus kunnen doordringen tot de bisschop? En wat zouden de Genuezen doen als ze ontdekten dat ze zaten opgescheept met zevenduizend gestrande kinderen?
    Dolf keek rond. Het kamp zat er vredig bij. De kinderen aten, lachten met elkaar, spraken over hun verwachtingen. Morgen zou het grote wonder gebeuren, morgen zouden ze over de bodem van de drooggevallen zee naar Jeruzalem snellen. Wat zouden de Genuezen opkijken! Wat zou dat allemaal geweldig worden!
    En Dolf stond voor de taak te zorgen dat er niets van terecht kwam. Dat hun immense teleurstelling niet zou worden misbruikt voor Anselmus’ duivelse plannen…
    Hij moest hen voorbereiden — maar hoe?
    ‘Eet je niet?’ vroeg Mariecke bezorgd. Verstrooid nam Dolf nog een paar happen en zuchtte.
    Nu was hij langer dan een maand op pad — zes weken al en opeens kwam het op enkele uren aan! Hoe moest hij het aanpakken, hoe moest hij de kinderen inlichten?
    ‘Kun je me niet vertellen wat er aan de hand is?’ drong Mariecke aan. Dolf keek naar haar, naar Peter, Frank, Bertho, Carl, hij dacht aan Frieda in het ziekenkamp, aan al die kleine, dappere leiders en opeens wist hij het!
    ‘Ja,’ zei hij rustig. ‘We gaan beraadslagen.’

17. De samenzwering op het strand

    Leonardo was met Hilde en Dom Thaddeus vertrokken naar de stad. Dolf zond Peter en Frank uit om de onderofficieren van de knokploegen bijeen te roepen. Ook Frieda, Maria, Mariecke moesten zich gereedhouden.
    Spoedig bevond hij zich in een kring van zeker honderd stevige jongens en meisjes.
    ‘Luister kinderen,’ sprak hij. ‘We moeten een vergadering houden maar dat kan niet hier, midden in het kamp. Laten we naar het strand gaan.’
    ‘Is er iets gebeurd?’ vroeg Bertho verwonderd.
    ‘Er gaat iets gebeuren, en daarop moeten we voorbereid zijn.’
    Dolf leidde de groep naar een inham tussen de rotsen, waar ze niet konden worden afgeluisterd. De zon was al een tijdje onder, maar het was niet helemaal donker geworden. Het leek wel of de zee licht gaf, terwijl de maan boven de parasoldennen uitkwam en zilveren vonken uit het water sloeg. De kinderen, nieuwsgierig als aapjes, gingen rondom Dolf en Mariecke zitten en keken de grote leider vol verwachting aan. ‘Jullie weten dat Nicolaas zich in de tent heeft opgesloten om te vasten en te bidden. Hij bereidt zich voor op het wonder,’ begon Dolf, die eigenlijk niet goed wist hoe hij zijn boodschap aan deze kinderen moest overbrengen. Ze knikten geestdriftig.
    ‘Want Nicolaas denkt,’ vervolgde Dolf aarzelend (dit was nóg erger dan een spreekbeurt op school!), ‘dat de zee voor hem zal terugwijken zodra… zodra hij de zee dat bevel geeft…’
    Weer knikten ze allemaal.
    ‘Geloven jullie dat dat zal gebeuren?’
    ‘Het is ons beloofd,’ zei Frank rustig.
    ‘Ja… dat weet ik. Maar, zie je, er is één moeilijkheid.’
    Ze keken gespannen naar hem op.
    ‘Jeruzalem,’ zei Dolf zwetend, ‘ligt niet aan de overkant van dit water. Jeruzalem ligt meer dan duizend mijlen oostwaarts van ons… dáár!’ Hij wees met een brede armzwaai naar het binnenland.
    ‘Ik begrijp het niet,’ zei Frieda met angstige stem.
    ‘Straks zul je het begrijpen,’ beloofde Dolf. ‘Kinderen, ik weet toevallig hoe de wereld in elkaar zit. En waar de landen en steden liggen. Dat heb ik toevallig geleerd vroeger, van een wijze oude man. Luister: daar aan de overkant van de zee ligt Afrika. En daar wonen alleen maar heidenen.’
    ‘Afrika?’
    Het bleek dat ze die naam wel eens gehoord hadden.
    ‘Waar de leeuwen vandaan komen?’ vroeg Peter ongelovig.
    ‘Ja. Afrika, het land van de negers en de wilde dieren, het land van de leeuwen, olifanten, en panters… Het is een land waar wij, christenen, beter niet naar toe kunnen gaan.’
    ‘Wij zijn niet bang voor de heidenen, we zullen ze op de vlucht jagen,’ riep een grote jongen strijdlustig.
    ‘Je hebt gelijk, Carl, maar wij zouden optreden tegen de Turken in het Heilige Land — niet tegen de mohammedanen in Tunesië, op de kust van Noord-Afrika. Met hen hebben we niets te maken.’
    ‘Zijn dat dan niet dezelfden?’ vroeg Frieda.
    ‘Nee, helemaal niet. Jullie weten nu toch wel dat de wereld verschrikkelijk groot is, nietwaar? Jullie hebben weken en nog eens weken moeten lopen om in Genua te komen. En Genua is nog niet halverwege Jeruzalem.’
    ‘Jeruzalem ligt aan de andere kant van de zee,’ zei Peter koppig.
    ‘Nee Peter, om in Jeruzalem te komen moet je wel een zee oversteken, maar niet deze. Achter deze zee ligt Afrika. Daarom heb ik me al die weken lopen verbazen. Waarom brachten Nicolaas en Anselmus jullie naar Genua? Ik begreep het maar niet. Nu weet ik het.’
    ‘Dom Anselmus en Nicolaas hebben ons gezegd dat in Genua de zee zou wijken,’ zei een sterke ordebewaker, wiens naam Dolf niet kende. ‘Want dat had God hun beloofd. Hoe kan jij nu iets anders beweren?’
    Dolf zette zich schrap. Nu moest het hoge woord er uit.
    ‘Dom Anselmus heeft gelogen.’
    Algemene ontsteltenis en een diep, verontwaardigd gegrom.
    ‘Want,’ vervolgde Dolf snel, ‘Anselmus is geen echte priester, zelfs geen monnik. Hij is een avonturier, een rover, een zeeschuimer.’
    ‘Hij kan lézen!’ riep Frieda.
    ‘Jawel, Anselmus heeft een goede opvoeding gehad en was voorbestemd om priester te worden. Maar hij ging het slechte pad op en werd weggejaagd uit de kloosterschool.’
    ‘Wil jij, Rudolf van Amstelveen, beweren dat Nicolaas geen heilige jongen is?’ riep een dreigende stem achter uit de kring.
    ‘Nicolaas heeft de stemmen van de engelen gehoord en een brandend kruis gezien,’ riep een ander kind.
    ‘Ja, dat weet ik en Nicolaas heeft niet gelogen. Nicolaas was heel eerlijk. Hij werd zelf bedrogen, net als wij allemaal.’
    ‘God bedriegt niemand,’ riep Frank.
    ‘Luister, kinderen, ik zal jullie vertellen hoe het gebeurd is. Het brandende kruis dat Nicolaas zag, was een gewoon houten kruis dat door Anselmus was getimmerd en in brand gestoken en dat hij boven een heuveltje liet zweven. Nicolaas dacht dat het een visioen was. Hij wist niet dat een schurk hem zat te bedriegen.’
    De kinderen stonden paf.
    ‘En de stemmen van de engelen,’ vervolgde Dolf, ‘waren ook bedrog. Anselmus had een herdersjongen nodig die voor heilige kon doorgaan. Nicolaas moest gelóven dat hij een uitverkorene was. Daarom fluisterde Anselmus hem ’s nachts, als hij sliep, allerlei vrome dingen in het oor. Nicolaas dacht dat de engelen tot hem spraken.’
    ‘Hoe weet je dat allemaal?’ vroegen een paar kinderen logisch.
    ‘Dat zal ik jullie straks vertellen. Ik ben nog niet klaar met mijn verhaal.’
    ‘Ik begrijp er niets van,’ zei Mariecke opeens. ‘Jij zegt dat Anselmus Nicolaas heeft bedrogen. Ik houd helemaal niet van Anselmus en ik wil best geloven dat hij een schurk is. Maar waarom? Dat zal hij toch niet voor de grap uitgehaald hebben?’
    ‘Het was ook geen grap,’ antwoordde Dolf warm. Die schattige Mariecke begon steeds verstandiger te worden! ‘Kijk, Anselmus is eigenlijk een Lombardijer en jullie weten dat de Lombardijers niet te vertrouwen zijn.’
    Inwendig schaamde hij zich voor dit argument, dat eigenlijk onzin was, maar hij moest de kinderen zover krijgen dat ze hem geloofden en daarom moest hij hun gevoelens bespelen. De slag aan de Oglio, toen meer dan dertig dappere kinderen sneuvelden, lag nog vers in hun geheugen. Hij zag de jongens en meisjes heftig knikken. ‘Schurken zijn het,’ hoorde hij zeggen.
    ‘Luister dan goed. Anselmus had een mooi plan. Hij ging naar de Duitse landen om kinderen te ronselen voor de slavenmarkten van Noord-Afrika. Natuurlijk zou geen kind zo dom zijn om met de man mee te gaan naar de haven van Genua, als het van tevoren wist dat het op een schip zou worden gezet om naar Afrika te worden gebracht en daar aan de heidenen te worden verkocht. Daarom verzon Anselmus dit bedrog. Als de kinderen dachten dat ze naar Jeruzalem gingen, dan zouden ze hem wél willen volgen. Om het bedrog echt te doen lijken, had hij een herdersjongen nodig die zou denken dat hij een heilige missie had gekregen. Begrijpen jullie het nu?’
    Ze moesten er eerst over nadenken. Langzaamaan begon een hevige verontwaardiging zich van de kinderen meester te maken.
    Maar vóórdat ze in woede konden uitbarsten, hief Dolf de handen op en sprak: ‘Luister. Anselmus wilde de kinderen naar Genua brengen, omdat hij hier vrienden heeft die op hem zouden wachten. Zes kaperkapiteins met lege schepen. Dat is niet genoeg om er zevenduizend kinderen in te vervoeren, ook niet als je ze dicht op elkaar stouwt. Maar dat kon Anselmus niet schelen. Hij zou de sterkste en mooiste kinderen uitzoeken en die zouden op de schepen mogen gaan. Wat er met de anderen gebeurt: de kleintjes, de zwakken — dat kan hem niet schelen. Die mogen achterblijven op het strand en wat hem betreft omkomen.’
    ‘Als de zee droogvalt, hebben we toch geen schepen nodig,’ riep Carl.
    ‘Nee, dan niet. Maar zal de zee droogvallen? Nicolaas denkt van wel. Maar Anselmus weet beter. Hij wéét dat het niet zal gebeuren en dat jullie morgen diep teleurgesteld zullen worden. Want het was God niet die aan Nicolaas het wonder beloofde. Het waren twee valse monniken, twee boeven die duizenden kinderen in slavernij wilden voeren. Denken jullie dat God deze zee zal laten droogvallen, opdat jullie naar de slavenmarkten kunnen lópen? Want dat is het enige dat jullie aan de overkant wacht. Geen Heilig Land, dat ligt daar niet, geen Jeruzalem met angstige Saracenen — dat ligt niet daar! Alleen een dorre, hete kust met steden vol Arabieren, die veel zilver willen betalen voor kleine blonde slaven uit het Noorden.’
    ‘We hebben helemaal geen schepen gezien,’ meende Frank.
    ‘Nee, die liggen in de haven. Luister. We hebben onderweg veel en lang oponthoud gehad en daardoor zijn we later in Genua aangekomen dan Anselmus berekend had. Herinner je je hoeveel haast hij altijd had! Hij was bang dat de kaperkapiteins niet zo lang zouden wachten. Ik ken zijn plannen, kinderen. Morgen, als de zee blijft zoals zij is en niet droogvalt voor de voeten van Nicolaas, zal Anselmus plotseling komen aanrennen en zeggen: Lieve kinderen, God heeft de gebeden van de Genuezen verhoord en de zee niet laten droogvallen, want Genua kan zonder de zee niet bestaan. Maar Hij heeft, in Zijn goedheid, een ander wonder doen geschieden. Hij heeft schepen gezonden die jullie naar het Heilige Land zullen brengen. Volg mij, de schepen wachten. En wat doen jullie dan? Dan laten jullie je juichend inschepen en jullie varen weg. Alleen niet naar Jeruzalem, maar naar de slavenmarkten van de heidenen. Jongens, het is nog niet te laat. Met ons allen kunnen we nog verhinderen dat het heilige kinderleger scheep gaat in Genua!’
    ‘Je liegt het, Rudolf van Amstelveen,’ riep een grote jongen. ‘Morgen valt de zee droog. Nicolaas heeft het beloofd en Nicolaas heeft de waarheid gesproken.’
    ‘Beste jongen, ik wou dat het waar was,’ antwoordde Dolf. ‘Ik zou dat wonder graag zien gebeuren. Maar ik zweer je, bij alles wat heilig is, dat het niet gebeurt — omdat Nicolaas bedrogen werd door Anselmus.’
    Om zijn woorden kracht bij te zetten haalde hij de hanger van de Heilige Maagd onder zijn trui vandaan en kuste het medaillon. Het gebaar maakte wel enige indruk.
    ‘Maar hoe weet je dat allemaal, Rudolf?’ vroeg Mariecke ontzet.
    ‘En hoe lang weet je dit alles?’ vroeg Peter snel.
    ‘Lieve kinderen, ik weet het pas sinds enkele uren. Want Anselmus was niet alleen toen hij Nicolaas met wondertjes en visioenen bestookte. Er was nog iemand bij, zijn vriend-in-het-kwade.’
    ‘Dom Johannis!’ riep Frank ontzet.
    ‘Precies. Maar Johannis is lang niet zo’n duivelse schurk als Anselmus. In het begin deed Johannis mee met de boevenstreek — maar later kreeg hij spijt. Toen Carolus stierf, brak zijn hart. Vanmiddag vertelde hij mij alles, het hele complot. Jammer genoeg pas deze middag. Ik kon ook eerst mijn oren niet geloven. Maar Johannis bezwoer mij dat hij de waarheid sprak. Hij wil niet dat het duivelse plan doorgaat. Hij wil niet dat de duizenden kinderen voor wie we zo hard hebben gewerkt, in slavernij worden gevoerd om in handen te vallen van de heidenen. Daarom vertelde hij mij onder tranen vanmiddag het hele verhaal. Toen is hij naar Dom Thaddeus gegaan om alles op te biechten.’
    ‘Is Dom Thaddeus ook een bedrieger?’ vroeg Frank geschrokken. ‘Nee. Dom Thaddeus wist even weinig van het smerige complot als wij allemaal.’
    ‘Waar zijn ze?’ gromde een strijdlustig meisje. ‘Ik snij ze allemaal de keel af.’
    ‘Kalm, Martha, ze zijn weggegaan,’ zei Dolf. ‘Zodra Dom Thaddeus van het duivelse plan hoorde, is hij vertrokken om de bisschop van Genua in te lichten. Leonardo is, met Hilde van Marburg, ook naar de stad gegaan. Ze zullen proberen gehoor te krijgen bij de hertog. En waar Anselmus is, weet ik ook. Anselmus is naar de haven gegaan om kaperkapiteins en slavenhalers bijeen te roepen en hun te vertellen dat er zevenduizend kinderen op het strand kamperen, die dénken dat ze op weg zijn naar het Heilige Land. Zevenduizend kleine slaven voor de heidenen! En of de heren kapiteins die kindertjes maar even naar de overkant willen varen, naar de grote slavenmarkten van Tunesië. Dát is Anselmus op het ogenblik aan het doen. Morgenmiddag zien we hem wel terugkomen, met een stel kapiteins achter zich aan, om jullie te vertellen dat je niet hoeft te wanhopen… Want hij rekent erop dat in het kinderleger niemand weet wat zijn duivelse plannen zijn. Hij weet niet dat Johannis berouw heeft gekregen en alles aan ons heeft verraden.’
    ‘Waar is Johannis?’ vroeg Frieda schril.
    ‘We willen het verhaal uit zijn mond horen,’ viel Frank bij. Peter sprong op. ‘Waar is hij?’
    ‘Ga hem halen, hij is ergens in het kamp,’ zei Dolf. ‘Maar doe hem geen kwaad. Bedenk dat hij jullie heeft proberen te redden door op tijd het complot te verraden. Hij houdt veel van jullie.’
    ‘Evengoed heeft hij ervoor gezorgd dat we helemaal voor niets naar Genua zijn gegaan,’ wierp Peter woedend tegen. ‘Honderden kinderen zijn onderweg omgekomen, maar Johannis zweeg. Hij liet ons lopen, steeds maar lopen, dwars door de bergen en hete vlakten. Al die tijd wist hij wat ons in Genua te wachten stond, maar hij zei niets.’
    ‘Vandaag heeft hij gesproken, Peter, nog juist op tijd.’
    De kinderen rumoerden. Onder elkaar bespraken ze de zaak; sommigen konden het nog altijd niet geloven dat ze zó waren bedrogen. Frieda, Frank en Peter liepen weg om Johannis te gaan zoeken. De kinderen bestookten Dolf intussen met vragen, waarop hij geduldig antwoord gaf. Op een kale rots tekende hij met schelpen en steentjes een soort landkaart, om hun te bewijzen dat Jeruzalem verder naar het Oosten lag en dat tegenover Genua alleen Afrika lag. Een half uur later kwamen de drie kinderen terug en trokken Johannis aan de hand mee. Toen de namaakmonnik ruim honderd kinderen om Dolf verzameld vond, kinderen met dreigende, boze gezichten, deinsde hij geschrokken terug.
    ‘Wees niet bang,’ riep Dolf hem toe. ‘Ze zijn bereid naar je te luisteren, Johannis. Vertel hun wat je mij vanmiddag hebt verteld. Voor een berouwvolle zondaar hebben we eerbied.’
    Trillend van angst zette Johannis zich naast de jongen. Hij voelde zich allesbehalve veilig tussen de strijdbare kinderen die zacht zaten te grommen. Maar hij durfde niet weg te lopen, ze zouden hem meteen narennen en op de rug springen.
    Aarzelend vertelde hij. Van zijn duistere verleden, zijn wanhoop, zijn zucht naar rijkdom. Hoe Nicolaas in de waan was gebracht dat hij een goddelijk visioen had gehad, van Anselmus’ overwicht, maar ook van zijn eigen verdriet toen Carolus stierf. Hij sprak van zijn groeiende liefde voor de kinderen, van zijn toenemend berouw. De kinderen hingen aan zijn lippen. Deze man die zij zo vertrouwd hadden, was dus een schurk en een slavenhaler — en toch konden ze hem niet haten. Hij was altijd goed voor hen geweest. Hij had hun moed ingesproken, bijgestaan, geholpen. Bovendien: berouw, echt, diep berouw, laat nooit na vertedering te wekken. Dat hij het bedrog niet tot het einde toe had kunnen doorzetten, pleitte voor hem. De liefde had het kwaad in deze man overwonnen. En dat vooral was iets wat op de dertiende-eeuwse kinderen grote indruk maakte.
    Na Johannis’ gestamelde bekentenis waren ze eindelijk overtuigd. Instinctief wendden ze zich weer tot Dolf.
    ‘Geloven jullie het nu?’ vroeg deze opgelucht. ‘Luister dan goed. Morgen wordt de beslissende dag. Nicolaas weet nog van niets, hij laat de tent bewaken en niemand kan tot hem doordringen. Hij zou ons ook niet geloven als wij hem zeiden dat hij bedrogen werd door Anselmus. Maar hij zal het zelf wel merken, morgen. De zee zal niet voor hem wijken. Maar wat zal er dan gebeuren? De kinderen zullen hevig teleurgesteld zijn. Misschien zullen ze Nicolaas willen vermoorden — en dat mogen we niet toelaten. Het is niet zijn schuld. De kinderen zullen misschien in opstand komen, we moeten proberen ze in de hand te houden. En in elk geval moeten we zorgen dat ze zich niet door Anselmus laten verleiden om zich in te schepen, want dan zijn ze verloren. We kunnen twee dingen doen: proberen de kinderen voor te bereiden op het mislukken van het wonder. Dat is jullie taak. En verder Nicolaas beschermen als hij faalt — wat zeker is. En als Anselmus zich vertoont en vertelt dat hij schepen voor ons heeft, moeten we hem onmiddellijk de mond snoeren.’
    Tot bijna middernacht bleven ze vergaderen. Eindelijk, de maan was alweer verdwenen, braken ze op om te gaan slapen. Ze waren moe, teleurgesteld, verbitterd zelfs. Schuw keken ze naar de witte tent waarin Nicolaas zich had opgesloten. Zwijgend rolden ze zich op naast de vuurtjes. Enkelen huilden. Dolf was bang. Hij sleep zijn mes en wenste in stilte dat Leonardo er was… Zou hij in staat zijn de woeste ordebewakers in de hand te houden, morgen? Zouden ze naar de bevelen van Rudolf van Amstelveen willen luisteren nu hun eigen commandant zich in de stad bevond? Hij wist het niet. Hij wist niet eens of de kinderen hem wel volledig vertrouwden. Nog altijd kleefde er iets van vreemdheid aan hem, iets geheimzinnigs dat ze niet begrepen, niet kónden begrijpen.
    En het zou me niets verbazen, dacht hij plotseling, als Nicolaas morgen probeert mij de schuld te geven van het mislukte wonder en de hele ellende.
    Vervuld van angst en zorgen sliep hij eindelijk in.

18. De afrekening

    De nieuwe dag brak even stralend aan als de vorige. De zon steeg op boven de heuvels achter de stad, wierp haar gouden stralen over de watervlakte, speelde over het ontwakende Genua, kuste de slapende kinderen die zich verheugd uitrekten. Opeens herinnerden ze zich dat dit de grote dag zou worden, de dag van het Wonder der Zee. Juichend sprongen ze op. Slechts enkelen trokken eropuit om te gaan vissen. Vooral de kleintjes liepen onrustig rond, vroegen om de haverklap: ‘Is het nog geen noen?’ en keken dan verlangend in de richting van de roerloze tent. Wat deed Nicolaas? Bidden, slapen… ze wisten het niet. Vijf jongens met knuppels hielden de wacht voor de ingang en lieten niemand toe. Pas tegen de noen zou de herdersjongen tevoorschijn komen. Tot die tijd moesten ze maar geduld hebben.
    De ruim honderd kinderen die de vorige avond door Dolf in vertrouwen waren genomen, begonnen intussen moeizaam aan hun taak om voorzichtig twijfels te zaaien en de hoopvolle kinderen erop voor te bereiden dat hun een grote teleurstelling wachtte. Ze geloofden het natuurlijk niet. Telkens nam één van de ordebewakers een groepje kinderen apart en begon fluisterend zijn verhaal. Kind voor kind werd op die manier bewerkt, maar het enige dat de jongens bereikten was verbijstering. Het onthulde bedrog kwam de kinderen zo ongelooflijk voor dat ze huilend wegliepen en bij Rudolf van Amstelveen hun beklag gingen doen, omdat de grote jongens hen weer plaagden. Maar Dolf kon hen niet troosten. Hij zond hen door naar Johannis, die somber bij de ingang van het ziekenkamp zat en voor wie de ongeruste vragen van de kindertjes een voortdurende kwelling waren. Maar net als Dolf kon hij hen niet geruststellen.
    ‘Wacht maar af, kinderen. Alles zal gebeuren zoals God het wil,’ prevelde hij ongelukkig.
    Ach, ze hadden zo vast vertrouwd op het grote wonder, ze hadden er met zo veel verlangen naar uitgekeken. Nu sloop de twijfel rond over het kamp, nu waren er grote kinderen die beweerden dat het allemaal bedrog was geweest en dat de zee niet zou wijken. Het leek ondenkbaar. Wat bedoeld was als voorbereiding op een grote teleurstelling, pakte helemaal verkeerd uit. De gespannenheid nam toe. Ha, straks zouden ze het wel zien, al die twijfelaars! Dan zouden ze de zee zien droogvallen en moeten erkennen dat ze geluisterd hadden naar inblazingen van de Duivel!
    Dolf bemoeide zich er nauwelijks mee en schudde de kinderen, die zich aan hem vastklampten, van zich af. Hij had hartgrondig medelijden met al die kinderen die maar bleven hopen en vertrouwen. Hij miste Dom Thaddeus met diens rustige zachtmoedigheid. Hij miste Leonardo en diens ijzige spot. Zelfs betrapte hij zich erop dat hij opeens naar Hilde liep te zoeken, omdat het ziekenkamp zonder haar schitterende verschijning zo rommelig en armetierig was.
    Naarmate de ochtend voortschreed, naderde de spanning een hoogtepunt. De ordebewakers liepen goed gewapend over het strand en wierpen strenge blikken in het rond, zodat de kinderen die zich daar al hadden verzameld, schuw de ogen afwendden. Sommigen verbeeldden zich dat ze de hemel hoorden grommen. Inderdaad woedde verder in het binnenland een zwaar onweer, maar de lucht boven de kust bleef strak blauw en er viel geen druppel regen. Dolf keek op zijn horloge. Halftwaalf. Hij was er allang niet meer van overtuigd dat zijn uurwerk gelijk liep. Dikwijls hoorde hij klokken luiden als het volgens zijn wijzerplaat nog lang niet zo laat was. Maar de tijdmeting in de Middeleeuwen was nog primitief en werd berekend door monniken die niet over fijngevoelige instrumenten beschikten. Dolfs horloge wees nooit meer aan dan ongeveer de juiste tijd. Niet dat het veel uitmaakte, maar op ogenblikken als deze, waarin elke minuut de spanning toenam, miste hij de precisie van de twintigste eeuw, waarop je blindelings kon vertrouwen.
    Hij nam Mariecke mee naar het strand en beklom met haar een uitstekende rotspunt, vanwaar hij een goed overzicht had. Hij voelde er niet veel voor om midden tussen de kinderen te staan wanneer Nicolaas zijn vergeefse poging zou doen om de zee te bedwingen. Hij had langzamerhand wel geleerd uit de buurt te blijven wanneer de behoefte aan een zondebok zich deed voelen.
    Anselmus was nergens te zien; blijkbaar bevond hij zich nog altijd in de stad. Dolf wist niet of hij daar blij om moest zijn of niet. Als hij kwam, zou hij onmiddellijk merken dat zijn duivelse plan was uitgelekt. Maar als hij wegbleef, hoe kon Dolf dan bewijzen dat hij een schurk was? Tegen een onzichtbare vijand is het moeilijk vechten.
    Op het strand werd het intussen steeds drukker. De zon had de kinderen verteld dat het bijna middag was. Elk ogenblik kon het klokgebeier in Genua de noen inluiden, elk ogenblik kon nu de witte tent opengaan en Nicolaas tevoorschijn treden. Tussen de tent en het strand hadden de kinderen onwillekeurig een breed pad opengelaten. Ze verdrongen elkaar aan de schuimrand van de zee, over de hele breedte van het strand. Honderden hadden zich opgesteld op de hoger gelegen hellingen, vanwaar ze niets zouden kunnen horen, maar alles konden overzien. Het kamp onder de bomen was nu vrijwel leeg. Alleen Frieda scharrelde nog rond tussen de zieken en gewonden en troostte hen.
    ‘Als jullie niet kunnen lopen naar Jeruzalem, zullen we jullie dragen,’ beloofde ze met trillende stem, wetend dat de droom van de Witte Stad niets meer was dan een droom, een dekmantel voor een ronselpartij van ongehoorde afmeting.
    Dolf bestudeerde de duizenden kinderen die dicht opeengepakt het ogenblik van de waarheid afwachtten. Hij zag de strakke gezichten van de knokploeg en bewonderde hun rust. Hij zag ook de opwinding van de kleintjes, die tot aan de enkels in het zoute water stonden. De enthousiaste kleine Thiess gilde boven alles uit: ‘De Saracenen zullen voor ons lopen, O, wat zullen ze lopen!’
    Hij geloofde nog.
    Hij geloofde alles wat men hem vertelde. Als het maar opwindend genoeg klonk.
    ‘Daar staan ze,’ zei Mariecke plotseling.
    Dolfs blik volgde haar uitgestrekte vinger en toen zag hij op enige afstand Anselmus in zijn donkere pij. Hij was vergezeld van drie baardige lieden die bij hem op de helling stonden, enigszins terzijde van het verlaten kamp. Dolfs hart begon te roffelen. De boef was dus gekomen! Hij had er blijkbaar geen vermoeden van dat zijn plan verraden was. De drie mannen die hij bij zich had zouden wel zeelui zijn, kaperkapiteins wier schepen in de haven lagen te wachten op honderden blonde slaven… Hoeveel kinderen kon je op zo’n middeleeuws schip bergen? Dolf had geen flauw idee. Maar de aanwezigheid van die drie slavenhalers beviel Dolf niets.
    Had Leonardo niet kunnen doordringen tot de hertog of tot de burgemeester? Had Dom Thaddeus de bisschop niet kunnen overtuigen? Wat was er gebeurd met zijn vrienden?
    Vragen waarop alleen de tijd antwoord kon geven. Hoe laat was het nu? Dolfs horloge wees tien over twaalf. Het ongeduld van de kinderen nam toe. Een paar kleintjes, weggeduwd, vielen languit in het ondiepe water en begonnen te jammeren. Twee ordebewakers sjorden hen ruw omhoog en zetten hen weer op de benen. De stemmen van duizenden kinderen gonsden alsof er woedende bijenvolken boven het strand zwermden. Opeens begonnen in de verte klokken te luiden. De kinderen hoorden het ook en een diepe stilte daalde over hen neer. Niemand bewoog zich meer, niemand drong op of riep iets. Alle hoofden richtten zich naar één kant: naar de tent onder de bomen op de heuvelhelling.
    De flap van de tent werd opzij geworpen en daar verscheen Nicolaas. Hij zag er prachtig uit. Hij droeg de buitgemaakte maliënkolder en daaroverheen zijn witte overkleed. Dat werd bijeengehouden door de gordel van Carolus. Zijn lange blonde haar, zorgvuldig geborsteld, glansde in het zonlicht.
    ‘De aartsengel Gabriël,’ hoorde hij Mariecke prevelen. En zo zag de herdersjongen er ook uit.
    Hij leek in het afgelopen etmaal magerder geworden. Met een bleek, strak gezicht en ogen die recht voor zich uitstaarden begon hij te lopen, naar het strand, tussen de levende haag van kinderen door. De vijf jongens die de tent hadden bewaakt, liepen zwijgend achter hem aan. Achter hen sloten de kinderen zich aaneen, nog altijd in een doodse stilte. Het was de stilte van de verwachting, maar ook die van de twijfel, voelde Dolf.
    Hij was zó in de ban van het ogenblik dat hij vergat op Anselmus en de zeeschuimers te letten. Hij zag hoe Nicolaas, zonder op of om te kijken, naar de zee schreed. De handen gevouwen, het hoofd gebogen. Zó stil was het geworden dat Dolf de golfjes tegen zijn rots hoorde klotsen. Het klokgelui was intussen opgehouden. Nicolaas hield de pas niet in toen hij het water had bereikt. Hij deed nog enkele stappen voorwaarts, blootsvoets, tot hij tot de knieën in de flauwe branding stond en de zoom van zijn witte overkleed om zijn kuiten spoelde. Toen stond hij stil.
    Wat gaat er nu in hem om? dacht Dolf. Zijn levendige verbeelding werkte op volle toeren en onwillekeurig trachtte hij zich in de plaats van de herdersjongen te denken. Het leek hem of hij daar zelf stond, alleen tegenover de zee.
    Nu…
    Nicolaas hief de armen op.
    ‘Machtige zee, ik gebied je te wijken voor Gods kinderen.’ Stilte. Zevenduizend kinderen durfden nauwelijks te ademen. De simpele woorden, het innig geloof dat uit Nicolaas’ houding sprak, hadden hen betoverd. Het was werkelijk ontroerend die jongen daar te zien staan en zijn stem over de golven te horen schallen.
    Maar de zee bleef die zij was: onafzienbaar, met felle lichtschitteringen, deinende boten. Een zee vol vissen, krabben, geheimen.
    ‘God, ik smeek u, laat de zee wijken voor de heilige kinderen die Jeruzalem komen bevrijden.’
    Diepe stilte. Zacht geklots van golfjes tegen de rotsen, van water dat ritselde over grind en wier. Het zachte suizen van de diep ademhalende kinderen.
    Niets. De zee bewoog zich niet, de zee bleef groot en breed en glinsterend liggen waar zij lag.
    Zo heb ik ook gewacht gedurende de eindeloze minuten op de steen bij Spiers, dacht Dolf plotseling. Ook toen gebeurde er niets. Ik vocht tegen mijn angst, tegen wat ik voor mijn ogen had zien gebeuren en niet wilde aanvaarden: hoe een andere jongen werd weggeflitst. Maakt Nicolaas dat nu ook door? Die moordende angst, de langzaam opdoemende zekerheid dat datgene wat je uit alle macht wenst toch niet zal gebeuren?
    Nog altijd stond de herdersjongen aan de rand van de zee, de ogen strak gericht op de watervlakte. Onbeweeglijk, met geheven armen. De maliënkolder, mooi opgepoetst, vonkte. Een windvlaag joeg over het water, deed Nicolaas’ witte kleed opbollen. Dat briesje deed opeens de hoop herleven in duizenden twijfelende kinderhartjes. Nu ging het gebeuren!
    Nog hoger richtte Nicolaas zich op. Het was of zijn vingertoppen de strakke blauwe hemel wilden raken.
    ‘Wijk terug, gij wilde zee. Wijk terug voor Gods kinderen. Laat ons door. God wil het!’
    Blauw, diep, onoverzienbaar en bijna roerloos strekte het water zich uit, tot voorbij de horizon. De zon vonkte in de golfjes. Een fors schip voer de haven van Genua uit. Zeevogels vlogen laag over, doken naar vis, joelden in de blauwe hemel…
    Met een ruk keerde Nicolaas zich om en schreeuwde: ‘Bid… bid dan toch!’
    Sommige kinderen, hoewel ze er nauwelijks ruimte voor hadden, probeerden te knielen. Maar de meesten bleven overeind, weigerden zelfs de handen te vouwen of de ogen ten hemel te slaan. Strak, zwijgend en onbeweeglijk keken ze naar Nicolaas.
    ‘Bid,’ smeekte hij wanhopig.
    Hij begint in te zien dat het hopeloos is, dacht Dolf medelijdend.
    Opnieuw wendde de herdersjongen zich tot de zee, gebood de wateren zich terug te trekken, een pad vrij te maken voor de Kinderkruistocht. Hij schreeuwde, zijn stem sloeg over. Hij trok zijn overkleed op en deed nog twee passen voorwaarts, waarbij hij hoog de benen optilde alsof hij óver het water wilde lopen. Spoedig stond hij tot aan zijn middel in de golven. En toen trapte hij met zijn blote voet op een zee-egel…
    Die nare beesten zaten overal langs de kust tussen de stenen en als je erop trapte brak de scherpe stekel af en bleef in je voetzool zitten. Frieda had er de vorige dag tientallen met een harde visgraat uit gemartelde voetjes gepeuterd. De meeste kinderen waren daarom gaan baden met hun schoenen aan, dat was meteen een goede bescherming tegen de kreeftenscharen.
    Maar Nicolaas was blootsvoets de zee ingelopen en nu gaf de zee die hij had willen bezweren, hem dit venijnige antwoord: ‘Nee…’
    Hij wankelde en strompelde terug naar het strand. De kinderen ontvingen hem zwijgend, met boze blikken. Nicolaas keek in die duistere gezichtjes, zag hun dreiging en wendde zich met een ruk weer tot de zee. Hij was vertwijfeld. Zijn voet deed pijn, de zee wist van geen wijken. De jongen, zo-even nog mooi als de engel Gabriël, was nu in ieders ogen wat hij werkelijk was: een verklede horige, onecht en zonder waardigheid.
    Weer strekte hij de armen uit, verhief zijn stem. Een generaal die de vijand op de vlucht wil jagen, een medicijnman die boze geesten terugwijst naar het rijk der duisternis. Een arme bedrogen jongen die dacht dat hij een heilige kon zijn en de natuurwetten kon opheffen…
    Maar de zee negeerde hem. De zee klotste onvermurwbaar over zijn voeten. De zee lachte hem uit.
    Toen braken de kinderen los. Rudolf van Amstelveen had gelijk gekregen, het wonder bleef uit. Ze waren bedrogen en ze hadden duizend mijlen te voet afgelegd, belaagd door dodelijke gevaren, geteisterd door koude, hitte, honger en rampen — voor niets! Ze vergaten dat Nicolaas evenzeer bedrogen was als zij.
    Hun woede zocht een uitweg. Krijsend stortten ze zich op de ongelukkige herdersjongen om hem aan stukken te scheuren.
    De ordebewakers grepen onmiddellijk in en begonnen de kinderen weg te sleuren.
    ‘Ze vermoorden hem!’ gilde Mariecke, maar Dolf was al opgesprongen, stortte zich van zijn rotsblok en wierp zich te midden van de kinderen. Met alle kracht die hij kon opbrengen, schoof hij woedende kinderen opzij; hij stompte, rukte, trok en sloeg. De knokploeg deed wat zij kon om Nicolaas te ontzetten. De jongens zwaaiden met knuppels, duwden kinderen weg, vochten zich verbeten een weg naar het midden van de kluwen.
    De buitgemaakte maliënkolder redde Nicolaas het leven.
    Hij lag op zijn rug op het stenen strand. Zijn kleren verscheurd, bloedend uit kleine hoofdwonden. De kinderen, teruggedeinsd voor de furie die zich opeens in hun midden had gestort, weken nog verder terug toen steeds meer ordebewakers opdrongen en zich beschermend rond Nicolaas opstelden. Dolf knielde bij de herdersjongen en zag opeens Mariecke naast zich, die Nicolaas’ hoofd optilde en in haar schoot legde. Tranen stroomden over haar wangen. Ze keek op en gilde tegen de kinderen: ‘Schaam je!’
    Met een hand vol zout water bette ze het bloedende gezicht. De bijtende pijn deed hem de ogen opslaan.
    ‘God heeft me verlaten…’ fluisterde hij, oneindig droevig.
    ‘God verlaat ons niet,’ dreunde een zware stem. En daar stond Anselmus, met achter hem drie onguur uitziende mannen. De kinderen verstijfden.
    ‘God heeft de zee niet doen wijken, lieve kinderen,’ sprak Anselmus zalvend, maar luid genoeg om door bijna iedereen gehoord te worden. ‘God heeft jullie echter niet verlaten en Hij zendt jullie Zijn vloot om jullie over de wateren naar het Heilige Land te voeren…’
    Dolf sprong op.
    ‘Je liegt het!’ gilde hij. De kinderen gromden.
    ‘Rudolf van Amstelveen, ik verkondig je dat jij niet waardig zult worden bevonden om een voet te zetten op de schepen die God in Zijn goedheid heeft gestuurd…’
    ‘Slavenschepen bedoel je,’ schreeuwde Dolf in zijn verblufte gezicht. ‘En reken maar dat wij er geen voet op zullen zetten! Op de slavenmarkten van Tunesië zal Rudolf van Amstelveen niet te koop worden aangeboden. En niemand van deze kinderen hier!’
    Anselmus was spierwit geworden. Hij draaide zich om en riep iets in het Toscaans tot de drie kerels die onmiddellijk in beweging kwamen. Mariecke gilde. Dolf zag een mes flitsen en hij dook onmiddellijk naar de benen van Anselmus, die daarop niet was verdacht, zijn evenwicht verloor en voorover over de jongen stortte.
    Peters stem klonk boven alles uit: ‘Vernietig ze, die schurken!’
    Daarna werd alles erg onduidelijk. Anselmus werd van Dolf afgetrokken en door honderden kinderen overmeesterd. Snelle voetjes trappelden over Dolf heen tot hij naar adem snakte. Het strand leek te golven. Geschreeuw, gegil en het geluid van harde slagen vulden de lucht. Een scherpe kreet van iemand in doodsnood. Dolf probeerde overeind te komen, maar werd weer omvergeduwd en opeens lag hij in het lauwe water, vijf centimeter diep. Het tumult bleef maar aanhouden. Hij slaagde er eindelijk in om op de been te komen. Wat hij toen zag durfde hij nauwelijks te geloven.
    De meeste kinderen renden terug naar het kamp; enkele jongens hadden Nicolaas opgetild en droegen hem naar de tent. Mariecke stond aan Dolfs arm te sjorren en riep iets, maar hij verstond niet wat. Want niet ver van hem vandaan bewoog zich over het leeglopende strand een tierende kluwen lijven. Uit die berg vechtenden stegen angstkreten op die allengs zwakker werden en ten slotte verstomden. In de verte zag hij de drie zeelui vertwijfeld tegen de helling op klimmen, achtervolgd door honderden brullende kinderen…
    Opeens viel de kluwen op het strand uiteen. Hij zag Peter opduiken, met bloed aan de handen. En Bertho, die de zee in rende en zijn zwellende oog met handenvol water trachtte te koelen. Hij zag de kinderen verder uiteenwijken, grommend en met verscheurde kleren, en toen naar het kamp hinken. Sommigen hadden nauwelijks meer iets aan hun lijf, het strand lag bezaaid met uiteengereten vodden. Wat hadden ze in ’s hemelsnaam gedaan?
    Toen zag hij het. Te midden van flarden verscheurde stof lag wat er over was gebleven van Anselmus. Zijn gezicht was onherkenbaar, zijn ledematen vertoonden vreemde kronkels alsof geen bot meer op zijn plaats zat, de haren waren uit zijn schedel gerukt. Dolf wendde zich snel af, zijn maag keerde zich om en hij braakte op het grind, terwijl de tranen over zijn wangen liepen. Hij had Anselmus gehaat — maar zijn einde vervulde Dolf met afschuw.
    Doodsbleek en trillend op zijn benen liep hij terug naar het kampement. Een van de verschrikte baronskinderen wenkte hem en wees naar de tent. Binnen vond hij Frieda, die bezig was Nicolaas’ wonden uit te wassen en te verbinden.
    ‘Hoe is het met hem?’ vroeg hij.
    ‘Dat valt mee,’ zei Frieda. ‘Krabbels en schrammen. Wat is er eigenlijk gebeurd op het strand? Waarom wilden ze Nicolaas vermoorden? Hij had niemand kwaad gedaan.’
    Haar eenvoudige logica ontroerde de jongen. Met weerzin dacht hij aan het verscheurde lijk van Anselmus.
    ‘Nee, Nicolaas niet,’ zei hij moeilijk. ‘Zorg goed voor hem, Frieda.’ Toen snelde hij weg en riep een aantal ordebewakers bijeen. ‘Anselmus moet onmiddellijk begraven worden. We kunnen hem niet zo op het strand laten liggen.’
    Hij ontweek de ogen van Peter. Maar nooit eerder was het hem zo duidelijk geworden dat het kinderleger, eenmaal in woede ontstoken, zeer gevaarlijk kon zijn. In stilte hoopte hij dat de zeeschuimers aan hun kleine vervolgers waren ontkomen.
    Het kamp gistte en zoemde. Dolf, zelf ook bont en blauw, voelde zich doodongelukkig. Om de opgewondenheid van de kinderen te doen bedaren, begon hij in het wilde weg bevelen uit te delen. De vissers moesten gaan vissen. Hij riep Bertho en zei: ‘Er is niets meer te eten. Roep je volgelingen en ga op jacht.’
    Hij eiste van Frank dat die zijn leerlooiers en schoenmakers aan het werk zou zetten. Hij stuurde groepen jongens en meisjes uit om vers water te gaan halen, anderen moesten de kookpotten schoonschuren, bedden vlechten van gedroogd zeewier — áls ze maar iets te doen hadden. Ze gehoorzaamden wel, maar de grommerige stemming bleef.
    Wat was er nog over van het vrome kinderleger dat ruim twee maanden tevoren uit Keulen was vertrokken, met gezang, gebeden en hoop? De zevenduizend overlevenden van de tocht vormden meer dan ooit een léger, maar hun vroomheid en onschuld schenen ze voorgoed verloren te hebben.
    Dolf dacht ongerust: Het zal steeds moeilijker worden hen in de hand te houden. Nu de droom van de Witte Stad in gruzelementen is gegaan, deinzen ze nergens meer voor terug. Ver van huis, zonder middelen van bestaan, kunnen ze niets anders doen dan roven, vechten, zich een weg banen door alle obstakels. Of dat nu bergen, vlakten of mensen zijn, ze slaan zich erdoor, letterlijk.
    Het liefst had hij meteen een vergadering bijeengeroepen van een paar honderd kleine leiders en onderofficieren om samen met hen te beslissen wat ze nu verder moesten doen. Terugkeren naar Duitsland? Opnieuw de Povlakte door, de Alpen over?
    Maar ditmaal was het uitgesloten daarover te vergaderen zonder Nicolaas. En die lag gewond in de tent. Bovendien zou de herdersjongen voorlopig wel niet tevoorschijn durven te komen. De tent, verblijfplaats van leiders en baronskinderen, was een soort vrijplaats, niemand zou hen dáár durven lastig te vallen. Maar als hij naar buiten trad…
    Dolfs stem schalde daarom over het kamp: ‘Peter, vis de zee leeg! Bertho, zorg voor vlees. Martha, ga op zoek naar bessen en knollen! Carl, we moeten vers water hebben, tientallen tonnen vol!’
    En de kinderen zwermden uit, grommend, ontevreden, teleurgesteld en verbitterd.
    Een uur later kwam een groep triomfantelijk het kamp binnenstormen. Ze zwaaiden opgewonden met een trofee: een groot krom mes, dat ze de enige kapitein die ze te pakken hadden gekregen, hadden afgenomen. Dolf vroeg niet wat er met de man gebeurd was: hij kon het wel raden. Anselmus kreeg een snelle, slordige begrafenis. Frieda en Mariecke verbonden schrammen en kapotgestoten voetjes.
    De avond verliep vrij rustig. De kinderen kookten en aten, ze gingen vroeg slapen, uitgeput door alle emoties. Bij uitzondering bracht Dolf de nacht in de tent door, samen met Mariecke en de baronskinderen. Nicolaas lag op zijn bed van droog zeewier en sprak geen woord. Johannis vertoonde zich niet, hij was bij Frieda in het ziekenkamp gebleven waar hij zich blijkbaar het veiligst voelde.

19. ‘Wij willen niet terug!’

    De volgende ochtend werd Dolf gewekt door luide uitroepen. Hij vloog de tent uit en tot zijn grote vreugde zag hij Leonardo, Dom Thaddeus en een tiental soldaten en hoge heren uit de stad. Spoedig bleek dat Leonardo voor Sinterklaas kwam spelen.
    Hij was er inderdaad in geslaagd tot het stadsbestuur door te dringen. Daar had men, eerst ongelovig, toen met grote woede, het verhaal van de student aangehoord en onmiddellijk order gegeven dat alle schepen die de haven wilden verlaten, eerst doorzocht moesten worden opdat geen van de Duitse kinderen het land uit gesmokkeld kon worden. Daarna, beseffend dat Genua nu omringd was door zevenduizend kleine, gestrande kruisvaarders, zocht de burgemeester contact met de bisschop, die intussen door Dom Thaddeus was ingelicht. Ook de bisschop had maatregelen genomen. Onder de gelovigen van Genua — en wie was in deze eeuw niet gelovig? — hielden de geestelijken een grote inzameling van kleren, voedsel en schoeisel. Vanmiddag zouden de wagens met de goede gaven in het kinderkamp aankomen.
    Maar dat was nog niet alles. Het stadsbestuur had besloten zich zo spoedig mogelijk van de kinderen te ontdoen — en dat kon alleen door hen in de gelegenheid te stellen naar huis terug te keren. De stad was bereid enkele tientallen kinderen op te nemen die geen tehuis hadden waarnaar zij konden terugkeren en die zich als werkkrachten wilden verhuren bij havenpakhuizen of handwerkslieden. Het overbevolkte Genua kon wel een paar nijvere handen, vlugge benen en dappere harten gebruiken. Aan hen die wilden teruggaan, beloofde Genua proviand en tot aan Milaan gewapend geleide.
    Dolf slaakte een zucht van verlichting. Ze konden dus terugkeren. Johannis werkte zich snel naar voren.
    ‘Ik zal mij wel met de organisatie van de terugtocht belasten,’ beloofde hij. Maar één van de hoge heren (hij zat te paard) keek streng op de monnik neer.
    ‘Zijt gij een van die valse priesters die de kinderen naar Genua hebben gelokt?’ vroeg hij dreigend. ‘Ik heb opdracht gekregen u te laten arresteren. Mannen, grijp hem.’
    Dolf, die hem maar half had verstaan, begreep wat er aan de hand was, toen hij twee soldaten in beweging zag komen. Smekend wendde hij zich tot Leonardo.
    ‘Zeg ze dat ze Johannis met rust moeten laten. De kinderen hebben hem nodig.’
    Leonardo begon snel op de heren in te praten en scheen eindelijk zijn zin te krijgen. Het kwam wel neer op een soort verbanning van Johannis, die zich op straffe van de dood nooit meer op Genuees grondgebied mocht vertonen. Als hij echter de kinderen wilde begeleiden op hun tocht naar het Noorden, dan kon hij zijn gang gaan.
    Johannis, geweldig opgelucht, knikte en lachte.
    ‘Waar is Anselmus? Of wil je die ook sparen?’ vroeg Leonardo spottend.
    Dolf zweeg beklemd. Peter antwoordde voor hem: ‘Die hebben we aan kleine stukjes gescheurd.’ Zijn stem klonk zo bitter dat Dolf huiverde. Maar Leonardo scheen het grappig te vinden. ‘Dat was precies wat de schurk toekwam. Ik hoop dat jullie het langzaam hebben gedaan.’
    Hij berichtte daarna de hoge heren dat de andere slavenhaler intussen zijn gerechte straf al had gekregen. Ze knikten tevreden, keerden om en reden weg. De aanblik van de duizenden verwilderde kinderen scheen hun niet aangenaam te zijn. Leonardo en Dom Thaddeus bleven achter in het kamp.
    ‘Waar is Hilde?’ vroeg Dolf plotseling, toen het tot hem doordrong dat hij haar nog niet had gezien.
    ‘De hertog van Genua heeft zich over haar ontfermd en haar in zijn huishouding opgenomen,’ vertelde de student opgewekt. ‘Volgend voorjaar zal hij bericht sturen naar haar vader, de Graaf van Marburg, en dan zal er verder over haar lot worden beslist.’
    ‘Arme Hilde. Wat zei zij ervan?’ Verbaasd keek Leonardo zijn vriend aan.
    ‘Wat zou ze kunnen zeggen? Ze zal wel blij zijn. Nu hoeft ze geen stinkende wonden meer uit te wassen en op stro te slapen. Ze zullen wel een rijke man voor haar vinden, hier of in het hertogdom van haar vader. Over Hilde hoef je je niet meer bezorgd te maken.’
    ‘Hilde was gelukkig bij ons,’ zei Dolf zacht.
    ‘Bij deze woeste horde? Kom nou…’
    Misschien heeft Leonardo gelijk en is dit voor haar het beste, dacht Dolf. Maar hij was er niet zo zeker van.
    ‘Wilde de hertog niets doen voor de andere baronskinderen?’ vroeg hij.
    ‘Nee. Hij vroeg me wie het waren. Toen hij hoorde dat het kinderen van onbetekenende ridders waren, stelde hij er geen belang meer in.’
    Dolf schudde het hoofd. Aan de geweldige standsverschillen in deze eeuw zou hij nooit wennen.
    Was de Kinderkruistocht nu ten einde? Dolf dacht het — en vergiste zich. In zijn tijd zouden kinderen die zo bedrogen waren, het meteen hebben opgegeven en de hun geboden kans om terug te keren met beide handen hebben aangegrepen. Maar niet deze kindertjes uit de dertiende eeuw. Velen van hen niet, tenminste.
    Waarom terugkeren naar de Duitse landen waar de regen de landerijen geselde, de winters lang en koud waren, en waar ze alleen ellende hadden achtergelaten?
    Voordat de middag half was verstreken, kwam er uit de stad Genua een lange rij wagens. Ze bevatten broden, groente, vruchten, oude kleren en afgetrapt schoeisel, dunne dekens en kruisbeeldjes. Rommel, maar voor de kinderen waren het schatten. Priesters en soldaten uit de stad hielden toezicht op de uitdeling. Met verbaasde ogen keken ze naar de kinderen die gemeend hadden dat ze Jeruzalem konden heroveren. Want in plaats van verdwaasde, door godsdienstwaanzin bevangen wezentjes zagen ze niets dan taaie, verwilderde schepsels, gekleed in lompen of bijna naakt, met door zon en wind getaande gezichten, krachtige spieren, gebleekte haren, vurige ogen.
    Ze begrepen dat het noodzakelijk was deze rauwe horde zo spoedig mogelijk van Genuees grondgebied te verwijderen. En ze waren het stadsbestuur dankbaar dat het zo snel maatregelen had genomen en de horde buiten de muren had weten te houden.
    Nadat de wagens waren vertrokken en iedereen was verzadigd, begon Dolf met hulp van Johannis, Leonardo, Frank en Peter de terugtocht te organiseren. En stuitte overal op verzet.
    Vooral de onderofficieren voelden niets voor teruggaan. Ze wilden verder trekken.
    Was het nog altijd niet tot hen doorgedrongen dat de droom van de Witte Stad een sprookje was dat nooit werkelijkheid kon worden?
    ‘Natuurlijk willen we niet terug,’ zei Peter, die zich bij de muitenden schaarde. ‘Waar moeten we heen? Terug naar huis lokt ons niet aan.’
    ‘We hebben geen tehuis,’ zei Carl koppig.
    ‘Ik wil niet meer bedelen in de straten van Keulen,’ riep Mariecke. Dolf knipperde met de ogen en keek hulpzoekend naar Leonardo. Die stond alleen maar te lachen en hij klopte Peter op de schouder.
    Op dat ogenblik kwam Nicolaas de tent uit. Had hij begrepen hoe de stemming in het kamp was? De kinderen schenen hun woede jegens de herdersknaap al weer vergeten te zijn. Deze kinderen vergaten erg vlug. Zodra hij zich in zijn bijeengelapte witte kleren (ditmaal zonder maliënkolder) vertoonde, weken ze even eerbiedig voor hem uiteen als altijd.
    Wel droeg Nicolaas nog altijd de gordel van Carolus. In zijn hand hield hij een zilveren crucifix. Hij had al zijn moed en aangemeten waardigheid bijeen moeten rapen om de kinderen tegemoet te treden. De angst in zijn hart trachtte hij te verbergen onder een trotse houding, een opgeheven kin. Dolf liep snel op hem toe en reikte hem de hand.
    Zo stonden ze voor de kinderen, waarvan velen nog knabbelden op een stuk brood, een appel, een handvol noten. Mariecke stak Nicolaas een half brood toe dat hij met een knikje aanvaardde. Het werd stil om hen heen.
    Nicolaas was minder ernstig gewond dan Dolf eerst had gevreesd. De maliënkolder had de vorige dag zijn borst en armen beschermd. De handen van de razende kinderen hadden zijn gezicht geklauwd en gekrabbeld, over zijn voorhoofd liep een bloedige schram, zijn ene oog was gezwollen, zijn rechterwang was vuurrood en opgezet — maar dat waren kleinigheden.
    ‘Kinderen,’ sprak Nicolaas, ‘mijn begrip voor wat er is gebeurd, schiet tekort. Ik meende dat God mij had verlaten. Maar God weigerde een wonder te doen voor een kinderleger dat schurken, slavenhalers en bedriegers onder zijn gelederen telde. Ik heb vernomen dat Anselmus dood is. Ik heb gehoord dat Johannis van plan is om met ieder die naar huis verlangt, terug te keren naar de Duitse landen.
    Jullie hebt allen de woorden van Genua’s stadsbestuur gehoord. Wie wil, kan terugkeren. En ook heb ik vernomen dat het bedrog van Anselmus ons bij de verkeerde zee heeft gebracht en dat Jeruzalem aan een andere zee ligt, oostelijk van hier. Daarom — luister goed — wie niet meer wil reizen kan in Genua blijven, of met Johannis naar het Noorden gaan. Maar wie van jullie Jeruzalem wil zien — die kan mij volgen. Want ik zal naar het Oosten trekken, waar God de zee voor ons zal openen!’
    Dolf stond met stomheid geslagen. Vooral toen duizenden kinderen, uitzinnig van vreugde gilden: ‘Nicolaas, wij volgen je!’
    Wat bezielde die kinderen? Nog altijd het sprookje? Ach nee… daarin geloofden ze nauwelijks. Ze wilden gewoon niet terug. De verrukkingen en moeiten van het buitenleven hadden een speciale bekoring voor hen gekregen. Ze zagen wat van de wereld! En die wereld was groter, ruimer en verrassender dan ze ooit hadden durven denken. Maandenlang had hun leven bestaan uit voorttrekken, met als einddoel een droom. Daarmee wilden ze doorgaan totdat ze het einde van de wereld of van hun leven hadden bereikt.
    Zo viel het kinderleger uiteen. Een deel van de kleinsten wilde inderdaad naar huis en verzamelde zich de volgende dagen onder de stadspoorten, aangevoerd door Johannis en drie baronskinderen. Een kleine honderd kozen voor Genua.
    Tot Dolfs verbazing waren het vooral de kuddediertjes, de kleinen en domoren die teruggingen. Maar niet de kleine Thiess die nog altijd de Saracenen wilde verjagen, niet Frank, Peter, Frieda, Bertho, Carl of Martha…
    Tevergeefs bestormde Dolf zijn beschermelinge met argumenten. ‘Maar Mariecke, wat heeft Italië ons te bieden? De zee in het Oosten zal voor ons evenmin wijken als dit water.’
    ‘Moet ik terug naar Keulen?’ vroeg Mariecke droevig. ‘Waarvoor?’
    Dolf zuchtte. De kleine Mariecke had niets om naar terug te keren. ‘Blijf dan in Genua, treed in dienst bij Hilde, als kamermeisje of zoiets. Hilde is je vriendin, ze zal je beschermen.’
    Mariecke schudde het hoofd.
    In Genua wilde zij zeker niet blijven, zo’n grote stad zou wel net zo zijn als haar geboorteplaats: nauwe straten, pleinen met kerken en onverschillige mensen die walgend voor de talrijke bedelaars uitweken. Ook hier drukte, dieven, gevaren en weinig naastenliefde. De rijke Genuezen brachten geld en voedsel bijeen voor het kinderleger dat ze zo gauw mogelijk kwijt wilden. Uit eigenbelang bekommerden ze zich even om de arme, misleide kinderen — maar hun eigen armen schopten ze opzij en lieten ze creperen.
    ‘Als Nicolaas verdergaat, ga ik ook,’ zei ze vasthoudend.
    ‘En ik dan?’ zuchtte Dolf. ‘Wat moet ik doen?’
    ‘Ik dacht dat jij met Leonardo naar Bologna zou gaan.’
    ‘Leonardo wil eerst zijn ouders in Pisa bezoeken. Hij gaat volgend jaar pas naar Bologna.’
    Het besluit van de student om voorlopig bij het kinderleger te blijven, had Dolf eerst nogal verbaasd. Leonardo sprak er luchtig over: ‘Ik heb mijn familie in jaren niet gezien. Nu ik toch in de buurt ben, wil ik mijn moeder even gaan begroeten.’
    Was dat zo?
    Dolf kon geen wijs worden uit de jongeman. Langzamerhand wist hij wel dat middeleeuwers dikwijls het ene zeiden, terwijl ze het tegenovergestelde bedoelden. En zeker de Italianen! Van heimwee had hij bij Leonardo nooit eerder iets bespeurd. Was het om Mariecke dat de student de kinderen niet in de steek wilde laten?
    ‘Blijf dan bij ons,’ smeekte Mariecke. En Dolf knikte. Er zat niet veel anders op.
    Wat toen opnieuw de Apennijnen introk, was een leger van bijna vijfduizend kinderen. Nog altijd een respectabel aantal, waartegen de bergbewoners niet veel konden uitrichten. Omdat de kinderen die waren teruggegaan naar het Noorden in hoofdzaak kleintjes waren, of kinderen die de moed hadden opgegeven, leek het wel of het sterk gedunde kinderleger krachtiger was dan ooit. Kleine desperado’s, die voor niets terugdeinsden, trokken onder de Italiaanse zon door het land: stropend, vissend, zingend en in een langzaam tempo, want nu was er niemand meer om hen op te jagen.
    Dom Thaddeus ging mee. Van de baronskinderen waren er nog twee overgebleven: Mathilde, een verwaand meisje. Ze vond dat ze koningin van Jeruzalem moest worden, nu Hilde bij de hertog in Genua was gebleven. En Berthold, de jongste zoon van een verarmde ridder. Van nature een doodverlegen kind, dat niet eens naar huis durfde te gaan en ook alleen maar uit angst voor zijn grotere broers uit de burcht van zijn vader was weggelopen. Dus bleef hij meetrekken, zwijgzaam, schuw en ontmoedigd.
    Zo trokken ze Toscane binnen. Voorop ging nog altijd Nicolaas, de erkende leider. In onregelmatige rijen achter hem kwamen de kinderen: verwilderd, plunderend of bedelend. Zo lang ze zich in schaars bewoond heuvelland bevonden, deden ze precies waarin ze zin hadden. Ze roofden geiten, kippen, varkens. Ze plukten halmen van de akkers, appels van de bomen. Soms vochten ze onderling om de leidersplaats van een groep. Ze erkenden geen wetten en geen verboden. Ze lachten om woedende boeren, strenge ridders, verontwaardigde kooplui, vermanende dorpspastoors. Ze voelden zich sterk en onoverwinnelijk; elk van hen was gewapend. Ze hadden een bepaalde tactiek ontwikkeld, waarvan Dom Thaddeus gruwde, maar die Dolf wel grappig vond. Zodra ze in de buurt van een stad of dichtbevolkte streek kwamen, schenen ze hun kwajongensstreken te vergeten en werden terstond weer de heilige kindertjes die op weg waren naar Jeruzalem. Ze vouwden de handen, stapten voort met ten hemel geslagen ogen, zongen hymnen. Opeens boden ze dan weer de ontroerende aanblik van de Kinderkruistocht die later in de boeken werd beschreven. Ze trokken lijdende gezichtjes, wezen de verschrikte burgers op hun lompen en lege magen. Ze overdreven de verschrikkingen van de tocht, speelden komedie met hun vermoeidheid. De inwoners van het heerlijke Toscane waren er diep door getroffen. Bereidwillig schonken ze de kinderen brood en koeken, ze lieten vaten vers water en gerookte hammen naar het kamp brengen. De geruchten die de ronde deden over de plunderende, stropende horde moesten valse geruchten zijn, meenden ze. Dit waren werkelijk zeer vrome kinderen, bezield door een heilig vuur. Wie had deze tactiek verzonnen? Ze konden niet allemaal op dezelfde gedachten gekomen zijn! Dolf verdacht Peter ervan de aanstichter te zijn. Peter was er slim en gewetenloos genoeg voor…
    Nauwelijks had het kinderleger het stadje weer achter zich gelaten of de vakantiestemming keerde terug. Dit was leven! Ze proefden de zoete vrijheid in de warme winden die om de heuvels waaiden. De zon koesterde hen. Getooid met bloemenkransen, door niets meer bang te maken, uitbundig en overmoedig trokken ze voort, almaar voort. Soms bereikten ze een plek waarvan de schoonheid zelfs deze onverschillige middeleeuwertjes trof. Een meertje met lieflijke oevers. Of een riviertje dat zich door natuurlijke weiden slingerde, met bosjes begroeide heuvels rondom. Stilte, bloemen, vogels, wegschuilend wild. O, hier te kunnen blijven, de rest van je leven! Waarom naar Jeruzalem gaan? Dit was het paradijs…
    En dan bleven er honderd, tweehonderd kinderen achter, om hutten te bouwen, wilde geiten te vangen en te temmen, om een nieuw bestaan te beginnen. Of deze nederzettingen kans van slagen hadden, wist Dolf niet. Soms twijfelde hij eraan, soms had hij zelf zin om op zo’n plek achter te blijven, het dorpsleven te organiseren, ervan te maken wat er van te maken viel… Maar de achterblijvers hadden hem niet meer nodig. In de maanden van omzwervingen hadden ze geleerd hoe ze voor zichzelf moesten zorgen. Al leek het of in dit land de zomer nooit zou eindigen, uit het Noorden brachten ze de herinnering mee aan lange, strenge winters, aan hongersnoden en brandstofgebrek. Misschien werd het in het paradijselijke Toscane ook winter, en daartegen begonnen ze zich onmiddellijk te wapenen. Ze bouwden hutten en stallen, ze sloegen palissaden rondom de nieuwe nederzetting, ze legden voorraden aan. Als ze ooit lui geweest waren thuis, dan hadden ze dat tijdens de tocht wel afgeleerd. Ze werkten hard en genoten ervan, want ze werkten voor zichzelf.
    Maar ook de omwalde stadjes op de heuvels betoverden de kinderen. Die lagen daar zo dromerig en toch fier in het zonlicht te blakeren. De inwoners gingen hun eigen gang, ze bestuurden zichzelf, lagen dikwijls overhoop met andere stadjes, kozen partij voor paus of keizer wanneer de beide heersers het weer met elkaar aan de stok hadden, maar hun onafhankelijkheid gaven ze nooit prijs en een aanvulling van hun legers konden ze altijd gebruiken. De steden van Italië en vooral van Toscane waren in opkomst. De burgers beschouwden zich als vrije mensen met een eerbiedwaardig bestaan. Ze waren druk bezig hun nijverheid op te bouwen, hun handelsbetrekkingen uit te breiden, nieuwe bronnen van welvaart aan te boren. De expansie sleepte iedereen mee. Sterke spieren, ijverige handen, moedige harten en fris jong bloed waren welkom. Vele kinderen bezweken voor aanlokkelijke aanbiedingen en bleven achter.
    Het kinderleger slonk zichtbaar. Nicolaas scheen het nauwelijks op te merken. Hij droomde van de Witte Stad in het Oosten, en dat dit sprookje zijn volgelingen nauwelijks meer iets zei, drong niet tot hem door. Zo volgden ze de oude heerwegen, die kriskras door het land slingerden. Soms verdwaalden ze — maar wat gaf dat? Dolf hoopte dat het nog lang zou duren voordat ze Pisa bereikten, want daar zou hij afscheid moeten nemen van Leonardo.
    Maar al duurde het lang, ze kwamen er toch.
    Een jaar tevoren, tijdens een vakantiereis met zijn ouders, was Dolf nog in Pisa geweest. Destijds had de beroemde stad hem teleurgesteld. Het was zo’n onaanzienlijk plaatsje, niet veel groter dan Woerden. De honderdduizenden toeristen bezochten het in hoofdzaak om de beroemde Dom te zien, het waren dagjesmensen die rondliepen over het Plein der Mirakelen, en dan weer verder gingen. Want daarnaast had Pisa weinig te bieden.
    Maar nu! In het begin van de dertiende eeuw was Pisa een wereldstad, machtiger dan Florence, groter dan Rome, drukker dan Genua. De Dom stond er al, compleet met scheve toren. De bolwerken en muren waren er al, niet als de slaperige overblijfselen van een roemrijk verleden, zoals in Dolfs tijd, maar in volle pracht en glorie. Dolf was verrukt. Wat een stad! Leonardo drong er bij hem op aan dat hij eveneens in de stad zou blijven en de gastvrijheid van de familie Bonacci zou genieten. Het was een verleidelijk voorstel…
    ‘Maar Mariecke dan?’
    ‘Die kan toch bij ons blijven?’
    ‘Ik weet niet of ik het kinderleger in de steek kan laten…’ Toch was dat ten slotte niet de enige reden van Dolfs weigering. Dit Italië van de dertiende eeuw fascineerde hem. Het was zo totaal anders dan het Italië dat hij kende van de vakantiereizen met zijn vader en moeder. Het was veel mooier, ongerepter, interessanter. Tussen de Toscaanse heuvels kon je op de ruïne van een Romeinse villa stuiten, een half vervallen tempel aantreffen. De rivieren waren helder en onbedorven. De wegen waren smal, wit van stof en boden eindeloze verrassingen. Op de heuvels lagen trotse burchten of kleine, onafhankelijke steden. Op de hellingen graasden kudden schapen en geiten, in de bossen leefden ontelbaar veel vogels. Nergens hoorde je het geloei van straaljagers, het brommen van auto’s, het stampen van machines. Het hele land ademde rust, stilte en muziek. Het brood smaakte beter dan het duurste gebak in de twintigste eeuw. De wilde parelhoenders uit de eikenbossen smaakten fijner dan Dolf ooit had kunnen dromen. De hele dag hoorde je de vogels kwinkeleren, de krekels tjirpen, de landlieden zingen. En een mijl verder was er weer de volstrekte stilte van de zomermiddag, met onbeweeglijke dennenbomen, bloeiende hellingen, duizenden vlinders, bijen, hommels. Een zoemende, rustgevende stilte die voor Dolf volstrekt nieuw was en die hem helemaal betoverde.
    Hij kon het wilde, vrije leven niet meer opgeven, zelfs niet voor de verlokkingen van Pisa. Dat mocht dan een machtige stad zijn, ongelooflijk schilderachtig en levendig, maar toch was en bleef het een middeleeuwse stad: met afschuwelijke tegenstellingen, vol ratten, ongedierte, bedelaars en schurken. Om de zoveel jaar verwikkeld in een oorlogje. Trots, dwaas, onbeschaamd waren zijn inwoners. Geen stad om je er echt thuis te voelen.
    Dus namen de twee vrienden op hartverwarmende wijze afscheid. Mariecke vergoot enkele traantjes en snikte:
    ‘O Leonardo, wat zullen we je missen!’
    Peter en Frank drukten de student zwijgend de hand. Bertho omhelsde hem en vroeg: ‘Zul je nog eens aan Carolus denken?’ Daarna trokken de kinderen verder, onhoudbaar verder. Dwars door het schitterende heuvelland, door moerassen en wouden, naar het zuidoosten.
    Hoeveel kinderen nog? Hooguit tweeduizend. Velen waren in Pisa achtergebleven. Grote groepen begaven zich in de richting van Florence, twee dagreizen verder, omdat de mare was gegaan dat Florence werkkrachten kon gebruiken en zich toerustte voor de oorlog. In heel Midden-Italië vond men kort daarop grote groepen Duitse kinderen die een gebroken Toscaans stamelden, die werk, voedsel, onderdak zochten. Ze werden snel opgenomen en versmolten met de bevolking.
    Wat eindelijk, begin september, de provincie Umbrië bereikte, was een legertje van misschien vijftienhonderd kleine wilden: hongerig, tot alles in staat.

20. In de val!

    Het legertje van kleine beroepszwervers begon het moeilijk te krijgen. De zomer liep op zijn eind, de oogsten waren binnengehaald, boeren en ridders verdedigden hun graanschuren met zwaard en hooivork. De fruitbomen waren leeggeplukt. De burchtheren organiseerden grootse jachtpartijen, en wee de kinderen die werden betrapt op stroperij in wouden of heuvels! Het door de geweldige drijfjachten opgeschrikte wild liet zich ook niet meer zo gemakkelijk vangen. Het kinderleger kreeg weer honger.
    Maar o, wat een heerlijk land waar zij doorheen trokken! Glooiende heuvels, overdekt met bloemen. Rokende stoppelvelden en bomen die zachtgeel getint stonden te pralen in het zonlicht. Helder blauwe meertjes waar de trekvogels zich begonnen te verzamelen. Umbrië in de nazomer: het was een paradijs. Dolf keek zijn ogen uit, want elke bocht in de stoffige weg onthulde een nieuw panorama van ongelooflijke schoonheid. Hij vergat er zijn lege maag door.
    Als een glanzend juweel lag tussen die heuvels het meer van Trasimeno. De kinderen hadden erover horen spreken, het moest een visrijk meer zijn en niet moeilijk te vinden. En ze kwamen er na enige omzwervingen. Vijftienhonderd kinderen, vooral als ze uitgehongerd zijn, vormen nog altijd een geduchte strijdmacht — en zo dacht de Graaf van Trasimeno er ook over.
    Want Graaf Ludovico Trasimeno was in oorlog met de stad Perugia en bovendien had hij te kampen met opstand onder zijn boeren. Woedend omdat hij van twee kanten werd bedreigd, had de Graaf een strafexpeditie uitgezonden om zijn oproerige boeren een gevoelig lesje te geven. Rokende hoeven, in puin gestorte voorraadschuren en een vernietigde veestapel zouden de opstandelingen duidelijk maken dat er met de heer van Trasimeno niet te spotten viel! Dat kon de opstand echter niet dempen. De boeren beseften dat zij, met de winter in aantocht, verloren zouden zijn als zij geen hulp van buitenaf kregen. Daartoe verbonden zij zich met de stad Perugia. De burgers en het stadsbestuur van Perugia wilden niets liever dan de ondergang van Graaf Ludovico, want de heer van Trasimeno had hun de visrechten op het grote meer ontnomen, en bovendien eiste hij tol van de handelskaravanen die tussen Perugia en Florence op en neer reisden.
    Enkele uren voordat het nietsvermoedende kinderleger de oevers van het meer bereikte, hoorde Ludovico van zijn verspieders dat een grote strijdmacht Perugia had verlaten en optrok in de richting van zijn burcht. En van de andere kant naderden enkele honderden boeren die niets meer te verliezen hadden en dus tot de laatste man zouden doorvechten. De burcht van Trasimeno, gebouwd op een landtong in het meer en aan drie zijden beschermd door water, was sterk. Maar zou het kasteel sterk genoeg zijn om twee geduchte legermachten te weerstaan?
    De kinderen kwamen als geroepen. De eerste berichten over hun nadering bracht Ludovico bijna in paniek. Nóg een leger? Kwamen ze dan van drie kanten op hem af? Maar toen besefte hij dat hij gebruik zou kunnen maken van de argeloze kinderen. Hij zond hun snel een paar soldaten en zijn huiskapelaan tegemoet.
    Die brachten in vriendelijke bewoordingen Ludovico’s uitnodiging over. De Graaf bood het kinderleger gastvrijheid op de landtong. De kinderen mochten rondom het kasteel hun kamp opslaan en zoveel vis vangen als ze maar wilden. Wie waren hun leiders? Graaf Ludovico zou het zich tot een eer rekenen om hen te ontvangen op zijn burcht en hij zou het hun aan niets laten ontbreken.
    Nicolaas ontving de boodschap met verbazing en vreugde. Het was nog niet eerder voorgekomen dat hij met zoveel omhaal gastvrijheid kreeg aangeboden door een machtige burchtheer. Hij, de eenvoudige herdersjongen, onderging deze uitnodiging bijna als een ridderslag: het adelde hem. Hoog richtte hij zich op, trok zijn prachtige gordel recht en sprak: ‘Dé leider ben ik. En dit zijn mijn officieren.’
    Daarbij wees hij op Mathilde in haar fraaie kleedje en op de verlegen Berthold, die een kleur als vuur had gekregen. Berthold was liever in het kinderkamp gebleven, maar hij durfde niet te weigeren. Hij was als de dóód voor burchtheren en kastelen; niet voor niets was hij van huis weggelopen! Maar nee zeggen… dat had hij nog nooit gedaan in zijn leven. Bovendien: hij wás een leider. Zij het dan een slechte…
    Nadat Leonardo het kinderleger in Pisa had verlaten, moest er voor de knokploegen een nieuwe commandant worden gekozen. Dolf? Nee, dat wilde hij niet, Rudolf van Amstelveen was geen vechtjas. Bertho! Die was de grootste en sterkste. Maar nee, ook hij kwam niet in aanmerking want hij was niet van adel. Fredo was een ridderzoon geweest, Leonardo was de zoon van een rijke koopman en een geleerde bovendien — maar een gewone voormalige horige als Bertho kon nooit generaal zijn, vonden de kinderen. Dus kreeg Berthold, het enig overgebleven jongetje van adellijke afkomst, de taak toebedeeld om de ordetroepen te commanderen — voorzover daarvan nog iets over was… En natuurlijk kon hij het niet. Hij was verlegen, angstig, kreeg bij elk bevel een kleur als een rode roos, hij liet zich tiranniseren door de verwaande Mathilde, en het kwam er toch op neer dat Bertho, zijn onderofficier, de bescherming van het kinderlegertje organiseerde, samen met Dolf. In naam bleven zij echter onderofficieren. In naam bleven Nicolaas en Berthold de ‘leiders’.
    Toen Dolf hoorde van de uitnodiging van de burchtheer, overwoog hij de kans om zich bij Nicolaas en de beide baronskinderen aan te sluiten. Maar Peter trok hem aan de arm. ‘Niet doen, Rudolf. Je kunt beter bij ons blijven.’
    ‘Waarom? Ik wil zo’n Umbrisch kasteel wel eens van binnen bekijken. Die gelegenheid krijg ik misschien nooit meer.’
    Peter schudde het hoofd. ‘Wanneer hoge heren vriendelijk worden, doen ze dat nooit zonder bijbedoeling,’ zei hij stug.
    ‘Onzin,’ meende Dolf. ‘De Graaf is een vroom man en onder de indruk van onze heilige missie.’
    Peter snoof. ‘Een Italiaan? Kom nou…’
    ‘De mensen in dit land zijn juist zeer vroom,’ hield Dolf vol. ‘Zelf wonen ze in ellendige hutten en piepkleine huizen, maar de kerken die ze bouwen!’
    ‘Ze zijn sluw,’ zei Peter koppig. Wat koppigheid betrof deed hij voor Rudolf van Amstelveen weinig onder. ‘Van kruisvaarders moeten ze niet veel hebben — behalve wanneer ze aan hen kunnen verdienen. Wat wil déze heer aan ons verdienen? Vraag je dat eerst maar eens af.’
    Dolf begreep er niets van. Hij riep Dom Thaddeus erbij.
    ‘Peter beweert dat hij de gastvrijheid van de burchtheer niet vertrouwt. Hoe denkt u erover, Dom Thaddeus?’
    ‘Ik weet het niet,’ zei de monnik eerlijk. ‘Ik spreek de taal van dit land nauwelijks, maar ik heb vandaag dingen gezien die me verontrusten. Hele hofsteden die verwoest waren. Uitgebrande dorpen en huilende vrouwen… Platgetrapte velden, weinig veestapels en bijna geen mannen. Alsof er oorlog woedt in deze streek. En dat bevalt me niet.’
    ‘Precies,’ viel Peter in. ‘Als je door lege, verwoeste landstreken komt, moet je op je hoede zijn.’
    Dolf knikte. Peter, zo wreed als hij soms kon zijn, was een bijzonder intelligente jongen, en Dolf wist dat hij blindelings op hem kon vertrouwen. Als Peter zei dat er iets niet klopte, dan wás dat ook zo. Dus bleef hij in het kamp en organiseerde samen met Peter de visvangst. Bertho stroopte met zijn groep de oevers af naar watervogels en Frieda richtte snel een hoekje in voor de behandeling van stukgelopen voeten en andere verwondingen. Geroutineerd wijdden de kinderen zich aan hun dagelijkse taken en alles scheen vredig. Voor het eerst sinds vele dagen zouden ze weer eens overvloedig kunnen eten. Intussen was onder klaroenstoten en tromgeroffel de brug voor Nicolaas, Berthold en Mathilde neergelaten. De drie kinderen werden in het kasteel ontvangen als koningen. In de ridderzaal werd een feestmaal voor hen aangericht, terwijl buiten, bij het licht van de dalende zon, de vrolijke ‘gewone’ kinderen vuren ontstaken, vis roosterden en op vers brood knabbelden dat afkomstig was uit de bakkerij van de burcht. Ze hadden weer vakantie!
    In de vroege ochtend sloeg het noodlot toe. Aan de bosrand, ten westen van de lange landtong, verschenen de boeren: wel meer dan honderd. Grimmig, vastbesloten en tot de tanden gewapend met pieken, hooivorken, messen, bijlen, knuppels. Ze traden uit de schaduw van het struikgewas en bleven daar staan: alsof ze op iets wachtten. Of wilden ze buiten het schootsveld van de burcht aan het einde van de landtong blijven? De kinderen wreven zich verbaasd de ogen uit en begonnen onrustig door elkaar te lopen. Wat betekende de verschijning van die gewapende horde? Hadden de boeren het op het kinderleger gemunt?
    Maar ook uit het zuiden trok een bedreiging op. Daar verscheen een niet geringe legermacht te paard: mannen met zwaarden en lansen, gekleed in maliënkolders. Achter hen doemde het voetvolk op: piekeniers en boogschutters. Zware ossenwagens sleepten belegeringswerktuigen aan. Snel sloot dit leger de zuidzijde van de landtong af — en toen zaten de kinderen in de val.
    Ludovico had het natuurlijk zien aankomen. Met een grimmig lachje beklom de edelman de torentrans en keek uit over zijn belegeraars. De landtong was hermetisch afgesloten, ontsnappen was onmogelijk geworden, maar zijn vijanden moesten wel gedacht hebben dat zij droomden toen ze ontdekten dat de burcht, die ze wel eventjes zouden bestormen, was omgeven door vijftienhonderd goed gewapende kinderen!
    Het was een stootkussen van jewelste waarop noch de boeren, noch de Perugiaanse soldaten hadden gerekend. Ludovico lachte hartelijk. Hij bemande zijn muren met soldaten, op de binnenplaats kookten de vrouwen potten pek en water. De drie feestelijk ontvangen gasten van de vorige avond lagen in de kerkers achter gegrendelde, ijzerharde deuren. Ludovico had zijn maatregelen goed genomen.
    Een officier verscheen op de tinnen en riep naar beneden, naar de verschrikte kinderen: ‘Wie heeft over jullie het bevel?’
    ‘Bertho!’ riepen enkelen.
    ‘Rudolf!’ gilden anderen.
    Want de officier sprak gebroken Diets en ze hadden hem onmiddellijk begrepen.
    Dolf, Bertho en Frank werden geroepen en binnen gehoorafstand gebracht.
    ‘Zijn jullie de leiders?’
    ‘Nee,’ schreeuwde Dolf naar omhoog. ‘Dat is Nicolaas.’
    ‘Nicolaas en de twee anderen zijn voorlopig onze gevangenen. We houden hen hier, als gijzelaars. Jullie kunnen hen levend terugkrijgen, op voorwaarde dat jullie eerst de belegeraars wegjagen.’
    Dolf wist eerst niet wat hij hoorde. Wilde Ludovico het kinderleger als buffer gebruiken? Wat een schurk! Tijd winnen, schoot het door hem heen. Met de handen om de mond schreeuwde hij naar boven: ‘Ik versta u niet!’
    Radeloos keek hij rond en riep Peter erbij. Dit was te dol! Hij kon er de kinderen niet aan opofferen, zelfs niet al zouden ze ertoe bereid zijn zich met geweld een doortocht te banen. Strijdlustig waren ze wel, maar dat zou uitlopen op een bloedbad, en wie garandeerde hun dat de drie gijzelaars nog in leven waren?
    De officier op de tinnen herhaalde zijn boodschap. Niet alleen Dolf en zijn vrienden kregen die te horen, maar ook honderden anderen. Een gehuil steeg op uit de schare kinderen.
    ‘Ze houden onze Nicolaas als gijzelaar!’
    Over het lot van de twee baronskinderen maakten ze zich minder bezorgd. Maar Nicolaas was één van de hunnen. Nicolaas was hun dierbaar. Al had hij in Genua gefaald, de gedachte dat een horigenkind in Gods ogen waardig was bevonden om een Kinderkruistocht te leiden, wilden ze niet loslaten. Nicolaas was meer dan een leider, hij was een symbool van de verworpenen der aarde, die in Gods ogen evenveel waard waren als koningen of edellieden.
    ‘We zullen uw voorstel overleggen,’ schreeuwde Dolf omhoog en toen wendde hij zich af. Peter, Frank, Bertho en vele anderen — ze stonden om hem heen en keken hoopvol naar hem op. Hoe miste hij nu Carolus, de vindingrijke. En Leonardo, de onverstoorbare!
    ‘Wat moeten we doen?’ vroeg hij wanhopig.
    ‘Vechten,’ zei Peter grimmig. ‘Niet tegen het leger daar achter ons. We moeten de burcht bestormen en Nicolaas bevrijden.’
    Dolf schudde het hoofd. Hij voelde er niets voor om meer dan duizend kinderen bevel te geven zich tegen dikke kasteelmuren te pletter te lopen.
    ‘Onderhandelen met de belegeraars,’ stelde Frank voor. Bertho keek ongerust over zijn schouder.
    ‘Ze zijn al bezig zich op te stellen en hun werktuigen in orde te maken. De aanval kan elk ogenblik worden ingezet.’
    ‘Dan hebben we geen tijd te verliezen,’ besliste Dolf. ‘Ik moet een stok en een witte vlag hebben. Mariecke, Frieda, jullie gaan mee.’
    ‘Blijf hier,’ riep Mariecke angstig. ‘Ze zullen je doden.’
    ‘Ze zullen ons allemaal doden als ik niet probeer ze daarvan te weerhouden,’ zei Dolf logisch. Omdat een onderhandelaar niet gewapend moet zijn, verstopte hij zijn broodmes in de schapenwollen voering van zijn windjack en trok de jas aan. Frieda droeg de witte vlag. Met zijn lege handen open voor zich, voorafgegaan door Frieda en gevolgd door Mariecke, stapte Dolf de legerschaar aan het begin van de landtong tegemoet. Hij was bang.
    Een Perugiaanse aanvoerder gaf zijn paard de sporen, reed hem halverwege tegemoet en keek streng op hem neer.
    ‘Kom je van de burcht?’ vroeg hij in het Toscaans. ‘Heb je een boodschap van Graaf Ludovico? Weet dan dat hij zich onvoorwaardelijk moet overgeven. Onderhandelen willen we niet.’
    Dolf verstond er niet de helft van, ondanks de lessen van Leonardo, waaraan ook Mariecke ijverig had meegedaan. Daarom ook had hij erop gestaan dat zij zou meekomen. Maar hij begreep ongeveer de bedoeling van de woorden. Hij zwierf nu al weken rond door Italië en leerde er elke dag nieuwe woorden bij. Een vreemde taal verstáán gaat snel genoeg, spreken is een andere zaak. Smekend hief hij de armen op.
    In gebroken Toscaans, doorspekt met Duitse en Latijnse woorden, stamelde hij moeizaam: ‘Wat u met de Graaf wilt doen gaat ons niet aan. Wij zijn kruisvaarders, louter kinderen, en we zijn op weg naar Jeruzalem. Ludovico heeft ons in de val gelokt. Hij eist nu van ons dat we uw belegering doorbreken. En dat willen wij niet. Wij voeren geen oorlog tegen christenridders.’
    Had de legeraanvoerder hem begrepen? Was hij gevleid door de benaming ‘christenridder’? — want het was duidelijk dat hij niet meer was dan een officier. Donker en afwerend bleef hij op de kinderen neerkijken.
    ‘Het enige dat ik u kom vragen,’ zei Dolf, nederig en bijna smekend, ‘is vrije aftocht voor de kinderen.’
    ‘Wie ben jij?’ snauwde de man.
    ‘Mijn naam is Rudolf Wega van Amstelveen. Ik kom uit het graafschap Holland. Dit is Mariecke, mijn zusje. En dat is de ziekenzuster Frieda.’
    ‘Je ziet er niet uit als de zoon van een edelman,’ gromde de officier minachtend. Dat klopte: Dolf, in zijn gehavende jack en gescheurde broek zag eruit als een bedelaar.
    ‘Ik ben een arme pelgrim, heer, zoals al deze kinderen.’
    Mariecke vouwde de handen en sloeg haar grote grijze ogen op naar de krijgsman. De ijzervreter keek op haar neer en even kwam er een zachtere trek op zijn ruwe gezicht. Misschien had hij zelf een dochtertje van een jaar of elf…
    Hij aarzelde zichtbaar. Over hun hoofden heen keek hij naar de kinderen aan de voet van de burcht, die dicht opeengedrongen stonden te wachten, biddend dat Dolfs missie zou lukken. Maar met hun knotsen, bogen, speren en bijlen zagen ze er niet zo erg vreedzaam uit.
    ‘Hoe weet ik dat jullie niet in verbinding staan met Graaf Ludovico en dat dit geen list is om onze aandacht af te leiden, zodat de Graaf een uitval kan doen?’ gromde de bevelhebber.
    Dolf haalde diep adem.
    ‘Laat ons in groepen door,’ smeekte hij. ‘Ik kan niet geloven dat u uw veldtocht bent begonnen om tegen kinderen te vechten. Uw vijand is Graaf Ludovico — maar dat is ook onze vijand. Hij heeft ons bedrogen met mooie praatjes en valse gastvrijheid. Hij wil ons als stootkussen gebruiken. En dat willen wij niet. Wij zijn vreedzame kruisvaarders en pelgrims. Met politiek houden we ons niet bezig.’
    Dit gesprek herinnerde hem aan zijn eerste kennismaking met Leonardo, toen hij nog zoveel moeite had met het Diets. Het middeleeuwse Italiaans kwam hem moeilijk en verwrongen over de lippen; hij moest telkens naar woorden zoeken en vreesde dat hij soms iets anders zei dan hij bedoelde. Hij zou het ook wel verkeerd uitspreken… Maar de bevelhebber scheen hem toch wel begrepen te hebben. Want hij lachte honend.
    ‘Ik geloof niet in de vreedzaamheid van dat kinderleger. Wat ik erover heb gehoord, was niet zo vreedzaam. Kleine, gemene plunderaars zijn jullie. En vechten kunnen jullie ook!’
    ‘De gevaren langs de weg waren groot, generalissimo,’ zei Dolf ernstig.
    De titel ‘generalissimo’ scheen de officier wel plezier te doen.
    Uit de groep boeren, opgesteld naast de legermacht van Perugia, maakte zich nu een forse man los die de onderhandelaars naderde. ‘Mijn volgelingen willen weten wanneer zij moeten aanvallen,’ deelde hij mede, terwijl hij wantrouwig naar de drie kinderen loerde. Uit zijn dialect kon Dolf nog minder wijs worden, maar het woord ‘aanvallen’ had hij wel verstaan, en de man maakte er gebaren bij terwijl hij wees naar de grommende boeren, naar de burcht, en vragend opkeek naar de officier op zijn paard.
    ‘Wacht!’ snauwde de bevelhebber. ‘Ik zal het bevel geven zodra het tijd is.’
    ‘Met onderhandelen schieten we niets op,’ zei de boer hoofdschuddend. ‘We eisen het hoofd van Ludovico.’
    ‘Ik ook, en houd verder je mond. Je wilt toch niet tegen kinderen optrekken, wel?’
    ‘Bambini?’ De boer snoof minachtend. ‘Mooie kinderen! Als een sprinkhaanplaag zijn ze op onze landerijen neergestreken en wat Ludovico niet had verwoest, hebben deze kleine wilden gestolen! Mijn mannen haten die kinderen evenzeer als de tirannie van Ludovico.’
    Dolf had er enkele woorden van begrepen: de afkeer en de haat, het woord ‘gestolen’, en hij besefte dat de zaken weer netelig werden. Snel vouwde hij de handen.
    ‘Geef ons de gelegenheid weg te trekken, heer. Ik smeek u erom. God zal het u lonen.’
    ‘Tuig is het!’ riep de boerenleider. ‘Uitschot uit het Noorden dat ons op de hals is geschoven door de keizer. We zullen ze met plezier een kopje kleiner maken.’
    Dolf had er niet veel van verstaan, maar dat de man het kinderleger niet goed gezind was, hoefde hij niet te betwijfelen. Hoog richtte hij zich op. Hij vergat zijn nederige houding van smekeling en riep: ‘Vergrijp u dan aan de onschuldige levens van kinderen! Maar hun bloed zal over uw hoofd komen, dat zeg ik u! En dan zwijg ik nog over de schande die zal neerdalen op een leger dat oorlog voerde tegen kleine kinderen die zich niet verweren konden. Ga uw gang. Heul maar met de Duivel. Vermoord die kinderen, en de priester die bij hen is. Vermoord ons maar. Heel Umbrië zal huiveren om deze schanddaad.’
    Mariecke hield geschrokken de adem in. De witte vlag in Frieda’s hand trilde. De boerenleider wilde schuimbekkend naar voren springen, maar de officier dreef snel zijn paard tussen de man en de jongen.
    ‘Jij durft, Rudolf van Amstelveen!’ snauwde hij.
    Maar als alle middeleeuwers had hij groot respect voor moed. Zelfs als die moed grensde aan onbeschaamdheid.
    ‘Zweer!’ schreeuwde hij de trillende jongen toe. ‘Zweer bij alles wat je heilig is dat je verzoek om veilige aftocht voor de kinderen geen krijgslist is.’
    Dolf had het verstaan. Hij trok het medaillon van de Heilige Maagd onder zijn kleren vandaan, kuste de afbeelding en hield haar omhoog. ‘Maria, Moeder van God, is mijn getuige dat ik de waarheid spreek. Met Ludovico hebben wij niets te maken. Wij haten hem, zoals u hem haat. Wij zijn in de val gelokt en willen eruit.’
    ‘Amen,’ zei Frieda met vaste stem.
    ‘Amen,’ fluisterde Mariecke. Ze sloeg opnieuw de ogen op en stamelde in gebroken Toscaans: ‘Mogen we er nu door? Ik bid u…’
    Misschien was het haar gratie die de doorslag gaf, of de smekende, mooie ogen die het hart van de ijzervreter vertederden. Misschien ook deinsde hij inderdaad terug voor de schande die hij zijn vaderstad zou aandoen, als bekend werd dat Perugia’s legermacht oorlog tegen kinderen had gevoerd.
    ‘Ik geef jullie een uur de tijd,’ zei hij kort. ‘Ik zal mijn soldaten bevel geven jullie in groepen door te laten. Maar denk erom: één verkeerde beweging, één geworpen steen — en we zullen niets en niemand ontzien. Begrepen?’
    Dolf knielde dankbaar.
    ‘U bent een edel mens, generalissimo. Wij zullen God bidden dat Hij u de overwinning moge schenken. Mag ik nog één verzoek uitspreken?’
    ‘Is het nog niet voldoende?’ gromde de officier ongeduldig.
    ‘Jawel heer. Maar in het kasteel van de Graaf worden drie van ons gevangen gehouden. Nicolaas, de heilige herdersjongen, en twee kinderen van edel bloed. Wilt u hun levens sparen als u de burcht hebt ingenomen?’
    De mond van de krijgsman viel open.
    ‘Ze hebben gijzelaars van jullie op het kasteel? Drommels… en jij laat ze in de steek.’
    Opmerkzaam en met iets van minachting keek hij neer op de jongen.
    Dolf zei: ‘De kinderen vertrouwen erop dat u die drie onschuldige gevangenen bevrijdt, generalissimo.’
    ‘Ja, ja, het is al goed.’ De man scheen nu zijn laatste restje geduld verloren te hebben. ‘Maak voort. Over een uur vallen we aan.’
    Dolf verloor verder geen tijd. Hij maakte een onhandige buiging en rende met Frieda en Mariecke terug naar het kamp.
    ‘Vlug, opstellen in rijen van twintig. Alle wapens tussen je kleren verbergen. Bogen en pijlen achterlaten. Het moet lijken of we ongewapend en weerloos zijn. De soldaten zullen ons dan doorlaten. Schiet op!’
    Het was een verademing om weer gewoon Diets te kunnen spreken. Dom Thaddeus, Peter, Frank, Bertho, Frieda, Trude, Mariecke, Carl, Martha, al de ordebewakers en jagers begonnen onmiddellijk de kinderen bijeen te drijven en lieten hen in groepjes in de richting van de belegeraars marcheren. De in slagorde opgestelde soldaten weken terzijde om hen door te laten. Dolf had kunnen juichen van opluchting. Ze mochten erdoor! De list van Ludovico ging de mist in!
    Maar vijftienhonderd kinderen vormen een lange stoet. En in de burcht had men intussen begrepen dat het kinderleger weigerde aan Ludovico te gehoorzamen en bezig was weg te trekken. De levende muur van jong vlees, die de Graaf om zijn burcht had gevormd, brokkelde af en sijpelde weg. De Perugianen lieten hen door.
    Razend van woede gaf de Graaf zijn bevelen. Een regen van pijlen kwam op de kinderen neersuizen. Takken met brandende pek werden tussen hen ingeworpen van de muren. De kinderen gilden, verbraken de gelederen en stormden in paniek op de rijen soldaten en boeren af. Die weken nog verder uiteen om hen de doortocht te gunnen; spoedig was er van hun slagorde niets meer over. En toen werd de ophaalbrug snel neergelaten. Zeker vijftig ruiters kwamen over het houten brugdek donderen om gebruik te maken van de ontstane verwarring. De Perugiaanse officier zag het gevaar, zijn stem schalde over de landtong. Bliksemsnel sloten zijn soldaten zich weer aaneen en vormden een onwrikbaar blok. Nog een kleine vijfhonderd kinderen, waarbij Dolf, Mariecke en Peter in de achterhoede, bevonden zich tussen beide legers en zouden zeker worden vermalen in de onvermijdelijke botsing.
    Meteen kwamen ook de boeren in beweging. De aanblik van Ludovico’s ruiters die nog geen week geleden de hoeven en dorpen hadden verwoest, deed hen alle zelfbeheersing vergeten. Terwijl ze ruw de kinderen die hen voor de voeten liepen, opzij sloegen, stormden ze onder luid gebrul voorwaarts. Dolf had zich omgedraaid en verloor zijn bezinning. De voorste ruiter had hem bijna bereikt. Alles om zich heen vergetend trok Dolf zijn mes en ving het aanstormende paard op. Diep drong het scherpe lemmet in de borst van het dier, dat gilde en steigerde. De voorbenen zouden de jongen zeker vermorzeld hebben als hij op dat moment niet door een boer opzij was geworpen, terwijl vier andere boeren de ruiter uit het zadel trokken. De botsing tussen Ludovico’s soldaten, opstandige boeren en de Perugianen was vreselijk. Het werd op de landtong een volslagen chaos, want de vijfhonderd in de knel gekomen kinderen, midden tussen de strijdenden, grepen naar wat hun handen maar vinden konden: stukken afgebroken zwaard, hun eigen messen en stenen, takken en knotsen. Ze hingen in trossen aan de benen van Ludovico’s ruiters en trokken hen van hun paarden. Ze liepen iedereen in de weg, maar ze vochten als leeuwen. Ze hadden Rudolf van Amstelveen zien vallen en wilden hem wreken.
    Toch was Dolf niet dood, zelfs niet zwaar gewond. De boeren die hem haatten, hadden hem gered. Hij was gevallen, liep grote kans vertrapt te worden door de stampende paardenvoeten. Maar niemand lette op hem toen hij erin slaagde onder dekking van een neergestort paard weer overeind te krabbelen. Wanhopig keek hij rond. Waar was Mariecke? Hij zag haar niet. Met in zijn rechterhand zijn mes, dat droop van het bloed, en in zijn linkerhand een scherpe steen vocht hij zich een weg in de richting van het bos. Alle kinderen die veilig waren ontkomen hadden zich daar verzameld, onder de bescherming van de bomen. Velen van hen waren al bezig nieuwe pijlen en bogen te snijden, alsof ze verwachtten elk ogenblik weer voor hun leven te moeten vechten. Op de landtong zelf ging de strijd onverminderd voort. Gaandeweg verplaatste die zich in de richting van de burcht.
    Gebeukt, gehavend en bloedend uit vele kleine wonden bereikte Dolf de bosrand, waar hij werd opgevangen door Frieda.
    ‘Waar is Mariecke?’ gilde hij. Niemand wist het. Hij draaide zich om. Steeds meer kinderen kwamen aanstrompelen van de landtong. Ook zij hadden zich erdoor moeten vechten, en het was hun aan te zien. Maar Mariecke was er niet bij.
    Ludovico’s mannen, niet opgewassen tegen de overmacht en in hun bewegingen sterk gehinderd door de dolgeworden kinderen, die als woedende bijen op hen aanvielen, trokken zich terug en probeerden de ophaalbrug te bereiken. Slechts zeven van hen lukte dat. Alle anderen werden achterhaald en neergeslagen. Achter het zevental werd de poort snel dichtgeslagen en de brug opgehaald.
    Nog gaf Ludovico het niet op, al moest hij beseffen dat hij met een handjevol mannen en verder niets dan vrouwen en kinderen de burcht nooit zou kunnen houden tegen drie legers. Alles in het kasteel wat kon staan, lopen, vechten en schieten verzamelde hij op de transen. Met kokend water, brandende pek, brandende pijlen en grote stenen trachtten zij de stormloop af te slaan. Verbitterde kinderen zwommen over de gracht, hakten op de kettingen van de brug in. Van bovenaf werden ze bestookt met dodelijke projectielen, pijlen en stenen, maar de boeren, hun wrok jegens het kinderleger vergetend, kwamen hen te hulp, en toen duurde het niet lang of de houten brug viel met een dreunende slag neer. Juichend beukten de Perugianen met zware stormrammen op de poort. Die bezweek ten slotte en toen stroomden boeren, kinderen, soldaten het slotplein op, waarbij ze alles afmaakten wat zich nog durfde te verzetten.
    Ludovico, die inzag dat alles verloren was, trachtte de burcht aan de achterzijde te verlaten met een boot — maar de kinderen hadden het gezien en twintig vissertjes plonsden het meer in, achterhaalden de vluchtenden en trokken het bootje om. De Graaf, in zijn zware wapenrusting, verdronk. Tien kinderen ook… Graaf Ludovico di Trasimeno’s burcht was gevallen.
    De boeren begonnen meteen te plunderen, maar de bevelhebber van Perugia wist te voorkomen dat zij het hele kasteel verwoestten. Perugia kon zo’n sterke voorpost aan het meer goed gebruiken. De Graaf was dood, de meesten van zijn soldaten en horigen waren gesneuveld, want middeleeuwse krijgers kijken niet op een paar doden meer of minder.
    In de kerkers van de burcht werden de gevangenen aangetroffen: zeven boeren, drie kinderen. Alle tien vermoord. Blijkbaar op hetzelfde ogenblik waarop Ludovico had ontdekt dat het kinderleger de landtong ging verlaten en dat zijn krijgslist was mislukt.
    De kinderen, of liever de twaalfhonderd die nog in leven waren, hadden intussen een nieuw kamp ingericht in het bos. Daar voelden ze zich veiliger dan op de open landtong die hun zo noodlottig was geworden. Ze konden voorlopig niet verder trekken, ze hadden honderden gewonden. Frieda en met haar tientallen jongens en meisjes deden niets dan verbinden, spalken en builen koelen met koud water. De meeste verwondingen waren niet ernstig. Enkele wel — maar Frieda liet de slachtoffers brutaalweg naar de veroverde burcht brengen, waar ze ook meteen werden opgenomen. De bevelhebber uit Perugia was onder de indruk gekomen van de ‘vreedzame, onschuldige kindertjes’ die zo geducht van zich hadden afgeslagen en die een snelle, gemakkelijke overwinning mogelijk hadden gemaakt.
    Intussen was Dolf tot niets in staat. Radeloos liep hij rond, klampte iedereen aan.
    ‘Waar is Mariecke? Waar is Peter?’
    De dood van Nicolaas en de twee baronskinderen liet hem tamelijk onverschillig. Van Nicolaas had hij nooit gehouden zoals hij van Carolus, Mariecke of Peter gehouden had. Maar waar waren die nu? Met angstig bonzend hart ging hij kijken naar de opgestapelde lijken van de gesneuvelden op de landtong. De soldaten waren bezig massagraven te maken. Nieuwsgierig keken ze naar de haveloze grote jongen.
    ‘Zoek je iemand?’
    ‘Mijn zusje…’
    Drie diepe grafkuilen werden er gemaakt. Eén voor de gedode Perugianen, één voor de gesneuvelde kinderen, de derde voor de dode vijanden. Drie rijen doden lagen er, waartussen Dom Thaddeus biddend rondwaarde. Maar Mariecke lag er niet bij, Peter evenmin.
    Waar waren ze, wat was er met hen gebeurd? In het meer gedrongen en omgekomen tussen de waterplanten? Onder de voet gelopen en onherkenbaar verminkt?
    Urenlang zocht hij. Hij ging de soldaten helpen met begraven, tegelijkertijd bang dat hij onder de gesneuvelden toch nog zijn vriend of kleine beschermelinge zou aantreffen. Dom Thaddeus zag zijn angst en onrust en sprak de gebruikelijke troostwoorden: ‘Heb vertrouwen, mijn zoon. God waakt over onze dierbaren.’
    Morgen brengen, dacht Dolf woest. Carl is ook gesneuveld, en Martha, en Matthis, de visser, die verdronk toen hij Ludovico verhinderde over het meer te vluchten. En dat waren toch oprecht vrome kinderen. ‘Toen de strijd losbarstte, heb ik alleen aan mijzelf gedacht,’ prevelde hij beschaamd voor zich uit. ‘Ik heb gelopen en gevochten om mijn hachje te redden. Terwijl Mariecke…’
    Pas laat in de avond keerde hij terug naar het kamp. Frank, met zijn arm in het verband, maar verder ongedeerd, snelde hem tegemoet. ‘Peter wil je spreken, hij zoekt je overal.’
    Peter!
    ‘Waar is hij?’
    ‘Bij het kampvuur natuurlijk, met Mariecke.’
    Tot grote verbazing van Frank ging Dolf op de grond zitten, tussen stenen en dennennaalden en barstte in tranen uit.

21. De graftombe van Sint-Nicolaas

    Ze trokken verder. Dat was het enige dat ze konden doen: eindeloos voortgaan. Terugkeren was even zinloos geworden als doorlopen, behalve dat terugkeren een nederlaag betekende. Zelfs nu waren er nog kinderen bij die droomden van de Witte Stad. Maar de meesten gingen verder uit gewoonte.
    ‘Als God de zee niet laat wijken omdat Nicolaas dood is, zal Hij dan schepen sturen om ons naar het Heilige Land te brengen?’ vroeg de kleine Thiess aan Dom Thaddeus. Die kon alleen maar antwoorden: ‘Wat God ook over ons moge beslissen, het zal goed zijn.’
    Frieda, een aantal verplegertjes en alle zwaargewonden waren in de burcht van Trasimeno achtergebleven. Ze zouden later naar Perugia gaan, voorzover ze het leven er afbrachten. De stad had wel iets aan het kinderleger te danken, meende de bevelhebber. Hij was onder de indruk van de blonde, kordate Frieda en bood haar een plaats aan in zijn eigen huishouding. Hij had een zoon…
    Trude nam Frieda’s taak over, daarbij geholpen door Mariecke, die in de loop der maanden heel handig was geworden in het verzorgen van kwetsuren.
    Eindelijk bereikten de kinderen de kust van de Adriatische Zee. Niemand deed een poging de wateren te bezweren. Ze trokken gewoon verder naar het zuiden, over zandstranden, langs moerassen en door heuvels. De zee bevatte tonnen voedsel, maar dat moest gevangen worden. Ze kregen te kampen met een nieuwe plaag: malaria. Tienduizenden muggen belaagden de weerloze kinderen. De kleinen dachten dat de koortsen waardoor ze werden overvallen, veroorzaakt werden door giftige uitwasemingen van de moerassen. Alleen Dolf wist dat het de muggenplaag was die de ziekte verspreidde.
    Hij liet elke avond grote, rokende vuren aanleggen om de insecten te verjagen. Verder liet hij de kinderen zoveel mogelijk in zee baden, waarbij hij hun verbood zich af te drogen.
    ‘Laat je drogen in de zon. Er zal een zoutlaagje op je huid achterblijven en dat zal de muggen afschrikken.’
    Hij was er niet helemaal zeker van of dit inderdaad zo was, maar in elk geval werden ze nadien niet meer zo vaak gestoken en het aantal malariapatiënten verminderde.
    Op een dag gebeurde er iets merkwaardigs. Ze kampeerden aan de oever van een groot strandmeer waar het wemelde van de krabben, zodat het een avond van overvloed werd. Opeens werden ze in hun maaltijd gestoord door de alarmroep van de wachters: ‘Ruiter in zicht!’
    Eén maar? dacht Dolf verbaasd. Alleen een goed gewapend, zeer moedig man zou het aandurven om eenzaam langs de wegen te trekken. Nieuwsgierig rende hij naar de weg en keek naar de stofwolk die naderde. Spoedig zag hij dat het inderdaad een man was, die met de armen zwaaide en iets schreeuwde. Het schemerde al. Dolf greep onwillekeurig naar zijn mes. Kwam die man hen waarschuwen voor naderend gevaar? Of wilde hij hen wegjagen?
    Niets van dit alles.
    Het was Leonardo Fibonacci da Pisa.
    Dolf herkende hem pas toen hij vlakbij was en zijn paard inhield. Het dier zweette, vlokken schuim kleefden aan de borst. Moe liet Leonardo zich uit het zadel glijden. Dolf ving hem op.
    ‘Hè, hè,’ zuchtte de student. ‘Dat was me een reis…!’
    Dolf was zo blij dat hij niets kon zeggen. Ook Mariecke kwam aanrennen en stortte zich in Leonardo’s armen. Frank stond er stil bij te glimlachen. De toegestroomde kinderen juichten.
    ‘Leonardo is er! Leonardo is teruggekomen!’
    ‘Ik heb honger,’ zei de Pisaan nuchter.
    Daar wisten ze wel raad op. Terwijl Bertho zich over het vermoeide paard ontfermde, bracht Mariecke de student snel een nap vol gekookte mosselen, een kom soep van schaaldieren en twee gekookte krabben.
    ‘Zo te zien leven jullie er niet slecht van,’ mompelde Leonardo met volle mond. ‘Maar ik zie dat jullie aantal danig is geslonken. Waar zijn ze allemaal gebleven?’
    Zijn stem klonk luchtig, maar zijn ogen zwierven onrustig over het kamp.
    ‘Onderweg verloren,’ vertelde Dolf. ‘We kunnen geen stad passeren of er blijven er zeker vijftig achter. Een kruistocht kun je dit niet meer noemen. We zijn beroepszwervers geworden — op zoek naar een toekomst.’
    Leonardo knikte.
    ‘Waarom ben je ons nagereisd?’ vroeg Peter nieuwsgierig.
    ‘Och, zomaar…,’ antwoordde de student ontwijkend. ‘Pisa begon me al gauw te vervelen. Mijn vader had een vrouw voor me gezocht en ze beviel me niet. Bovendien is Pisa weer een oorlog aan het voorbereiden, dit keer tegen Florence. En je weet, dan worden alle weerbare mannen opgeroepen en komt er van studeren niets terecht. Ik had geen zin in trouwen en ook niet in vechten. Ik geloof dat ik me deze winter maar begeef naar het keizerlijke hof in Palermo. Keizer Frederik is een intelligent man en ik breng iets belangwekkends voor hem mee: de Arabische rekenkunde.’
    Hij keek glimlachend naar Mariecke. ‘Ik zie, lief kind, dat je nog altijd gezond en mooi bent. Maar toen ik je kuste, smaakte je zout.’
    ‘Dat is een maatregel tegen de koorts,’ legde Dolf uit. ‘Zout op de huid vermindert de kans op muggenbeten. En die muggenbeten veroorzaken koorts, snap je?’
    ‘Hoe kom je daarbij.’
    ‘O, dat weet ik toevallig.’
    ‘Muggenbeten zijn niet giftig.’
    ‘De steken van deze muggen wel,’ zei Dolf kort. ‘Ze brengen vergif in je bloed en daarvan word je ziek. We hebben er al tientallen kinderen door verloren. Ik zal blij zijn als we deze ongezonde streek achter ons hebben gelaten.’
    ‘Je moest maar meegaan naar Palermo,’ meende Leonardo spottend. ‘Keizer Frederik schijnt verzot te zijn op hovelingen met gezond verstand.’
    Hij keek weer rond.
    ‘Is Carl er niet meer? En Frieda heb ik niet gezien.’
    ‘Carl is omgekomen bij het gevecht bij Trasimeno. Frieda is achtergebleven in Perugia.’
    ‘Ja, ik heb het een en ander gehoord over de veldslag bij Trasimeno,’ knikte Leonardo, schijnbaar onverschillig. ‘Een vriend van mijn vader, een koopman uit Perugia, bracht ons een bezoek en vertelde het hele verschrikkelijke verhaal. Hij vertelde ons ook dat de leider van de Kinderkruistocht was vermoord.’
    ‘Ja, arme Nicolaas,’ zuchtte Frank. ‘God hebbe zijn ziel.’
    Leonardo zei niets, nam weer een hap en keek over het vuur naar Dolf. Hij dacht dat ik het was, schoot het opeens door de jongen heen. Is hij ons daarom spoorslags achterna gereisd? Om… om… Mariecke?
    ‘Het wás verschrikkelijk,’ vertelde Mariecke. ‘Bij de botsing op de landtong zag ik Rudolf onder de paardenhoeven terechtkomen en ik gilde, ik dacht dat hij dood was. Maar toen ik naar hem toe wilde, pakte Peter me op en droeg me uit het gedrang. Ik was woedend op hem en krabde zijn wang open, want ik wilde naar Rudolf. Maar hij bleef me meesleuren tot we in het bos waren, en nog verder…’
    Peter staarde in het vuur en zweeg.
    ‘Wees toch niet boos op hem, Mariecke,’ zei Dolf snel. ‘Hij heeft je leven gered. Ik ben hem dankbaar.’
    ‘Ik wilde niet gered worden,’ zei Mariecke fel, ‘ik wilde jou terugvinden. Ik had je zien vallen…’
    ‘Dat betekende niets,’ zei Peter opeens stug. ‘Rudolf is onkwetsbaar. Hij struikelde, en dat is alles.’
    ‘En of ik onkwetsbaar ben — ik heb er nog de littekens van en ik was drie dagen lang zo stijf als een plank,’ lachte Dolf. ‘Alles deed me pijn. Maar dat Peter Mariecke in veiligheid heeft gebracht, zal ik nooit vergeten.’
    ‘Jij haalde me uit de burcht van Scharnitz,’ zei Peter stroef. ‘Nu staan we gelijk.’
    ‘In elk geval ben ik blij om jullie ongedeerd aan te treffen,’ zei Leonardo ernstig.
    ‘Behalve Nicolaas dan,’ Mariecke zuchtte verdrietig. ‘Berthold en Mathilde werden ook vermoord. En herinner je je Lena, dat meisje dat zo goed kon schieten? Ook gesneuveld. En Carl en Wigbold en Friedrich… allemaal dood.’
    ‘En kleine Thiess?’
    ‘Springlevend en nog altijd vol geestdrift. Hij praat over niets anders dan de Saracenen uit Jeruzalem jagen.’
    Waarom was Leonardo hen nagereisd om zich opnieuw bij het kinderleger te voegen? vroeg Dolf zich af. Hij begreep het niet goed. Weliswaar was hij dolblij zijn vriend weer bij zich te hebben, maar het leek hem ondenkbaar dat Leonardo zijn vrolijke leventje in Pisa opgaf om weer met de zwervertjes op pad te gaan. Was het omdat hij had gemeend dat Rudolf van Amstelveen dood was en dat Mariecke hulp nodig had? Mariecke was toch maar een gewoon meisje, een weeskind: lief, mooi, maar zonder enige ontwikkeling of beschaving. Wat kon een rijke koopmanszoon ertoe bewegen om ter wille van een verschoppelingetje honderden mijlen af te leggen?
    Ze trokken verder door Umbrië en kwamen in het koninkrijk Sicilië, dat bijna half Italië besloeg. Ze werden geteisterd door huiduitslag, zwermen muggen, zandvlooien, honger. De bevolking van de lage kuststreek was er nauwelijks beter aan toe, magere kobolden leken het, wantrouwig en vijandig. Menigmaal moesten de kinderen zich een doortocht vechten. De gezondheidstoestand van het kinderleger ging sterk achteruit. De kleren hingen in flarden om hun taaie lichamen. Eerst hadden ze te weinig zout binnengekregen, nu te veel. De malaria bleef hun gelederen uitdunnen. Nu was het vooral Leonardo die hen voortdreef: hoe eerder ze de heuvels in het zuiden bereikten, hoe beter.
    En eindelijk, eindelijk kwamen ze bij de oude stad Bari. Bari werd voor Dolf een complete verrassing.
    Zo ver zuidelijk was hij zelfs met zijn ouders nooit geweest en hij kende het Bari uit de twintigste eeuw dus niet. Hij had verwacht een gewone kleine havenstad aan te treffen, zoals er hier zo veel waren. Zo’n stadje waar de stank van rottend visafval alle andere geuren overtrof, waar de bevolking voor haar bestaan afhing van de grillen van de zee. Waar zelfs de wierook in de kerken de visstank nooit geheel kon overstemmen. Maar Bari was anders.
    Dit was een echte zeehaven met een drukke handel op de Oriënt. Hier kreeg je het eerste voorproefje van het Oosten. Net als in Genua kwam je in Bari alle nationaliteiten tegen van de toen bekende wereld. Arabieren in lange witte gewaden. Turken met tulbanden, Griekse zeevaarders die iedereen trachtten te bedriegen, Perzische handelaars in tapijten en zijden stoffen. Wapensmederijen en scheepswerven, grote zeilmakerijen, kuiperijen en wolspinnerijen brachten leven en welvaart in de stad. Boven alles uit stak het geweldige Castello, een Romaanse burcht die er onneembaar en onverbiddelijk uitzag. En er waren veel kerken…
    Leonardo, die wist hoe Dolf in elke Italiaanse stad onmiddellijk op zoek ging naar kathedralen en basilieken (want dan viel hij opeens weer terug in de gewoonten van een twintigste-eeuwse toerist), vertelde de jongen dat hij in Bari zijn hart zou kunnen ophalen.
    ‘Nu kun je je vroomheid weer eens bewijzen, Rudolf. In Bari ligt het gebeente van de heilige Nicolaas begraven.’
    ‘De heilige Nicolaas?’ stamelde Dolf, even denkend aan de vermoorde herdersjongen.
    ‘Ja, de bisschop van Myra. Patroon van zeevarenden en reizigers en van kinderen in moeilijkheden. Ruim honderd jaar geleden hebben vierentwintig zeevaarders zijn gebeente in Myra gestolen en naar Bari overgebracht. De stad is trots op die relikwieën en heeft er een kerk voor gebouwd waar het heilige skelet ligt opgebaard. Men zegt dat een bedevaart naar Bari aan de pelgrims gezondheid, bescherming tegen gevaren en een moedig hart schenkt. Allemaal zaken die wij ook kunnen gebruiken.’
    ‘Gezondheid,’ prevelde Frank koortsig.
    ‘Moed ook?’ vroeg Mariecke. ‘Die heb ik wel nodig…’
    ‘Bescherming hebben we nodig,’ zei Peter.
    Ze hadden gelijk. De kinderen begonnen geleidelijk aan de moed te verliezen. Langzaam maar zeker begon de herfst hen in te halen. Nu waren ze weliswaar weer in het heuvelland gekomen, droog en mooi, een verademing. Maar wat kwam hierna? Waar moesten ze heen?
    Dolf was meteen geestdriftig. Sint-Nicolaas lag hier begraven, de grote kindervriend, schutspatroon van de stad Amsterdam, beschermheilige van hulpeloze kinderen, zeelui en speelgoedfabrikanten! Maar wat zeiden de geleerden van de twintigste eeuw? Sint-Nicolaas is een legende, de goede man heeft nooit bestaan!
    Bari was het kinderleger opvallend goed gezind — misschien door de invloed van de goedheiligman? De kinderen werden niet uit de stad geweerd, al verzochten de burgers hun om te kamperen buiten het bewoonde gebied, omdat de straten, kaden en huizen al vol genoeg waren. Maar wie wilde werken of wie wilde aanmonsteren op de schepen, wie godshuizen wilde bezoeken om kracht en moed te verzamelen, was welkom. De Duitse kinderen, die nu vrijwel allemaal een aardig mondje Italiaans spraken, trokken in kleine groepen door de nauwe straten, keken de ogen uit naar de drukte, en natuurlijk besloten velen om hier te blijven en er hun fortuin te maken.
    Dom Thaddeus, Mariecke, Dolf, Leonardo, Peter en Frank brachten gezamenlijk een bezoek aan de basiliek van Sint-Nicolaas. De kleine middeleeuwers deden dat in hoofdzaak om te bidden voor het zielenheil van de gedode herdersjongen. Dolf om rond te kijken met de ogen van een vakantieganger die belangstelling heeft voor alles wat oud en merkwaardig is.
    De kerk was prachtig, een van de mooiste Romaanse bouwwerken die hij tot nu toe had gezien. Ze daalden af naar de crypte en daar werd het gebeente van Sint-Nicolaas bewaard, in een gebeeldhouwde kist, overdekt met bloemen en kostbaarheden die door pelgrims waren neergelegd. Dolf was niet sentimenteel van aard en nog altijd de ongelovige, sceptische twintigste-eeuwer, maar dit deed hem toch iets.
    Eens was er een bisschop geweest die Nicolaas heette en die zich had bekommerd om hulpeloze kinderen, om arme meisjes, om in moeilijkheden verkerende reizigers en zeelui. Een man die met gulle hand had gegéven aan allen die het nodig hadden. Een heer die brokjes geluk en levensvreugde had uitgestrooid (later gesymboliseerd door pepernoten), een man die vooral een beschermende hand had uitgestrekt over belaagde kinderen: scholieren, verarmde meisjes als Mariecke, die geen toekomst hadden. En die man zou nooit bestaan hebben? Maar hier lag het bewijs. Half tot stof vergane beenderen — en aan wie die botten ooit hadden toebehoord was niet te achterhalen. Maar Dolf twijfelde niet. Opeens kon hij geloven in déze heilige, en net als zijn vrienden knielde hij en bad vurig.
    Als kleine jongen van een jaar of vier had hij thuis eerbiedig voor een namaaksinterklaas gestaan en een speelgoedbeertje in ontvangst genomen. Nu, ruim elf jaar later, kwam die herinnering weer boven. Opnieuw werd hij een kleuter in tegenwoordigheid van een goedaardige macht die kon géven. Moderne geleerden mochten beweren wat ze wilden, Dolf geloofde in het bestaan van de heilige. Had Sint-Nicolaas hem niet veilig door de Alpen gevoerd? Wie anders dan de goedheiligman had het kinderleger beschermd op de dorre Povlakte en terwijl ze door Italië zwierven? Wie anders dan Sint-Nicolaas had voorkomen dat ze in Genua verscheept werden als slaven?
    En Dolf dankte hem uit de grond van zijn hart. Voor zijn gezondheid en kracht, voor de lieve Mariecke, voor de trouw en vriendschap van Leonardo, voor de goedheid van Dom Thaddeus, voor alle rampen en reddingen gedurende de afgelopen maanden. En vooral dankte hij de heilige voor het feit dat de hopeloos gestrande tijdreiziger nog mocht hopen op een toekomst. Ergens, in deze dertiende eeuw…
    Buiten, voor de basiliek, lag op het plein een glanzend doosje te schitteren in de zon. Niemand zag het nog.

22. Boodschap uit de toekomst

    Brindisi lag twee dagreizen ten zuidoosten van Bari; het kinderleger deed er vijf dagen over. De troep bestond nog hooguit uit duizend jongens en meisjes.
    Brindisi was niet veel beter dan een zeeroversnest. In de tijd van de Romeinen was het een drukke zeehaven geweest en die haven bestond nog. Maar de concurrentie van Bari verstikte Brindisi. Hoewel er nog veel schepen in- en uitvoeren, waren de handelslui van laag allooi. Hier in Brindisi werden gekaapte goederen aan land gebracht, hier bloeide in het verborgene nog slavenhandel en smokkel. Natuurlijk bestond de bevolking van de stad niet louter uit schurken. In het achterland groeiden geweldige olijfbossen. Die vormden een bron van rijkdom, want de stad was beroemd om de goede olijfolie die vanuit de haven werd verscheept. Ook de smokkelhandel, de Kaapvaart en het vervoer van pelgrims of kruisvaarders naar Palestina hadden de bewoners grote inkomsten gebracht, zodat er van de eigenlijke achteruitgang van de stad nog maar weinig merkbaar was. Groei zat er echter niet meer in.
    In Brindisi resideerde bisschop Adrianus.
    Deze geestelijke, een van de vroomste en goedhartigste mannen die ooit de Kerk gediend hebben, had van de nadering van het kinderleger gehoord. Toen de kleinen voor de stad verschenen, haveloos, verwilderd, nauwelijks duizend bij elkaar, bloedde zijn hart. Hij bedacht hoe eindeloos ver ze hadden gelopen, gelopen, gelopen… Welke vreselijke ontberingen hadden ze moeten doorstaan om nog zo ver te komen? Dertigduizend waren op pad gegaan — duizend bereikten Brindisi — het was onvoorstelbaar! Want het sprookje van de dertigduizend, ontstaan in Bolzano, had in de Italiaanse landen algemeen geloof gevonden. En het zou nooit meer worden weerlegd. In alle geschiedenisboeken zou later dat overtrokken aantal weer opduiken.
    De bisschop, overlopend van medelijden, verzocht de burgers van Brindisi om goed te zijn voor de arme kinderen. De burgers weigerden de kleine wilden op te nemen in hun huizen. Ze wezen hun bisschop erop dat het kinderleger een slechte naam had. Ach, het was de kleine schooiers niet kwalijk te nemen, ze hadden het moeilijk gehad. Toch moest je oppassen met die verwilderde schepsels. De burgers waren bereid levensmiddelen en kleren naar het kinderkamp te sturen, maar meer ook niet.
    Het kon de kinderen weinig schelen dat ze uit de stad werden geweerd. Dat was hun al zo vaak overkomen. Of ze nu bij Brindisi kampeerden of ergens anders, wat was het verschil? Als ze maar iets te eten hadden. Maar hun onverschilligheid werd spoedig weggespoeld door regenbuien. De herfst had hen eindelijk ingehaald. Na een zeer droge, hete zomer trad het najaar vroeg in. En de herfst bracht regen. Elke dag regen… De geweldige olijfbossen in de heuvels stonden er triest en druipend bij. De zon, zovele weken hun trouwe tochtgenote, verborg zich achter zwellende wolken. De wind zweepte de golven langs de kust op, waardoor visvangst onmogelijk dreigde te worden. Huiverend liepen de kinderen langs het strand, verzamelden aangespoelde schelpdieren, tooiden zich met snoeren schelpen, bouwden zandkastelen, maar dan kwam een nieuwe regenbui die hen terugjoeg naar de heuvels en de betrekkelijke bescherming van de bomen.
    Door al die nattigheid ging de fut eruit. Onbeschut, nauwelijks verwarmd door vuren, kropen ze ’s nachts dicht bijeen, en de volgende ochtend waren er weer tien stervenden.
    Bisschop Adrianus bezocht hen, zag hun ellende en bood hen een droger verblijf aan, in de ruïne van een oude abdij, op ongeveer een half uur gaans van de stadspoorten. Daar zouden ze zich kunnen installeren tot de weersomstandigheden beter werden.
    Tweehonderd door verkoudheid, bronchitis of tuberculose aangetaste kinderen werden opgenomen in kloosters om de stad. Ruim achthonderd betrokken de half in puin gestorte abdij en maakten het zich zo gerieflijk mogelijk. Tussen twee buien door trokken de kinderen eropuit om hout te verzamelen. Ze timmerden ruwe tafels en banken. Ze kregen stro om bedden te maken. Ze leefden als zigeuners — want van verder trekken was voorlopig geen sprake meer.
    Ze hadden het gevoel of ze het einde van de wereld hadden bereikt.
    Wat kwam er na Brindisi? Niets meer. Een armelijk, onvruchtbaar stuk land, vrijwel ontvolkt. De oude heerweg hield op bij de stad. Slechts modderpaden leidden nog verder naar het zuiden, naar het uiterste puntje van het grote schiereiland. Als ze van Brindisi niet konden oversteken naar het Heilige Land, dan konden ze het nergens meer. Maar bisschop Adrianus had het hoofd geschud en gepreveld: ‘Ga onder geen voorwaarde in op de beloften van de kapiteins, lieve kinderen. Het zijn bijna allemaal zeeschuimers. Aan zulk gespuis kun je je beter niet toevertrouwen.’
    Natuurlijk waren er vele kinderen die de raadgeving in de wind sloegen en zich voor de schepen lieten aanmonsteren. Van hen werd nooit meer iets vernomen. Anderen zochten werk in de stad. Maar wat moesten de zevenhonderd die in de abdij achterbleven, beginnen?
    Niets.
    De tocht was ten einde. Brindisi bleek de eindhalte te zijn.
    Eindelijk hield de regen op en brak de zon door. Onmiddellijk stroomden honderden kinderen het binnenplein van de abdij op om hun kleren te drogen en weer eens goed warm te worden. Dolf en Leonardo namen plaats op een met mos begroeide stenen bank, recht tegenover de verwoeste kapel.
    ‘Ik heb iets vreemds gevonden,’ zei Leonardo plotseling.
    ‘O ja?’
    Dolf was verstrooid. Hij piekerde over de toekomst. Dat ze ooit uit Brindisi weg zouden komen, geloofde hij niet. En blijven was al even onmogelijk.
    ‘Kijk,’ zei Leonardo.
    Uit zijn zak haalde hij een kleine, witmetalen doos. ‘Weet jij wat dat voor een ding is?’
    Dolf staarde naar het voorwerp of de ogen uit zijn hoofd moesten rollen.
    ‘Dat is… dat is…,’ stamelde hij, ‘dat is aluminium!’
    ‘Hoe noem je dat?’
    ‘Aluminium, een zeer licht metaal. Hoe kom je daaraan?’
    ‘Dat zei ik toch: gevonden.’
    ‘Waar?’
    ‘In Bari, voor de trappen van de Sint-Nicolaasbasiliek. Het lag zomaar op straat. Ik vond het zo’n merkwaardig ding dat ik het meenam. Later dacht ik er niet meer aan. Hoe zei je ook weer dat het metaal heette?’
    ‘Aluminium. Mag ik het eens bekijken?’
    Dolfs hart roffelde. Kenden ze in de dertiende eeuw licht metaal? Hij dacht van niet. Leonardo kende het in elk geval niet.
    Voorzichtig, alsof hij bang was zich te branden, vatte Dolf het doosje aan en bekeek het. Het deksel zat er stevig ingeperst. Met zijn mes peuterde hij het open.
    ‘Maak het niet stuk,’ riep Leonardo verschrikt.
    ‘Er zit iets in.’
    ‘Waarachtig, een boodschap!’ riep de student verbaasd. ‘Maar wat een dun perkament!’
    ‘Het is papier,’ fluisterde Dolf, wit tot aan zijn lippen.
    ‘Ik begrijp er niets van. Zijn dat letters? Ik kan ze niet lezen. Jij?’ Dolf zei niets meer. Hij was zo van streek dat er een waas voor zijn ogen kwam en hij niets van de getypte woorden kon ontcijferen. Maar één ding was hem duidelijk: dit was een boodschap uit de toekomst. Eindelijk las hij:
    Beste Dolf, als je dit vindt, schrijf dan iets op hetzelfde papier, stop het weer in het doosje en leg het neer op precies dezelfde plaats waar je het hebt gevonden. Verander niets aan de hierop vermelde cijfercode! Vierentwintig uur na aankomst wordt het doosje teruggeflitst. We willen weten waar je bent.
Dr. Simiak
    Onderaan stond een hele rij cijfers en symbolen. De achterzijde van het briefje was leeg, daarop zou hij iets kunnen schrijven…
    ‘Ben je ziek?’ vroeg Leonardo bezorgd.
    ‘Ja… nee… wáár heb je dit doosje gevonden?’ Dolf ontdekte dat hij over zijn hele lichaam beefde.
    ‘In Bari, nadat we een bezoek hadden gebracht aan de reliekschrijn van Sint-Nicolaas.’ Uit gewoonte sloeg de student een kruis. ‘Het lag op straat, dicht bij de ingang.’
    ‘Maar dat is… meer dan een week geleden,’ prevelde Dolf verslagen.
    ‘Ja.’
    Dus toen dr. Simiak een poging deed het doosje terug te flitsen, was het er niet meer. Dolf liet het hoofd hangen, besprongen door tegenstrijdige gevoelens. Spijt, teleurstelling, angst — maar ook iets van opluchting. Het was te laat, het was wéér te laat.
    Maar hoe kon dr. Simiak weten dat Dolf juist die dag in Bari was? Duizelig sloot hij de ogen en leunde tegen de muur achter hem.
    ‘Wat staat erop?’ Leonardo schudde hem aan zijn arm. ‘Rudolf, word eens wakker. Wat betekent dit allemaal?’
    ‘O toe, vráág niet zo veel,’ snauwde Dolf met tranen in zijn ogen. ‘Ik…’ Hij sprong op en stormde de abdij in. Hij wilde alleen zijn. Weggekropen in het achterste hoekje van de slaapzaal probeerde hij te denken. Eén ding was duidelijk: ze waren hem op het spoor. Dr. Simiak probeerde hem te vinden in de wildernis van het verleden. En éven was hij dichtbij geweest. Dolf rilde of hij koorts had.
    ‘Waarom heb ik dat ding niet gevonden toen het nog niet te laat was, waarom juist Leonardo die niet wist wat het betekende?’
    … en áls ik het gevonden had, dacht hij verward, zou ik dan blij zijn geweest?
    Vreemd genoeg wist hij het niet. Verlangde hij naar huis, naar zijn ouders? Ja, natuurlijk. En toch…
    Wilde hij terug? Terug naar Amstelveen, naar de moderne tijd, naar school?
    Hij keek om zich heen. Door het kapotte dak gleden een paar zonnestralen en verlichtten de armoedige omgeving. Bedden van stro en droog gras lagen over de vuile vloer verspreid. Hier en daar slingerden wat armzalige eigendommen van de kinderen. In een andere hoek lagen er twee te slapen, herstellend van een malaria-aanval. Van buiten drongen de stemmen van spelende en werkende kinderen tot hem door.
    Langzamerhand was het besef dat Brindisi de eindhalte was geworden, tot hen allen doorgedrongen. Ze konden hier niet weg, ze konden niet verder en van terugkeren was geen sprake, met de winter voor de deur.
    Daarom wachtten ze. Ze wisten niet waarop, maar ze wachtten. Tussen ingestorte muren, onder een lek dak. Levend van wat ze kregen of konden vangen. Zevenhonderd gestrande, aan het toeval overgeleverde kinderen. En alle zevenhonderd waren hem lief.
    Kon hij hen in de steek laten, zodra de kans zich aanbood? Dolf wist het niet. Nog altijd voelde hij zich verantwoordelijk. Waar moesten ze heen, die kleine schooiers en verschoppelingen? Mariecke, Frank, Peter, Bertho — hadden ze een toekomst?
    Zenuwachtig plukte hij aan het briefje van dr. Simiak.
    ‘Ik heb Mariecke niet tot aan Brindisi beschermd om haar nu aan haar lot over te laten,’ prevelde hij ongelukkig.
    Hij wist niet waarom hij opeens aan Carolus moest denken en waarom hem dat nog zoveel verdriet deed. Wel wist hij dat de kleine koning van Jeruzalem zijn onderdanen nooit in de steek zou hebben gelaten, al bood men hem alle schatten van de wereld.
    ‘Ach Carolus, help me,’ fluisterde hij wanhopig. ‘Ik weet niet wat ik moet doen als er weer eens zo’n doosje komt opduiken.’
    Want dat dr. Simiak het bij één poging zou laten, geloofde hij niet.
    Hij las nogmaals de boodschap. De waarschuwing vooral niets aan de cijfers onderaan te veranderen, zette hem aan het denken. Die cijfers waren waarschijnlijk zo belangrijk, omdat de beide geleerden meer dan dit ene doosje hadden verzonden, naar verschillende plaatsen…
    Als dat waar is, dacht hij verward, dan weten ze dat ik met de Kinderkruistocht ben meegegaan en proberen ze me langs de route te bereiken. Want zien kunnen ze me niet. Ze moeten op goed geluk doosjes op mijn pad strooien in de hoop dat ik er één zal vinden. Maar… maar hoe kunnen ze weten dat ik kruisvaarder werd?
    ‘De jongen,’ schoot het plotseling door hem heen. ‘De boerenjongen die in mijn plaats naar de twintigste eeuw werd geflitst! Die hebben ze natuurlijk aan het praten gekregen. Hij moet hun verteld hebben over de kinderen die op weg gingen naar Jeruzalem, want hij hoorde er ook bij. Hebben ze toen begrepen dat er voor mij niets anders op zat dan me aan te sluiten? Maar wat zal er in de twintigste eeuw nog helemaal bekend zijn over onze waanzinnige onderneming? Over de weg die we namen en de plaatsen die we aandeden? Ik had er op school nooit iets over gehoord.’
    In elk geval was het doosje een bewijs dat de materietransmitter hersteld was en goed werkte. Dolf probeerde zo logisch mogelijk te denken. Leonardo had het doosje opgeraapt voor de ingang van de Sint Nicolaaskerk. Die basiliek staat er nog in mijn eeuw, mag ik aannemen. Van mijn vader kunnen die natuurkundigen gehoord hebben dat ik verzot ben op eeuwenoude kerken. Zouden ze nu alle kerkpleinen in Europa met die doosjes bestoken, in de hoop mij op die manier terug te vinden?
    Knettergek word ik er van, zuchtte hij. Ze schijnen thuis toch wel iets af te weten van de Kinderkruistocht. Misschien hebben ze een professor in de geschiedenis ingeschakeld, of alle bibliotheken overhoop gehaald… anders zouden ze geen doosje naar Bari hebben gestuurd. Zullen ze Brindisi ook gaan proberen?
    Mariecke kwam binnen en liep naar hem toe. Bezorgd knielde ze naast hem.
    ‘Leonardo zegt dat je ziek bent,’ zei ze zacht. Ze legde haar hand tegen zijn voorhoofd. ‘Ja, je gloeit.’
    Dolf stopte snel het doosje en het briefje in zijn broekzak.
    ‘Ik ben niet ziek.’
    ‘Er is nieuws,’ vertelde Mariecke opgewonden. ‘Dom Thaddeus heeft een boodschap gekregen van bisschop Adrianus. De bisschop vraagt of de leiders van de Kinderkruistocht morgenochtend bij hem op audiëntie komen. Rudolf, ik ben bang dat de mensen in Brindisi ons kwijt willen.’
    ‘Dat zou me niets verbazen,’ mompelde Dolf ontmoedigd.
    ‘Waar moeten we dan heen? Kunnen we nog verder?’
    ‘Ik weet het niet.’
    ‘Heb je gezien dat Leonardo ook onrustig is geworden? Ik geloof dat hij het ook niet meer weet en terug wil naar huis…’
    Dolf zuchtte.
    ‘… maar hij zal ons niet zomaar in de steek laten,’ babbelde Mariecke. ‘Dat heb ik hem zelf horen zeggen. Hij wil dat Frank en Peter en Bertho bij hem blijven als zijn bedienden, dan kan hij hen naar school sturen.’
    ‘Dat zou mooi zijn.’
    ‘Ja. Maar waarom ben jij hier weggekropen? Het is mooi weer buiten.’
    Dolf trok het meisje plotseling tegen zich aan en staarde naar de banen zonlicht waarin het stof dwarrelde. Lieve kleine Mariecke, wat moet er toch van jou worden? Ik kan je niet meenemen naar mijn eeuw…
    ‘Waarom huil je, Rudolf?’
    ‘Ik huil niet.’
    Maar dat deed hij wel. Het was weer zo moeilijk, zo onoplosbaar! Diezelfde avond nam Dolf een besluit. Toen al de kinderen bijeenzaten voor de maaltijd, haalde hij Leonardo’s vondst tevoorschijn en liet deze aan hen zien.
    ‘Lieve kinderen, bekijk dit goed. Als een van jullie in de komende dagen zo’n doosje vindt — waar dan ook — willen jullie het dan oprapen en de plek waar je het gevonden hebt op de een of andere manier een merk geven? En breng mij dan meteen het doosje…’
    Ze begrepen er niet veel van en wilden eerst het wonderdoosje van dichtbij zien. Het ging van hand tot hand en allemaal verbaasden ze zich erover dat het zo licht was.
    ‘Wat is het? Wat wil je ermee doen? Waarom moet de plek aangegeven worden?’
    De vragen werden over hem uitgestort en hij kon ze niet beantwoorden.
    ‘Is het tovenarij?’
    ‘Nee, nee, dat niet. Iemand uit mijn eigen land heeft ze verloren, dat is alles.’
    ‘Verloren?’ vroeg Leonardo scherp. De knappe student was niet van plan zich allerlei onzin wijs te laten maken. ‘Wie verliest nu zo iets? Dat is toch een kostbaar ding!’
    ‘De doosjes zijn alleen kostbaar voor degene die er de betekenis van kent,’ antwoordde Dolf. ‘En je hebt gelijk, Leonardo, ze zijn niet werkelijk verloren. Maar ze betekenen dat mijn vader mij zoekt. Hij weet niet waar ik ben en legt die doosjes neer, omdat ik de enige ben die ze kent. Zo hoopt hij mij terug te vinden. Begrijp je?’
    ‘Je vader?’
    ‘O, kinderen, hélp me,’ smeekte Dolf. ‘Maandenlang heb ik jullie geholpen, daarom vraag ik nu: wie zo’n doosje vindt moet het meteen bij mij brengen en me vertellen waar precies hij het gevonden heeft. Precies dat plekje! Het is voor mij erg belangrijk. Toe…’
    De kinderen, die geen enkele reden hadden om Rudolf van Amstelveen te wantrouwen, knikten. Alleen Leonardo keek twijfelend. Blijkbaar vond hij het rondstrooien van geheimzinnige doosjes een rare manier om iemand op te sporen. En dat wás het ook. Behalve als je niets anders tot je beschikking had dan een materietransmitter en je in het wilde weg moest proberen contact te maken met 761 jaar geleden…
    De volgende ochtend gingen Dom Thaddeus, Dolf, Leonardo, Frank en Bertho naar de stad om op audiëntie te gaan bij de bisschop. Peter trok met een grote groep naar het strand om te gaan vissen.
    Frank en Bertho bleven buiten wachten, voor de deur van het bisschoppelijk paleis: een onaanzienlijk stenen gebouw. Alleen de priester, de student en Dolf werden binnengelaten. De prelaat ontving hen in zijn werkkamer, in gezelschap van zijn secretaris, enkele kooplieden en een paar zeelieden.
    Na de gebruikelijke eerbetuigingen — het kussen van de ring, het beantwoorden van een paar vragen — kwam de bisschop ter zake. Hij sprak Latijn, wat voor Leonardo en Dom Thaddeus wel te volgen was, maar voor Dolf nauwelijks. De student wierp zich op als tolk.
    ‘Het is zonneklaar dat de kinderen die in de ruïne van de abdij verblijf houden, niet verder kunnen trekken,’ zei de bisschop. ‘De wegen houden op bij Brindisi. Dat zevenhonderd kinderen de zee kunnen oversteken om even Jeruzalem te gaan bevrijden, is iets waarin geen zinnig mens kan geloven. Er zit dus voor hen niets anders op dan naar huis terug te keren.’
    Daar heb je het al, dacht Dolf ongerust. Ze willen ons kwijt. Maar waar moeten we heen?
    Dom Thaddeus nam het woord.
    ‘Monsignore, uw woorden getuigen van wijsheid en doorzicht. Het bezwaar is echter dat deze kinderen geen tehuis hebben om naar terug te keren. Het zijn wezen en verschoppelingen.’
    ‘Dat is me bekend,’ antwoordde de bisschop zacht. ‘Bovendien zou terugkeren ook moeilijk zijn, want de winter is in aantocht. Voordat de kinderen de bergen in het Noorden bereiken, zijn de passen dichtgesneeuwd. Maar in Brindisi kunnen zij niet blijven. Wij hebben voor hen gedaan wat we konden, maar een hele winter zevenhonderd kinderen onderhouden kunnen we niet. In de stad opnemen is ook onmogelijk, we zijn al overbevolkt. Brindisi groeit niet meer, Bari verstikt ons.’
    Leonardo knikte. Zijn anders zo spottende gezicht stond ernstig. Dom Thaddeus vouwde wanhopig de handen.
    ‘Toch,’ vervolgde de bisschop, ‘moet ik die kinderen helpen, dat is mijn christenplicht.’ Hij wees nu naar de kooplieden en zeelui, die er zwijgend bij stonden. ‘Ik heb een aantal rijke kooplieden en betrouwbare kapiteins gevonden die willen zorgen voor het vervoer van de kinderen naar de republiek Venetië. Per schip. Van de kinderen wordt verwacht dat zij zich tijdens de reis op de schepen nuttig maken. Zij zullen worden verdeeld over acht schepen die ook goederen zullen vervoeren. In Venetië kunnen de kinderen overwinteren. Ik zal de leiders brieven meegeven voor de bisschop en voor het stadsbestuur van Venetië. Daarin zal ik verzoeken de kinderen op te vangen, in de stad onder te brengen en hen voorzover nodig volgend voorjaar verder te helpen, zodat ze veilig naar hun vaderland kunnen terugkeren. Als er kinderen bij zijn die in Venetië willen blijven, dan zal dat zeker geregeld kunnen worden. Ik weet dat het flinke jongens en meisjes zijn die hard kunnen werken, al zijn ze door de lange tocht wat verwilderd…’
    Hij hield even op om adem te scheppen. Leonardo vertaalde snel het voornaamste voor Dolf.
    ‘Een andere oplossing weet ik niet,’ besloot de bisschop.
    Dom Thaddeus knielde en kuste de man de hand.
    ‘Monsignore, ik dank u,’ prevelde hij. ‘God zal u voor deze goede daad belonen.’
    ‘Sta op, Dom Thaddeus, dank niet mij, maar de Allerhoogste die mij deze oplossing voor een moeilijk probleem heeft ingegeven. Over drie dagen zullen de schepen uitvaren. Bereid de kinderen erop voor. Met deze mannen kunt u de bijzonderheden van de reis bespreken. Gegroet, en God zegene u.’
    Daarmee was het gesprek afgelopen. Dolf was in de wolken. Voor het restant van het kinderleger zou gezorgd worden, nu was hij vrij om terug te keren naar de twintigste eeuw, áls…
    Frank en Bertho, die geduldig gewacht hadden, werden meteen van het goede nieuws op de hoogte gesteld.
    ‘Maar ik ga niet mee naar Venetië,’ verklaarde Leonardo snel. ‘Ik ga naar Palermo, naar het hof van keizer Frederik.’
    Samen met de kooplui en kapiteins gingen ze toen naar de haven om de schepen te bekijken. Dolf vond ze erg klein, maar Dom Thaddeus scheen ermee ingenomen. In zijn ogen waren het blijkbaar zeewaardige schuiten. Ze regelden het tijdstip van inscheping en daarna haastten ze zich naar de abdij om de kinderen op de hoogte te brengen. Dolf wist niet goed wat hij moest doen. Afscheid nemen van Leonardo en meegaan naar Venetië? Hier blijven wachten, in de hoop dat er eens een doosje van dr. Simiak naar Brindisi zou komen? Leonardo zag zijn verwarring.
    ‘Je trekt een gezicht alsof Venetië je niet aanlokt. Ga dan met mij mee…
    ‘Ik weet het niet,’ zuchtte Dolf. ‘Mijn vader zoekt me. Als ik hier wegga, zal hij me nooit meer kunnen vinden.’
    ‘Wil je gevonden worden?’ vroeg de student scherp.
    ‘Ja, nu wel.’
    ‘Nou, dan blijf je toch gewoon op je vader wachten.’
    ‘Jawel… maar Mariecke dan?’
    ‘Wat is er met Mariecke?’
    ‘Als mijn vader mij vindt, zal hij mij naar huis halen. Mariecke kan ik dan niet meenemen. Ik zou niets liever willen, maar het kán niet.’
    ‘Dat hoeft ook niet,’ zei Leonardo kalm. ‘Mariecke blijft bij mij.’
    ‘Meen je dat? O, vriend…’
    Maar Dolf was toch wel verbaasd. Leonardo zei met afgewend gezicht: ‘Heb je haar wel eens goed bekeken, Rudolf? Ze is het liefste meisje van de wereld. Ik neem haar mee naar Pisa, breng haar bij mijn ouders en laat haar daar opvoeden. Met Frank en Peter ga ik dan naar Palermo, en als blijkt dat de keizer mij kan gebruiken, laat ik Mariecke ook komen en trouw met haar.’
    ‘En als ze dat niet wil?’
    ‘Natuurlijk wil ze — maar niet zolang jij in de buurt bent.’
    Dolf kon het nauwelijks verwerken. Eén ogenblik was hij schreeuwend jaloers, toen zag hij in dat dit het beste was dat het meisje kon overkomen. Ze zou opgroeien tot een allerliefst vrouwtje: mooi, verstandig en zorgzaam. Ze hield van Leonardo bijna evenveel als van Rudolf.
    ‘Ze is nog zo jong…’ fluisterde hij.
    ‘Een jaar of elf. Over drie jaar is ze oud genoeg om te trouwen.’
    Dolf wist dat het in deze tijd normaal was dat meisjes van dertien, veertien jaar werden uitgehuwelijkt, vooral in de betere kringen.
    ‘Zal je familie geen bezwaar maken? Mariecke is doodarm.’
    Leonardo lachte zacht.
    ‘Ze heeft een gouden hart — dat is bruidsschat genoeg voor mij.’
    Dolf knikte weer. Ergens van binnen deed het pijn. Binnen enkele dagen zou hij van allemaal afscheid moeten nemen. Zuchtend wendde hij zich af.
    Frank kwam op hem toelopen.
    ‘Rudolf.’
    ‘Nu niet,’ mompelde Dolf verdrietig. ‘Ik heb geen zin om te praten.’
    ‘Maar…’
    Dolf liep door. Ze waren intussen bij de abdij gekomen en hij wilde op zoek gaan naar Mariecke.
    Frank greep hem bij de arm.
    ‘Je zei gisteren dat het zo belangrijk was.’
    ‘Wat dan?’
    ‘Het doosje.’
    Met een ruk stond Dolf stil.
    ‘Doosje?’ vroeg hij schril.
    De kleine leerlooier diepte een licht metalen voorwerp op.
    ‘Dit bedoelde je toch?’
    Dolf greep er met zoveel geweld naar dat Frank ervan schrok. ‘Hoe kom je daar aan?’
    ‘Gevonden, deze ochtend.’
    ‘Waar? Weet je nog waar?’
    ‘In de stad. Het lag opeens voor mijn voeten toen Bertho en ik bij het paleis op jullie stonden te wachten.’
    ‘Hoe laat?’
    ‘Dat weet ik niet precies. Toen jullie bij de bisschop waren.’
    Dat was een uur of tien, bedacht Dolf. Zenuwachtig peuterde hij het doosje open. Er zat een briefje in, precies gelijk aan de boodschap die Leonardo in Bari had gevonden. Alleen de cijfers onderaan weken af.
    ‘Ik had het je natuurlijk meteen moeten laten zien,’ zei Frank verontschuldigend, ‘maar toen jullie naar buiten kwamen met het goede nieuws, vergat ik het.’
    ‘Dat geeft niet. Denk je dat je de plek waar je het doosje opraapte, precies kunt terugvinden?’
    ‘Dat zal wel.’
    ‘Kom mee dan.’
    ‘Wat wil je doen?’
    ‘Terug naar de stad. Ik moet weten waar het lag.’
    Een half uur later stonden ze weer op het Domplein van Brindisi. Frank wees naar de nauwe straat die daarop uitkwam en waar de ingang van het bisschoppelijk paleis lag.
    ‘Bertho en ik stonden hier, met onze ruggen tegen de muur geleund. En toen zag ik plotseling iets glinsteren, vlak voor mijn voeten. Ik raapte het op en…’
    ‘Het komt erop aan dat ik precies de plek weet. Weet je zeker dat het hier lag, en niet een meter verder?’ vroeg Dolf dringend. Twijfelend keek hij neer op het hobbelige plaveisel. Opgedroogde modder, stof en vuil zag hij. Geen enkel merkteken.
    ‘Ik stond hier,’ prevelde Frank, ‘ja, want de bobbel in de muur stak tussen mijn schouderbladen. En mijn voeten had ik zó… ja, en opeens lag dat ding naast mijn linkervoet, hier. Klopt, precies op die rode steen.’
    Zijn vinger prikte in het stof. Dolf knielde ernaast. Hij veegde wat modder opzij en knikte.
    ‘We moeten de plaats duidelijk aangeven, zodat ik die morgenochtend kan herkennen.’
    Radeloos keek hij rond. De kleine poort van de kanselarij van het bisschoppelijk paleis bracht hem op een idee.
    ‘Leg je hand op die plek, Frank. En wacht dan even op mij. Ik kom zo terug.’
    Dolf stootte het poortje open en liep de kanselarij binnen. Hij vroeg naar de secretaris. Na veel vijven en zessen werd hij bij de man toegelaten.
    ‘Signore,’ zei Dolf in zijn gebroken taaltje, ‘ik kom met een verzoek. Mag ik even gebruik maken van uw schrijfgerei? Ik moet een boodschap aan mijn vader sturen.’
    ‘Kun je schrijven?’ vroeg de man verwonderd en hij keek naar Dolfs vodden.
    Hij schoof Dolf over zijn lessenaar een ganzenveer en een potje inkt toe. Verbaasd zag hij hoe die haveloze jongen iets wits uit zijn zak haalde, de ganzenveer indoopte en voorzichtig begon met het tekenen van vreemde letters.
    ‘Kunt u mij zeggen welke datum we… eh… overmorgen hebben?’
    ‘Overmorgen? Sint-Mattheus natuurlijk!’
    ‘O ja…’
    Eigenlijk wist Dolf nu nog niets, maar dat zouden ze thuis wel kunnen uitzoeken. Dus schreef hij op de achterzijde van dr. Simiaks boodschap:
    Ik ben in Brindisi. De coördinaten op de ommezijde kunt u aanhouden. Eén etmaal nadat u dit leest, zal ik mij erop bevinden. Die dag heet hier Sint-Mattheus, de datum weet ik niet. Haal me terug.
Dolf
    Het ging er maar net op, want de ganzenveer spatte nogal. En het papier was veel dunner dan het perkament waarop de middeleeuwers schreven met hun dikke inkt. Daarna moest hij nog een hele tijd blazen voordat de letters droog waren.
    ‘Is die brief voor de bisschop?’ wilde de secretaris weten. ‘En wat is dat voor perkament? Het is zo dun en slap…’
    ‘We noemen het papier,’ zei Dolf ontwijkend. ‘Signore, mag ik dat potje inkt nog even lenen?’
    ‘Lenen?’
    Het was een mooi, albasten kommetje en Dolf kon zich voorstellen dat de man hem wantrouwig aankeek. Smekend vouwde hij de handen.
    ‘Even maar. Ik heb alleen wat inkt nodig, het potje krijgt u meteen weer terug.’
    ‘Waarvoor wil je inkt gebruiken?’
    ‘Ik moet een kruis tekenen. Buiten.’
    ‘Op straat?’
    ‘Gaat u maar mee, dan kunt u het zien. Ik doe geen kwaad. In mijn vaderland is dat een vrome handeling.’
    ‘Vooruit dan maar.’
    Met de secretaris, het albasten inktpotje en een hart vol hoop liep Dolf weer naar buiten en voegde zich bij Frank.
    ‘Kijk,’ zei hij.
    Hij veegde de plek op het hobbelige plaveisel schoon, gewoon met de handen, nam het inktpotje, hield het voorzichtig schuin en liet de onuitwisbare inkt uitlopen over de plek waar Frank het doosje had zien liggen. Hij maakte het merk in kruisvorm, wetend dat middeleeuwers daarvoor respect hadden. Toen richtte hij zich op en gaf het potje terug aan de verbaasde monnik.
    ‘Verrichten ze in jouw land de godsdienstplechtigheden op straat?’ vroeg deze.
    Dolf kon hem zijn vreemde handelwijze niet uitleggen. Hij lachte dus maar eens vriendelijk, bedankte de man en eindelijk keerde de secretaris terug naar zijn kanselarij. Dolf bleef achter bij Frank.
    ‘Eerst wachten tot het goed droog is.’
    ‘Wat betekent dat toch allemaal,’ mompelde zijn vriend. ‘Je doet zo vreemd.’
    Dolf zweeg. Hij staarde naar het zwarte kruis. Morgenochtend zou hij daarop het doosje met zijn boodschap neerleggen. Hij zou wachten tot het werd weggeflitst. En overmorgen zou hij zelf plaatsnemen op dat kruis, en dan… misschien…
    Beschermend stond hij boven het teken. Na een kwartiertje probeerde hij of het goed droog was. Hij wreef erover met een droge hand, met wat speeksel, hij schuurde er met zijn bontschoenen over.
    ‘Zo, dat is in orde. We kunnen teruggaan naar de abdij. Dank je wel, Frank. Je weet niet welk een grote dienst je mij vandaag hebt bewezen.’
    ‘Ben je een tovenaar, Rudolf?’
    ‘Ach nee, maar ik wil naar huis. De mensen die mij zoeken, zullen dat kruis zien en weten waar ik ben, begrijp je?’
    ‘Ja,’ zei Frank. ‘Onze kruistocht is ten einde.’
    ‘Toch was het een prachtig avontuur, vond je niet?’ zei Dolf. ‘We hebben het dikwijls zwaar gehad, maar het bleef spannend. Ik ben erg blij dat ik dit heb mogen beleven…’
    ‘… en overleven,’ zei Frank.
    ‘Vooral dat!’ Vertrouwelijk sloeg Dolf zijn arm om de schouder van zijn vriend. ‘Frank, waar ik ook heen ga, ik zal jou nooit vergeten. Op jou en Peter kon ik altijd rekenen. Is het waar dat jullie bij Leonardo blijven?’
    ‘Nee,’ zei Frank. ‘Peter en ik en Bertho gaan mee naar Venetië. Net als Dom Thaddeus. We doen mee tot het einde toe.’
    Dolf knikte. Hij had geleerd diep respect te hebben voor de onwankelbare trouw van de goede middeleeuwers.
    In de abdij heerste grote drukte. De kinderen, opgewonden bij het vooruitzicht naar de droomstad Venetië te zullen gaan, waren al bezig hun schaarse eigendommen bijeen te zoeken en in te pakken. Leonardo en Mariecke waren nergens te vinden. Dolf hoorde dat ze naar de stad waren gegaan om een schip te zoeken dat hen over enkele dagen naar Pisa kon brengen.
    De volgende ochtend was Dolf vroeg present op de straathoek in Brindisi, voor het bisschoppelijk verblijf. Hij legde het aluminium doosje op het kruis en ging er onwrikbaar naast zitten, opdat niemand het in zijn hoofd zou halen het ding weg te schoppen of op te rapen. De secretaris kwam voorbij, keek verwonderd om en haalde toen de schouders op. Dolf wachtte. Daarbij keek hij telkens op zijn horloge. Precies om kwart voor tien verdween het doosje.
    Stil, met een hart dat soms roffelde en soms een slag oversloeg, bleef Dolf naar het lege zwarte kruisteken kijken. Het doosje was weg. De transmitter had het feilloos weggeflitst. Het werkte dus! Op dit ogenblik zou dr. Simiak zijn boodschap lezen, een juichkreet aanheffen, naar de telefoon rennen… ‘Dolf is terecht! We hebben hem gevonden en over vierentwintig uur flitsen we hem terug! Kneveltoer, laad de transmitter op, tot volle capaciteit!’
    Zoiets…
    Het begon weer te regenen. Modderwater stroomde door de goot, over het kruis, dat er wel tegen kon. Dolf kon zichzelf er niet toe brengen op te staan en weg te lopen. Morgen… morgen zou hij zijn ouders terugzien. Morgen…
    Huilend, met het hoofd op de knieën, liet hij zich natregenen.
    ‘Rudolf van Amstelveen, wat is er gebeurd?’ vroeg een warme stem. Een hand daalde troostend op zijn schouder. Dom Thaddeus natuurlijk, die terugkeerde van de haven, waar hij de laatste voorbereidingen had getroffen voor de reis van de kinderen.
    Dolf krabbelde overeind.
    ‘Ik ga naar huis,’ fluisterde hij. ‘Mijn vader heeft mij eindelijk gevonden.’
    Hij greep de handen van de monnik.
    ‘Kunt u het zich voorstellen? Ik zal mijn moeder terugzien!’
    ‘Dus je gaat niet mee naar Venetië?’
    ‘Ik hoef niet meer, ik kan naar huis. En u? Blijft u bij hen?’
    ‘Ik verlaat de kinderen niet voordat ze veilig en wel zijn aangekomen en de laatste van hen een bestemming heeft gevonden.’
    ‘Wat een prachtige mensen heeft deze eeuw toch,’ riep Dolf.
    ‘Ik begrijp je niet, mijn zoon.’
    ‘Ik bedoel,’ zei Dolf onzeker, ‘dat het me bijna spijt dit alles achter te moeten laten, wetend dat het verloren zal gaan.’ Hij wees om zich heen, naar de dicht opeengepakte huizen, bijna allemaal van hout, naar het plein voor de kerk, naar de nauwe straten die erop uitkwamen. ‘Deze hele wereld… Alles zal veranderen, dat bedoel ik. En dat vind ik toch jammer. Ik dacht altijd dat deze tijd mooi was omdat je ridders in harnassen op witte paarden kon ontmoeten, en schone jonkvrouwen, en minstrelen en… Ik dacht dat ik mooie kerken zou zien bouwen en gildenoptochten kon bewonderen. En het was heel anders. Ik heb nauwelijks een kasteel van binnen gezien, ik heb geen toernooi bijgewoond en gewapende ridders ging ik uit de weg. Maar ik zag het land en de boeren en de bedelaars en de verdwaalde kinderen. Het vólk heb ik leren kennen, niet de hoge heren waarover je leest in de boeken. En die mensen: soms waren ze wreed en dom, soms zo goed… Ik heb zo veel geleerd, Dom Thaddeus, ook van u.’
    ‘Van mij? Wat dan?’
    ‘Goedheid. Liefde voor de medemens. Trouw.’
    ‘Dat is onze christenplicht, mijn zoon.’
    ‘U handelde niet uit plicht, maar uit liefde.’
    … en die liefde hebben we vergeten in latere eeuwen, dacht de jongen. Nee, niet helemaal. In de twintigste eeuw hebben de mensen een heel stelsel van sociale wetten opgebouwd, waardoor zieken, armen en invaliden niet langer van honger omkomen, zoals nu… Maar wat hebben we met de liefde gedaan? Met die eenvoudige, bijna sluwe liefde van Dom Thaddeus? Die hebben we vergeten en vervangen door formulieren in vijfvoud.
    Die nacht kon Dolf nauwelijks slapen. Wilde gedachten tuimelden door zijn hoofd. Soms doezelde hij even weg en dan kwamen de nachtmerries op hem afstuiven. Hij zag de Graaf van Scharnitz die vijftig slaven opeiste. Het boze gezicht van de Graaf van Trasimeno, die hem wilde laten onthoofden. Hij zag een ruitertroep op zich afstormen en toen hij zijn mes ophief om ze af te weren, werd hij onder de voet gelopen. De angst dat hij zich zou verslapen, maakte dat hij steeds onrustiger werd. Nauwelijks brak de dag aan of hij stond op. In de schemering zag hij Mariecke op haar strobed. Gisteravond had hij al afscheid van haar genomen, hevig ontroerd. Hij merkte dat haar gezichtje nat was van tranen. Ach, Mariecke… Hij zag Leonardo, opgerold als een garnaal. Hij zag Frank en Peter, ook nog slapend, en een eindje verder de kleine Thiess…
    Voorzichtig stond hij op. Hij nam zijn windjack, dat als hoofdkussen dienst had gedaan en spreidde het zorgzaam over Frank uit. Toen kuste hij Mariecke voorzichtig op het voorhoofd. Ze werd niet wakker. Hij keek lang neer op Leonardo en luisterde ontroerd naar het snurken van Dom Thaddeus.
    ‘Vaarwel,’ fluisterde hij en sluipend verliet hij de grote ruimte die als slaapzaal dienstdeed. De kille ochtendstond viel meteen boven op hem. De vier wachtertjes bij de poort van de abdij sliepen niet. Toen ze Rudolf van Amstelveen herkenden, legde hij de vinger op de lippen.
    ‘Zeg tegen niemand dat jullie me zagen vertrekken. Vaarwel, jongens. En goede reis naar Venetië.’
    Toen sloeg hij, moederziel alleen, de weg in naar Brindisi.

23. De beslissende seconde

    Dolf was te vroeg. Uren te vroeg was hij. Oude vrouwen, op weg naar de eerste mis, liepen met een boog om hem heen, terwijl hij doodstil zat, de kin steunend op de opgetrokken knieën. Hij zat precies op het zwarte kruis, uitkijkend over het grote plein. De snel toenemende drukte verbaasde hem. Kooplieden sloegen kramen op, jongleurs riepen voorbijgangers aan. Vele mensen zagen er feestelijk uit, alsof het zondag was. Werkte vandaag dan niemand?
    Hij wachtte. Het plein en de straten waren nu vol mensen: mannen, vrouwen, kinderen. Marskramers, acrobaten en zakkenrollers wemelden dooreen. Hij zag zeelui, Arabieren die er ook niets van schenen te begrijpen, soldaten, bedelaars. Hij keek op zijn horloge; werd het dan nooit kwart voor tien?
    Toen kreeg hij een schok. Zijn horloge wees kwart voor acht. Maar dat kon niet. Verwoed schudde hij zijn pols, hij luisterde — en hoorde niets. Maandenlang had het ding hem trouw gediend, hij had ermee in het water gelegen, was ermee over rotsblokken geklauterd, hij had strijd geleverd met het horloge om zijn pols — en nooit had het hem in de steek gelaten. Het scheen overal tegen te kunnen. Maar nu, nu stond het stil. Nu, op de ochtend dat hij de tijdaanwijzing het hardst nodig had.
    Wie maandenlang ronddoolt in de Middeleeuwen, wordt vanzelf bijgelovig. Dolf wist opeens heel zeker dat van dit moment af alles verkeerd zou lopen. De materietransmitter zou niet werken. Of wel, maar hij zat niet op de goede plek. Of er zou iets onverwachts gebeuren, zoals toen bij Spiers. Of…
    Alle zekerheid stroomde uit hem weg. De zon was boven de huizen uitgekomen en overgoot het plein voor hem met gouden licht. Dolf kreeg het opeens ontzettend warm. Hij trok zijn voddige trui uit: die oude grijze trui vol gaten en wierp die naast zich in het stof. Met niets anders aan dan zijn grauwe versleten shirt en zijn rafelige spijkerbroek stond hij overeind. Mensen liepen tegen hem op, mompelden een verwensing omdat hij niet opzij ging. Waar gingen ze allemaal heen? Het leek wel of de hele stad zich rondom de Dom verzamelde.
    Kwamen ze soms kijken hoe straks de vreemdeling zou worden weggeflitst? Een muntje werd in zijn hand gedrukt. Nu zagen ze hem al voor een bedelaar aan! Toch stak hij het in zijn zak. De lucht boven de stad was vol klokgelui. Wat was er toch aan de hand? Werd een hooggeplaatst persoon begraven? Ging een edelman trouwen?
    Maar het was toch Sint-Mattheus! Misschien was dat hier een belangrijke feestdag, met optochten en kermis…
    Verbouwereerd keek Dolf rond. Hij stond met zijn voeten precies op het zwarte kruis, grimmig besloten zich daar niet vandaan te laten duwen. De nauwe straat was al bijna volgepakt met mensen. Ze keken in de richting van de Dom en schenen op iets te wachten.
    De klokken beierden. Stapelgek werd je daarvan! Dolf zette zich schrap, keek naar zijn voeten. Stond hij goed? Toen hij de ogen opnieuw opsloeg zag hij de processie uit de kerk komen. Onder een baldakijn, opgehouden door in het wit geklede jongens, liep statig en in vol ornaat bisschop Adrianus. Achter hem kwam een stoet van priesters, misdienaars, met bloemen getooide meisjes in witte kleedjes. Ze droegen reliekschrijnen. Een houten beeld van de Heilige Maagd, op een soort draagbaar, zwaaide boven hun hoofden heen en weer. Het beeld was behangen met sieraden. Dolf moest opeens aan Hilde denken.
    De mensen op het plein en in de straten knielden in het stof. Drommels, straks komen ze hier langs, dacht Dolf in paniek. Dan moet ik opzij gaan en dat durf ik niet. Dit keer kan ik niet wijken. Het moet nu bijna tijd zijn.
    Waarom dacht hij nu opeens aan Everard, die bij de Oglio was gesneuveld? En aan het dijbeen van Bertho, dat door Hilde zo deskundig werd dichtgenaaid?
    De processie naderde langzaam. De mensen om hem heen drongen terzijde, vielen op de knieën. Dolf trilde over zijn hele lijf en bleef staan waar hij stond.
    ‘Daar is Rudolf!’ klonk een bekende stem. ‘Hij steekt boven alles uit.’
    Dolf klemde de handen ineen en keek omhoog, naar de strakke blauwe hemel. Mooi weer vandaag.
    ‘O, schiet op,’ smeekte hij inwendig. ‘Laten ze mij niet wegduwen.’
    ‘Rudolf!’ hoorde hij roepen, boven het gezang uit. Hij herkende de stem, het was Peter. Waarschijnlijk bevonden velen van zijn vrienden zich in het gedrang. Hij wilde niet naar hen kijken.
    ‘Rudolf!’
    Dat was Leonardo, vlak achter hem.
    ‘Ga weg,’ siste Dolf. Zou Mariecke er ook zijn? O nee…
    Geen vijf meter van hem af naderde de processie. Natuurlijk moesten ze juist deze straat door, langs het bisschoppelijk paleis. Daar stond hij al oog in oog met bisschop Adrianus, die zegenende gebaren maakte. Iedereen lag op de knieën, alleen Dolf niet, die het gevoel had dat zijn hart uit zijn borst zou springen.
    ‘Ga opzij,’ snauwde iemand hem toe, in het dialect van Brindisi. Een hellebaardier drong zich naar voren, strekte de hand naar hem uit. ‘Maak plaats voor…’
    ‘Nee, laat me,’ brulde Dolf hem toe. Toen werd het zwart voor zijn ogen. Hij voelde zich bij de arm gegrepen en weggetrokken. Uit alle macht verzette hij zich, worstelend en gillend.
    ‘Laat me los! Blijf van me af!’
    Maar de harde handen lieten niet los, sleurden hem weg. Een hevig suizen in zijn oren overstemde het klokgelui.
    ‘Néé,’ gilde hij. ‘Ik moet op het kruis blijven staan!’
    ‘Dolf…’
    Wie noemde hem Dolf? Hij was Rudolf Wega van Amstelveen. Knipperend met de ogen, nog altijd vechtend tegen de handen die hem vasthielden, zwaaiend met de armen, krijste hij: ‘Vervloekt zijn jullie! Leonardo, help me!’
    Hij tastte blindelings naar zijn mes, ontblootte de tanden…
    Een schrille stem sloeg tegen zijn brein.
    ‘O nee, het is wéér de verkeerde.’
    Die stem kende hij. Ook de vreemde taal waarin de woorden waren uitgesproken, had nu iets bekends. De mist om hem heen trok op. De handen lieten hem los. Hij wankelde even, keek snel naar beneden. Waar was het kruis?
    Het was er niet meer. Onder zijn voeten zag hij een gladde, groene vloer. Warmte kolkte om zijn hoofd, stemmen sloegen tegen hem aan.
    ‘Het is Dolf wél. Dolf…’
    De klokken luidden niet meer. Langzaam sloeg hij de ogen op en zag een vrouw, een opvallend lange vrouw met grijze ogen die hem angstig en onderzoekend aankeken. Nog meer mensen zag hij: vreemd gekleed, starend… Waren dat niet de ogen van Mariecke? Nee, maar hij kende ze toch. De vreemde taal gonsde om hem heen en hij verstond elk woord. Duizelig schudde hij het hoofd.
    ‘Laat hem even bijkomen.’
    ‘God, wat ziet hij eruit!’
    ‘Het is de schok…’
    ‘Dolf… mijn eigen lieve Dolf…’ Hij besefte opeens dat hij daar stond met een mes in de handen, dreigend opgeheven. De vrouw snikte, naderde hem voorzichtig en raakte even zijn arm aan. Toen drong, langzaam en onherroepelijk, de waarheid tot hem door. Hij stond in het laboratorium van dr. Simiak. De vrouw met de mooie grijze ogen was zijn moeder. De stank in zijn neus was de geur van een half gesmolten materietransmitter. En de man die hem zacht op een stoel neerdrukte, was zijn bloedeigen vader. Het mes viel uit zijn krachteloze hand en bleef trillend in de vloer steken.
    Rudolf van Amstelveen was teruggekeerd in zijn eigen eeuw.
Top.Mail.Ru