...Место для Вашей рекламы...
...Место для Вашей рекламы...
...Место для Вашей рекламы...
Скачать fb2
Прасторны дом (на белорусском языке)

Прасторны дом (на белорусском языке)


Черный Кузьма Прасторны дом (на белорусском языке)

    Кузьма Чорны
    Прасторны дом
    На ўваходзiнах у новы дом, увосень, гадоў за сем да вайны, Банадысь Татарынчык добра падпiў i расказваў:
    - От бо даўней людзi ўмелi выбiраць моцнае дрэва на будоўлю. Той старой хаце, што некалi стаяла на гэтым самым пляцы, было год семдзесят, калi я раскiдаў яе. I яшчэ не сказаць, каб вельмi ўжо трухлявая была. Мой нябожчык бацька быў малы, калi яе ставiлi. А я дык за свой век ужо другi дом стаўлю. А мне ж усяго пяцьдзесят шэсць гадоў.
    Але Банадысю было абы пагаварыць, а ўсiм абы паслухаць. Усе, хто быў тады за сталом, многа пiлi, многа елi i надоўга пачалi гаворку пра будаўнiчую спрактыкаванасць старых людзей i пра мацунак сцен са смольнай хвоi. А Банадысёў сусед Уладзя Якубоўскi сказаў:
    - Даўнейшым часам хвоя ў лесе смальнейшая расла.
    Пасля гэтага ўсе засмяялiся i гаворка пачала хiлiцца на iншае. Гаварылi пра Банадысёвы справы i яго новы дом, якi ён паставiў зусiм не таму, што той ранейшы быў ужо стары. Банадысь слухаў людскую гаворку, i ў душы яго было многа радасцi. Справы яго былi вельмi добрыя. I новы дом яго быў вельмi добры. I ўсё жытло яго трымалася ў дабрынi.
    Першымi часамi пасля рэвалюцыi ён раскiдаў старую цесную хату i на яе месцы паставiў дом. Той дом стаяў год трынаццаць. I стаў здавацца цесны. Нарэшце ён быў ужо мала чым выгаднейшы за тую старую хату. Тады Банадысь Татарынчык паставiў гэты дом, вялiкi i выгодны.
    У Банадыся было шасцёра дзяцей. Усе яны выгадавалiся i пайшлi на добры лад. Самы старэйшы яго сын, Канстанцiн, скончыў у Менску ўнiверсiтэт i астаўся пры iм давучвацца i працаваць. Год за годам, i ён стаў вучоным. Яго iмя часта сустракалася ў газетах, калi дзе што пiсалася аб унiверсiтэце, аб Акадэмii навук, аб справах навукi. Ён быў жанаты i кожным летам прыязджаў да бацькi з жонкаю i дзвюма дзяўчаткамi. Прыязджала i сям'я другога сына, машынiста з чыгункi. У гэтага было чацвёра дзяцей. Трэцяя з дзяцей, Ганна, была замужам за кавалём, тут жа па суседству, праз дзве хаты. У гэтай было трое дзяцей. Чацвёртая, Наста, была настаўнiца i таксама прыязджала ўлетку з мужам, будаўнiком мастоў, i трыма дзецьмi. Пяты сын быў заатэхнiк. Гэты жыў дома з бацькам, i на яго клопаце была ўся жывёла ў калгасе. Самая ж маладзейшая з дзяцей, Клава, была вечная трывога Банадысю Татарынчыку. Заўсёды ён думаў пра яе як пра асобу вельмi легкадумную i без усялякай сталасцi. Калiсьцi яна кiнула, не давучыўшыся, педагагiчны тэхнiкум, прагнучы нейкай "артыстычнай славы на эстрадзе", як сама тлумачыла бацьку. Яна мала калi бывала дома. Яна часта пераязджала жыць з горада ў горад. Даходзiлi чуткi, што яна нiяк не можа выбраць сабе працы i не набыла сталай прафесii. Яна была вялiкая моднiца. Банадысь Татарынчык нiяк не мог уцямiць, чаму яна не пайшла замуж. Ён злаваў на яе i сумаваў па ёй, як па страчаным сваiм дзiцяцi. Яна нейк i гаварыць старалася з асаблiвым акцэнтам i iнтанацыяй i нарэшце стала ўяўляцца Банадысю як бы чужой.
    Пасля ўваходзiн у новы дом адразу пачалося ў iм жыццё на поўную меру. Асаблiва гэта было ўлетку, калi ўсе сюды з'язджалiся. Тут было многа дзяцей i многа шчаслiвага жаночага клопату. Канстанцiн прыязджаў сюды i зiмою, пiсаць свае навуковыя працы. Дом вельмi хутка абжыўся, i пачало здавацца, што ён стаiць ужо вельмi даўно. Усё было б як не трэба лепш, каб не думкi аб Клаве, якая была нейкая нялюдская. Дайшлi былi чуткi, што яна вельмi часта зменьвае сваю працу i нiчога не можа дабраць сабе да густу, бо i густы яе часта зменьваюцца. Банадысь пачаў нарэшце спадзявацца, што ў яе можа нарадзiцца дзiця i яна прыедзе гадаваць яго дома. Але прыйшоў момант, што яна i без дзiцяцi явiлася дадому.
    Гэта быў страшны час у жыццi Банадыся Татарынчыка. Яго вялiкi дом быў пусты, з усiх яго пакояў павявала пустэчай. Сам Банадысь з жонкай жыў у кухнi. Улетку не прыязджалi дзецi, унукi, i невядома было, дзе яны i што з iмi. Вядома было толькi, што сын, якi жыў дома, у армii. А дачку, кавалёву жонку, забiлi фашысты, калi забiралi жывёлу. Сам каваль, забраўшы з сабою дзяцей, пайшоў туляцца ў лясы. У доме панавала маўчанне. А тут жа заўсёды было так людна i весела. У гэтым доме Канстанцiн напiсаў быў за лета кнiгу. Тут радзiлася адно з дзяцей у дачкi-настаўнiцы. Банадыся палохала нязвыклая цiшыня пустых сцен. Ён усё чакаў, што якiм-небудзь патаемным парадкам пачнуць прыходзiць дзецi. I яшчэ ён чакаў, пакуль знiкнуць адсюль немцы. Тады ўжо напэўна ўсе пазбiраюцца ў свой прасторны дом. У такiм чаканнi памерла жонка, старая ўжо жанчына. Ён жыў адзiн, бесперапынна курыў i пiльнаваў дом. Ён зберагаў яго на лепшы час, калi ўсе, шчаслiвыя, збяруцца разам. I вось прыйшла Клава. Банадысь накурыў гэтулькi дыму ў сваёй кухнi, што яна спынiлася ў парозе як бы збянтэжаная. Нават i ў такiм сваiм стане ён усцешыўся хараством сваёй дачкi, якое было цяпер яшчэ большым, як заўсёды раней, i сапраўдным, чалавечным. У яе цяпер не былi падмалёваны губы, i гаварыла яна проста, так, як умела змалку. Яна была адзета прасцей, i не было ў яе крыклiвай самаўпэўненасцi.
    Вялiкая радасць скалынула Банадысёву душу. Ён абняў Клаву i стаў распытваць. Вось што яна сказала:
    - Я ледзьве жыла. Ужо доўга-доўга я жыла галодная i тулялася, каб немцы не пагналi мяне ў Германiю на работу. А раней да цябе прыйсцi я баялася: гэта ж такая дарога, сотнi кiламетраў. А было чутно, што i тут гоняць у Германiю.
    Ён пачаў кармiць яе. Пакуль яна ела, ён не спускаў з яе, маўклiвай, вачэй i ўяўляў сабе, што гэта яна, як некалi, малая сядзiць за сталом i чакае яго ласкi i добрага бацькаўскага слова.
    Але яна ўжо не была малая. Яна цiха жыла з бацькам i адпачывала душой i целам. Яна адаспалася i папрутчэла ўсiм сваiм рухам i голасам. Так прайшло, можа, з месяц, i ў вёсцы спынiлiся на пастой немцы. Вялiкi Банадысёў дом нагледзелi сабе афiцэры. Iх было, маладых i старэйшых, сем чалавек. А пры iх былi салдаты. Такiм парадкам дом заняло ўсяго дзевятнаццаць немцаў. Яны занялi ўсе пакоi, кухню, сенцы i халодны пакой пры сенцах. Яны пахвалiлi гаспадара за прасторны i выгодны дом. У адной толькi кухнi магло б жыць дзесяць чалавек.
    Немцы занялi дом зранку. Вiдно было, што яны заўважылi i хараство гаспадаровай дачкi. Сумятня ў доме пачала сцiхаць. Салдаты ў кухнi пачалi рыхтаваць абед. Афiцэры ўладжвалiся ў пакоях i раскладалi свае рэчы. Банадысь, сам не свой, стаяў у адчыненых дзвярах з сянец на двор. Клава сядзела ў сенцах. Малады немец раз-поразу хадзiў з пакояў на двор i з двара ў пакоi. Праходзячы праз сенцы, ён кожны раз прагнымi вачыма акiдаў Клаву, i магнасць да яе прымушала яго заўсёды сцiшваць хаду каля яе. Банадысь не спускаў з яго вачэй. А ён усё выносiў на двор вытрасаць нейкiя чамаданы, паперы, адзежу. Нарэшце Клава заўважыла цi адчула на сабе ўвагу гэтага немца. Яна акiнула яго вачыма, i позiркi iх спаткалiся. Банадысь стаяў як прыкаваны да пакуты. I тут адбылася страшная рэч. Немец на адзiн момант спынiўся ля Клавы i ўсмiхнуўся ёй. Банадысь акамянеў, i яму цяжка стала дыхаць. Ён убачыў: Клава ўсмiхнулася немцу. Немец злавiў яе ўсмешку i рушыў у пакоi, каб праз паўхвiлiны зноў iсцi праз сенцы i зноў есцi вачыма Клаву.
    - Выйдзi з сянец! - загадаў Банадысь Клаве.
    Яна зразумела i выйшла, збянтэжаная.
    - Скiнь з сябе гэты шоўк, каб яго перуны спалiлi! Яшчэ бо выфранцiлася якраз! Пераадзенься ў матчыну адзежу. Зачынiся ў пунi i ляжы да вечара. Да ночы будзь гатова ў вялiкую дарогу... Каму ты ўсмiхалася! Гадаўка! Дык вось чаму ты заўсёды была гэтакая нялюдская! Ты ведаеш, каму ты ўсмiхнулася? Я магу цябе ўзненавiдзець, брыда паганая!
    Як атручаны хадзiў ён цэлы дзень i ўсё правяраў акянiцы ў доме. Горкая прыкрасць душыла яго. Агiда i нянавiсць не давалi яму спакою. Клава не выйшла з пунi да самага вечара.
    Пасля Банадысь Татарынчык расказваў, што рашучая i ясная думка прыйшла яму ў галаву адразу, як толькi ён убачыў, што немец i Клава абмянялiся ўсмешкамi. За дзень жа ў яго галаве вымеркаваўся план.
    Як толькi сцямнела, афiцэры ў самым большым пакоi селi за стол i запалiлi свечкi. Банадысь увайшоў сюды i сказаў таму афiцэру, якi за той дзень колькi разоў гаварыў з iм па-расейску:
    - Трэба зачынiць акянiцы. Дом стаiць на высокiм месцы, вокны вялiкiя i з сярэдзiны асвечаны. Не тое што зблiзку, а за кiламетр вiдно ўсё ў доме знадворку. Чаму вы такiя неасцярожныя?
    Апошнюю фразу Банадысю ўдалося сказаць з такой шчырай iнтанацыяй, што афiцэр распарадзiўся зачынiць ва ўсiм доме акянiцы. Зачыняў iх сам Банадысь. Ён умацоўваў iх як толькi мог i пабраў знадворку на зашчапы.
    Ужо стаяў поўны вечар. Паднiмаўся маладзiк. Дом стаяў на адрыве ад вясковых забудоваў. Было цiха i тут, i там, на вёсцы. Салдаты сядзелi ў кухнi i ў пярэднiм вялiкiм пакоi. Афiцэры вячэралi ў другiм пакоi. Вартавы салдат стаяў у браме на вулiцу. Клава стаяла ў адчыненых дзвярах пунi.
    - Iдзi пазабаўляй вартавога, ты ж павiнна ўмець, - сказаў да яе Банадысь. - Увядзi яго ў пуню, а сама выйдзi.
    Клава, ужо ў матчыным адзеннi, пайшла да вартавога немца i асталася стаяць з iм. Неўзабаве яны селi на лаўку. Але хутка пайшлi ў пуню. Банадысь зашчапiў на клямку сенцы i адразу апынуўся ля пунi. Клава выйшла адтуль. Банадысь iрвануў дзверы, зачынiў пуню i ўзяў дзверы на крук. У наступны момант ён ткнуў у саламяную страху пунi запалку з агнём. Чвэртку хвiлiны яму трэба было на тое, каб дабегчы да дома, распусцiць пры яго сценах раней развязаныя чатыры кулi саломы i падпалiць. Вартавы ў пунi пачаў грукаць у дзверы. Пуня ўжо гарэла зверху. Банадысь паспеў яшчэ прывалiць бервяном сенечныя дзверы i падкласцi ў агонь пры доме саломы. Ён тузянуў за рукаў аслупянелую Клаву, i яна пайшла за iм проста ў поле. За iмi шыбала полымя i чуўся крык. Толькi праз кiламетраў сем Банадысь сцiшыў хаду, выбiраючыся на выкручастую сцежку ў хмызняку. Клава маўчала, паслухмяная, цiхая, добрая, ужо цяпер падобная да малой дзяўчынкi.
    - Цi доўга мы будзем так iсцi? - запытала яна.
    - У Шастакоўскiм лесе я найду нашага каваля. Так што, пакуль там у нашым прасторным доме нашы кватаранты выскварацца на ўсе бакi, ты ўжо здолееш усмiхнуцца там у лесе каму сабе захочаш, - адказаў Банадысь Татарынчык.
    1944
Top.Mail.Ru